Skip to main content

Full text of "Opera omnia Sixti V, jussu diligentissime emendata : accedit sancti doctoris vita, una cum diatriba historico-chronologico-critica. Editio accurate recognita cura et studio A.C. Peltier"

See other formats


mmmf^:&& 



^*-; 



'wf ■" * 












WH^ 



ir^afUr-i 



OPERA OMNIA 

SANCTI BONAVENTUR^ 



■ IMPBIMERIE n OUTHENIN r.nAI.ANDnF. FII.S. 



S. R. E. GARDINALIS 

S. BONAVENTUR^ 

EX ORDINE MINORUM 

EHISGOPI ALBANKNSIS, DOCTORIS SEKAI'HIC1 EGCLKSI^ 



OPERA OMNIA 



SIXTl V. POMTIFICIS MAXIMl JUSSl) UILIGENTISSIHK EMENDATA 



SELECTA MULTA TUM EX POSTREMA VENETA EDJTIONE, TUM EX PBOUHOMO ERUDITISSIMO 
FR. BENEDICTI A CAVALESIO ORDINIS MINORUM REFORMATI 



EDITIO ACCURATE RECOGNITA 

VERIOKEM TESTIMONIORUM BIBLICORDM EMENDATir.NKM DENUO IIEDUCT» 
CORA ET STDDIO 



A. C. PELTIER 



TOMUS SEPTIMUS 





n 



PARISIIS 

LUDOVICUS VIVES, BIBLIOPOLA EDITOR 



VIA DELAMBRE, 9 
M DCCC LXVI 



h 




1113769 



PRJIFATIONIS LOGO 

Ex ProUroino ad opera omuia S. Bonaventur£e excerpta quoeJam. 



§ I. — PiiARETHA {Prodrom., col. S05.). 

Pharetra, seu Loci communes, tum morales, tum theologici, congesti ex sanctorum 
Patrum , aliorumque monumentis. Hujusmodi Pharetrse primum inter Bonaventurae opera 
sibi vindicat locum , cum ipsam fuerit aggressus in conversionis suoe primordio. Certum 
ejusdem opus testantur... nomenclatores , quos inter Anonymus Stronconiensis, et Fran- 
ciscusSamson, editiones ab anno li86 conjunctim, separatlmque factce, necnon codices 
manuscripti numero plures , cliam vetusti, ex quibus Neapolitanus quidam singulari est 
msntione dignus, utpote scriptus a tempore Alexandri quarti Papcf, nomenque Bonaven- 
turw expressum liabens hoc mojdo : c( Explicit liber Pharetrce, editus a Bonaventura , » elc. 

Quanti aestimanda sit, ex eo patet, quod Ludovicus 'Carbo, citans scriptores pro variis 
meritis legendos, inter scriptores locorum communium in primis commemorat divum 
Bonaventuram , tomo I, opusculo xn (Edit. Ven. 1564), qui libros quatuor locorum com- 
munium ex sanclis Patribas coUegit'. Idipsum ob oculos ponet catalogus scriptorum in 
eadem Pharetra laudatorum^... 

Porro, ne omnem prorsus fidem superare videatur adeoampla codicum manuscriptorum 
lectio, ac eruditio tanta, in juvene Bonaventura, qui Octaviano de Marlinis auctore, non 
amplius, quam annum suae aetatis circiter 22, et juxta P. Joannem Hyacinthum Sbara- 
leam 27 numerabat, maxime in conversionis suce frimordio ; animadvertendum est, 
ipsum minime fuisse mediocris ingenii, sed felicissimi, probeque vel in saeculo exculti, 
atque ad omnes litteras mirifice comparati, verbo nihil dissimilis angelico ingenio S. Thomae 
Aquinatis, qui « 25 annos natus, Magister est appellalus, publiceque philosophos ac theo- 
logos summa cum laude est interpretatus '. » Sciendum quoque Bonaventuram adhuc 
juvenem tam potuisse hujusmodi opus moliri, quam aliud aggressus fuit non minus dif- 
ficile adhuc adolescentulus Bruno Aslensis, postea ex abbate Cassinensi episcopus Sig- 
niensis, qui obiit anno Domini 1125. Ait namque in inilio Expositionis suae in Psalte- 
rium : a Cum adhuc adolescentulus essem, exposui Psalterium, » etc. His adde etiam 
Joannem Picum Mirandulum adhuc «puerum, etquidem tenellum, ex Epistolissummorum 
Pontificum, quas Decretales vocant, Epitomen quamdam, seu Breviarium compilasse, 
quo omnes, concisius quam fleri potuit, sanctionum illorum sententias conclusit, consum- 

' IntroJ, in TheoL, c. XLiu. — ^ Catalogum hutic in ipsius operis limine videre est infra, pag. 3-4. 3 Breuiai- 

Rom., VII, Mart., Lect. v. 



matis professoribus opus non tenue , » prout testatur Franciscus Picus Mirandulus in 
ejus Vita... 

Ad id, quod inquiunt novissimi Editores' : « Quis penilus probet Bonaventuram unius 
anni circulo tot Patrum volumina evolvisse , quot in 1'haretra complectuntur? » quodve 
addunt : « Incredibile omnino Bonaventuram , probationis anno, tot sub manu habuisse 
chirographa, quot Jam laudavimus, » nempe « centum numcro, eoque amplius; » pari 
facilitate respondeo , tam hsec probare nihil , quam probant nimis : quandoquidem hinc 
posset inferri , neminem alium quemcumque ipso probationis anno ad id valuisse, ac esse 
omnino incredibile , ut omnis alter novilius ct liro totuplicibus oiiginalibus ab se evolutis, 
tara difficilem spartam ornarit. Et si alius potuit, eo magis Ponaventura, qui fatenlibus 
ipsis Editoribus', « theologica! Facultati vel ab adolescenf ulo summopere deditus erat. » Aut 
ergo Bonaventura Pharetne hujusmodi auctor habendus, aut mortalium nemo intra pro- 
bationis annum absolvit, adeoque nullus ejusdem auctor potest adduci. Ne autem postre- 
raum iiocadmittamus, fateamur necessuraest, cum P. Sbaralea,per conversionis primordium 
intelligendos primos conversionis annos, intra quos vel ipse Bonaventura facile potuit 
opus illud perficere. Quo quidem sensu accipienda sunt etiam illa verba LegendcB S. Fran- 
cisci ab eodem Bonaventura scriptse : « Circa conversionis suae primordia tempore hyemali 
in foveam plenani glacie seipsum mergebat, » etc. Quod autem dictam Pharetram non 
compleverit intra probationis annum, sed duntaxat inceperit, satis indicare mihi videntur 
illa verba Prologi, quibus dicitur : « Quos quidem postmodum, ut scivi, ordinavi, » nimi- 
rum in qualuor libros, et horum singulos in qninquaginta capitula, ob jubilaei figurara 
in hoc nuraero \ Itaque 1'haretra hujusraodi non nisi subsecuto terapore habuit ordinera 
et complementura, atque intra probationis annura non fuit nisi ad sumraum exigua, et 
indigesla qusedam moles, ac sylva qusedam parva auctoritatumposimodi/wordinanda,locu- 
pletanda et perficienda... 

Si etiam aliquis urserit, pelagiamira videri auctorera Pharetrw. , dura illara laudat 
sententiam : « Dcbet voluntas prajcedere, et sic scquitur gratia; » in promptu est respon- 
sum, illam quidcm laudasse, non in sensu pelagiano, quod a Bonaventura absit, sed 
catholico, quatenus voluntas debet intelligi prius esse, quam operari cum gralia. Unde 
continuo subdit : « Nam nec gratia sine voluntale aliquid operatur, nec voluntas sine gratia 
potest. Nam et terra non germinat nisi pluviam susceperit, nec pluvia fructificat sino 
terra. » Hauc sententiara tribuit divo Joanni Chrysostomo. Quod autem Auctor admiserit 
gratiara , quam nec Pelagiani , nec Semipelagiani concessere , demonstrant ab eodem ex 
Isidoro et Augustino desumpta \ 

Id quod de B. Mariae Virginis nondura nala». sanclificatione post conceptura adseverat ex 
Bernardo hisce verbis : « Si ante conceptura suuni sancliflcari minime poluit , quoniam 
non erat , sed nec in ipso conceptu propter peccalum , quod inerat, restat, quod post con- 
ceptum in utero existens sanctificalionem accepisse credatur '; plane convenit terapori, quo 
Doctor noster scribere cceperat; nondum enira audiverat contrarium doceri, cum fassus 

' Vid. loiii. 1, liujiis nostrtn eililioiiis, [lag. i.'i. — - llnJ., p. xiv. — ' AuctorDiVWtp Salutis inter opuscnla 
Cnmvciitiiimnn inqnit (lit. x, de Gloria Paradixi, : « OuiiKJuas^^nai^ins unmerus iu sacra Scriptura remissio- 
uem poccatoruui siguilical. Quiuqu.-iiiesiiiio anno, ipii (licitur .lnl)ila;us, fiebat secuudum legcm remissio ilslic- 
toruui. » — » I>/,ari:trie lib. II, c. VI. — » Ibid.. lib. I, c. v. 



fuerit : a Nullus invenitur dixisse de his, quos audivimiis auribus nostris, Virginem 
Mariam a peccato originali fuisse immunem '. >• Audivisse tamen posti^aj et sententiam 
mutasse , dixi liliro primo ^. 

Qu« cum ita sint, nullaest ratio, cur Pharetram genuinum Bonavenluraeadhucjuvenis 
opus inficiemur, subsistuntque secus rationes a me supra indicatae, quse verum ejusdem 
foetum in sensu (antea ' exposito) ipsum ostendunt. 

§ II. — Deci.ar\tio TEUjimoRUN THEOLOr.i.i: {Prodrom., col. 531) et seq.). 

Hoc opusculum methodicum et clarum, quod ordine congruo fere omnium theologicarum 
vocum definitiones descriptionesque complectitur, sanctus Bonaventura scripsisse videtur 
in gratiam cujusdam Fratris, qui super iis breviter informari cupiebat. Id colligitur ex illa 
ipsiusmet opusculi clausula : « Hsec sunt, carissime Frater, paucula, quse pro usu et 
exercitio tibi rehnquo : postquam, Deo dante, te iterato videro, latius libi exponam. » 
Ea profecto Seraphicus Doctor in Breviloquio fusius edisserit, adeo ut hujusmodi Decla- 
ratio non sit nisi totius theologiaB compendium , Breviloquio prsefato longe contractius ac 
brevius. 

Neque hujus Declarationis stylus a Bonaventuriano abludit : etsi enim opponant Editores 
novissimi * se illam legentes offeudisse minus latinas voculas, nempe prodiictionem sub- 
stantificam, essentiam divinam nullo modo divisibilem, componibilem, idque genus 
similia, quse a Bonaventnriano dicendi genere longissime abesse putant; in lioc tamen 
vehementer hallucinationem passi sunt, quia, ut alibi animadvertimus, et in Commenta- 
riis Sententiarum , et in Breviloquio adhibentur. Vocula etiam vindicationis , quam addit, 
et in qua non minus quam in voce domationis vim facit Oudinus ', in Centiloquio usur- 
patur. Profecto nimis hospitem et peregrinum se prsebuit in Bonaventurianis operibus ac 
opusculis idem Oudinus , dum censuit prsedictas barbaras voculas Theologis Scrii)toribus 
medii swcidi xiv , longe rectius convenientes , quatn xin ". Quasi vero his necdum ita 
placuerint, ut in eorum scholas ingredi mererentur. Si iegisset quoque indubios Sermones 
prsestantissimi Doctoris Parisiensis Fratris Guiberti de Tornaco saeculi xui, quem Alexander 
quartus Pontifex maximus bis suis litteris excitavit ad scribendum ', plures certe offen- 
disset voces ex iis, quas barbaras, et scriptoribus medii saecuU xiv, longe rectius conve- 
menies appellavit, ^ula. carnis edomationem in Sermone ad muheres de ordine Humilia- 
tarum ; vivificare, et giierram in Sermoue ad Sorores Poenitentes, seu Filias Dei : necnon 
a\.\h\viliticationerii, grossa peccata , parificare , appodiare, statum mundialem, idonei- 
tatetn, finaliter, de faciti, etc. In opusculis eliam Fratiis Hugonis de Dina ejusdem sae- 
culi xiii, deprehendere potuisset vocabula sequentia : animalitatem, domificare, maneriem, 
rectificare, rectificationem, trufam, finaliter, aliqualiter, servificare, castificare, etc. 

Ex adeo frivola prsefatorum criticorum censura quis fidem detrahat suam Mariano Flo- 
rentino, et Anonymo Pistoriensi, qui memoratam Beclarationem ceu vere Bonaventurianam 
testantm-, adstipulantibus antiquis editionibus, atque etiam codice ms. Mantuae? Fidem sane 

'lu llbrum 111, Sent., dist. iii, part. I, art. !, q. ii, iu concl.i vid. supra, hujus nostroe edit. tom. IV, p. Gt. 
— « Hujus nostrm cdit. tom. IV, pas. xiir. — ' Ibid., pag. u'. — * Vid., loui. I, hiij. edit. p. li, edil. Veii. 
Diatribae, p. 89. — » Tom. III, uol. 402. — 6 Ibid. — ' WaUding., ad au. 1257, n. 8. 



IV 

suam adjungit vir emunctae naris P. M. Sbaralea inquiens : « Declaratio terminorum theo- 

logice verum est Serapliici Doctoris opus, et ab anno 149.'i in editione Argentoraten.si sem- 

per illi contributum invenitur, frustraque tenlat Oudinus inania quaedam objicere , ut id 

vel ipsi eripiat, vel saltem in dubium vertat. Nam vocem componibilis adhibuit ejus ma- 

gi.ster Alexander Halensis, part. 2, qu. 12, membr. 2, dum quaesivit utrum ratio compo- 

nibilis convsniat omni rei. Itidem domatio, et vindicatio voces latinaj sunt ex Thesauro 

Hnguse latinae, quarum altera usus est S. Thomas. » 

Quod si quis opposuerit vocem Cotus, ubi ait : « Cotus est observatio opportuni tem- 

poris ad vindictam, » contendens prorsus esse inusitatam et inauditam ; ipsum ablegaverim 

ad Amaltlieam Onomaslicam Josephi Laurentii Lucensis, sacrai theologiae doctoris, ubi ait : 

« Cotos, ira vetus, vindictai occasionem qusrens. » Illud quoque subdiderim, ad agnos- 

cendum verura alicujus scriploris opusculum, majorem habendam esse rationem conso- 

nantis doctrina;, quam vocum; faterique de praesenti opusculo ipsos novissimos Editores : 

« Tanta in lioc opusculo cognatio doctrinae cernitur, quanta certe in legitimis Bonaventura; 

operibus esse videtur '. » Non ergo rejiciendum ad incerta, sed inter legitima servandum 

est. 

g III. — Breviloqlium (Prodrom., col. 525 et seq.). 

Subit animum admiralio, quod Casimirus Oudinus illudhabeatvelutgfeni/mi/moHinmo ', 
quanquain velut spuria rejecerit plura opuscula ob quasdam voces barbaras, quas ipso 
putat 7wn legi in legilimis divi Bonaventurce operibus^, et ob affectationem superlativarum 
vocum, ac similiter cadentium '. Hujusmodi autem voces sunl : Jfamificare, mundiuliter, 
sapientialis, rectificare, habilitare, uniformis, inidtiformis, triformis, distingiiibilitas, 
virtitositas, cetemalis, de facili, etc Elenim si Breviloquium ipsum vel perfunctorie legis- 
set Oudinus, in eo passim offendisset barbaras voces, pula : triformitatis, multiformitatis, 
radiositatis, deiformitatis, mititatis, primitatis, innascibilitatis, defectibilitatis, virtuo- 
sitatis, artificiositatis, ductibilitatis, prohibitivi, prtdictivi, promissivi, narrativi, repa- 
rativi, contentivi, amativi, detestativi, beatificativi , distinctivi, sequestrativi, diversifi- 
candi, subtiliandi, principiandi , originandi , ramificandi, rectificandi, habilitandi, 
ordinabilis, deordinabilis , incircumscriptibilis, distinguibilis , prwdispositionis, ramifi- 
cationis, prcemiationis , cidpw commissiva; et offensivce, damnificativce ct deformativoe , 
virtutis habilitativcE, vis operativcB, circumscriptibiliter, prasentialiter, mternaliter, sem- 
piternaliter, 7nundialis, sapientialis , sempiternalis , potentialis, scientialis , condilecti, 
superabundantice , superccelestis, supermaximce , emanationum substantivarum, psalmis- 
tatiis : aliasque id genus voces a Latio exulantes, ac vel ipsam phrasim de facili pro adver- 
bio facile in Prooemjo ejusdem Breviloquii. 

OfTendisset quoque eam, quam ipse vocat, affectationem superlativarum vocum, ac 
similiter cadentium. Quippe inibi legere est : « Quadrupliciter potest quis moveri ad bo- 
aum, et removeri a malo, scilicet per praecepta poteutissimae majestatis, vel per docu- 
menta sapientissimae veritatis , vel per exempla et beneflcia innocentissimae bonita- 
tis'*, » eto. Itcm : « Creatorem... spiritnm omnipotentissimum, justissimum, speciosissimum, 

' Dialribae, p. 89, hiij. edit. loui. I, p. li. — ' Tom. III, col. 401. — ' Ibid., co). 'lOl. — * Ibid., col. 407. — 
' lii l'i'ooiiijio, de lalii. Sacr. Script. 



V 

optimum, beatissimumque fateamur'. » Dein : « Unitas prima et summa... est omnipo- 
tentissima , sic et veritas sapientissima, et bonitas benevolentissima'. » Insuper: « (Juoniam 
excellentiarecuperari non poterat nisi per reparatorem excellentissimum, uec amicilia refor- 
mari poterat nisi per mediatorem amicabilissimum, nec innocentia reacquiri poterat nisi per 
satisfactorem sufficientissimum ; excelientissimus autem reparator non est, nisi sit Deus ; 
amicabilissimus mediator non est, nisi sit bomo ; sufficientissimus satisfictor non est, nisi 
sit Deus pariter et homo : congruentissima fuit nostrae reparationi incarnatio Verbi, ut 
sicut genus humanum in esse exierat per Verbum increatum, et in culpam inciderat per 
verbum inspiratum, sic a culpa resurgeret per Verbum incarnatum '. » Praeterea : « De 
modo autem patiendi hoc tenendum est, quod Christus passus est passione generalissima, 
passione acerbissima, passione ignorainiosissima \ » 

Rursum quod spectat similiter cadentia absque usu superlativarum vocum, in eodem 
Breviloquio dicitur : « Quia baptismus est ingredientium, confirmatio pugnantiuii!, eucha- 
ristia vires resumentium , poenitenlia resurgentium , extrema unctio exeuntium , ordo 
novos milites introducentium, matrimonium novos milites prceparantium, patet ex his 
sufficientia et ordo medicamentorum sacramentalium , et armorum^. » Quoad utrumque 
autem usum, et superlativarum vocum, et similiter cadentium, habetur : « Quia primum 
principium, eo ipso quod primumetsummum, estuniversalissimum, et sufflcientissimum, 
ac per hoc principium est naturaruiu, gratiarum etpraemiorum : principium etiam poten- 
tissimum, clementissimum, et justissimum. Et licet secundum quamdam appropriationem 
sit potentissimum in constitutione naturarum, et clementissimum in collatione gratiarum, 
et justissimum in retributioue stipendiorum ; tamen sigiliatim singula sunt in singulis'. » 
Quod si totuplices tjoces barburce, superlativce , similiter cadentes hactenus relatae, nihil 
obsint, qnommus Breviloquium sit (jenuinum omnino, quid, quaeso.oberuntaliisopusculis? 

Sed Oudinianis gerris valere jussis, nos quoque praedictis omnibus minime obstantibus 
censemus idem Breviloquium genuinum omnino. Quippe solidissimam doctrinam complec- 
titur, nixam auctoritate Patrum, erroribusque cum pliilosopliorum , tum haereticorum 
adversam : philosopliorum, inquam, sive ponentium ceternitatem circa principium mate- 
riale, sive ponentium Deum produxisse inferiores creaturas per ministerium intelligen- 
tiarum, necnon Manichceorum ponentium pluralitatem principiorum, ac summum malum 
malorum omnium principium primum ' : quem quidem Manichaeorum errorem alibi quo- 
querefutat, ac pessimum nuncupat; quaudoquidem ait : « Manicliaei ponunt aliud esse 
principium spiritualium, et incorporalium, sive invisibihum ; aliud corruptibihum, et cor- 
poraUum, sive visibilium : et primum vocant Deum lucis ; secundum vocant Deum tene- 
brarum '. » Et quamvis Beausobrius contendat Dei nomen nunquam principio malo 
tributum a Manicliaeis, et mendacii incuset Ecclesiae Patres contrarium docentes; vide 
tamen validissime rejectum, ac scitissime vindicatos e coutrario eosdem Patres, in insigni 
opere Alphabeti Tibetani Cl. viri Augustini Antonii Georgii Eremitae Augustiniani \ 

' Part. I, c. u.— 2 Ibid., c. vi — 3 Part. IV, c. I.— ' Ibid., c. i.v.— ^ Breiiloq., part.VI, c. iii.— « Part. VII, 
c. V.— ' Part. II, c. l; part. III, c. 1.— s Lib. II, dist. i, part. I, art. 2, q. I, necnon dist. xxxiv, art. 2, 
q. 1, ubi ait : « Usque hodie vigel hic error pessimus, quamvis sit irrationabilissimus. » — 9 Pag. 25 ejusd. 
Alpliab.,ia qao Beausobrii calumni» in S. Augustinum, aliosqiic Ecclesise Paltes refiilautur. Boms, 1702, typis 
S. Congreg. de Propag. Fide, in-fol. 



VI 

In hoc sane, uti quoque in cseterls pluribus noster Bonaventura praeeuntem secutus est 
magnum Augusliuum. Tametsi enim in eodem Breviloquio proferanlur testimonia Hilarii, 
Ambrosii, Hieronymi, Isidori, Anselmi, Bernardi, Hugonis de S. Viclore, etc, potissimum 
tamen Augustiniana doctrina refertum est : cui adeo addictum sese pi'sebet Doctor nosler 
Seraphicus, ut Augustinum dixerit modo pracipuum^ modo eximium Doctorem^. 

Quamvis etiam Doctori nostro minus arriserit Augustini sententia circa ea, qus in pri- 
mis mundi primordiis simul facta idem Auguslinus pulavit, ratus omnes septem dies 
ad consideralionem angelicam roferendos , eo quod, codem Bonaventura auctore, contra- 
rius dicendi modus sil magis Scripturw coimmis, et auctoritatibus sanctorum et qui pne- 
cesserunt, el qui secuti sunt heatum siugustinum^ ; pro summo tamen suo in Augustinum 
respectu et observantia, in hoc ipso illum cnm caeteris sanctis conciliandum censuit, in- 
quiens : « Ex praedictis apparet sufficientia et veritas Scriptura; in diversis opinionibus 
sanctorum, scilicet Augustini et alioium, qui sibi non conlradicunt, cum verae sint, si recte 
intelligantur*. » 

Accedit ad BreDiVoQiwii commendationem non modicum, quod ubi S. Bonaventura in 
libro quarto Sententiarum non semel scrupulos quosdam nobis injecit circa institutionem 
septem sacramcntorum a Cbrlsto factam, ipsos nobis prorsus ademit in hoc Breviloquio, 
disfirte pronunlians : a De institutione autem sacraraentorum hoc tenendum est, quod 
seplem sacramenta legis gratiaj Christus instituit, tanquam novi testamenti Mediator, el 
prfficipuus Lator legis •'. » Quod dutem spectat Ecclesiaj potestatem circa sacramenta, loqui- 
lur in haic verba : « Ecelesiai elsi omnia sacraraenta sint commissa , potisslme conjugii 
sacramentum commissum est regulandum propter varietates, quai circa hoc sacramentum 
incidere possunt, et propler inorbum anuexum qui est maxirae infectivus, et minime 
tenens modum : el ideo ipsius Ecclesiaj est gradus cognationum limitare, sicut pro tem- 
pore expedire videt, et persouas legitimas, vel illegitimas judicare, et divortia facere : sed 
nnnquam debet, nec polest matrimonium, quod legitime introductum est, annullare, quia 
quos Deus conjunxit, non polest homo, quantumcumque sit magnse potentiae, separare''. » 

§ iV. — Centiloqlilm (Prodrom., col. o2!) et seq.) 

Centiloquium dicitur quoque Compendium theologice, in quo rudem theologiae candidatum 
circa generalia theologia} principia ejus auctor instituit. Quia vero centum sectiones com- . 
plectitur, ideo Centiloquium vocatur. Hiuc ad finem praeloqnii legitur : « Collegi autem hoc 
ex dictis proborum, quae hinc iude decerpens, in unius opuscuU angustiam coarctavi : 
quod cum et centum recipiat sectiones, Centiloquium poterit appellari : cujus continentia 
ut fiuilius pateat requirenti, prsemittuntur centum tituli sectionum, qua; ex quatuor par- 
tibus distinguuntur. In universo enim agitur de qualuor in prajsenti opusculo, primo sci- 
licet de malo sub ratione culpje, sccundo de malo sub ratione poenae, tertio de bono sub 
ratione graliae, quarto de bono sub ratione gloriai. » 

Quod hujus opusculi auctor sit Bonaventura (quidquid sit de praeloquio ac forte aliis 
quibusdamadditamentls), testanturS. Bernardinus Seneusis, Joannes Franciscus Pavinus, 

■ Bremtoq., part. III, c. viii. — = Part. VII, c. il. — ' Part. I, c. ix. — * Breviloij., part. II, c. v. — » Parl. 
VI, c. lY. — « lu fine part. VI, c. xiii. 



Marianus Floreiititms, Ludovicus 1'rutcnus, Tritliumius, Forei^lus, Marcus IJlyssiponcusis, 
Gulielmus Eysengrcnius, 1'etrus Roduiphius, ct Anonymus Maurinus..., editiones vel ab 
ipsis artis typographicae incunabuiis lactae..., codices mss. in bibliotheca collegii Lova- 
nicnsis, Mantuse et Murbaci. Ex cognatione insuper et similitudine doctrinae ac styli , elici 
potest Centiloquium aique ac Breviloquium nostro Bonaventurai adserendum, ut non imme- 
rito dixerint Romani editores : « Adeo conformis est doctrina utriusque tractatus, ut 
eumdem et sibi maxime cons(antem demonstret auctorem. » Quid quod parte iv, sect. l, de 
Missai caeremoniis, quoad multiplices crucum, sivecrucium signationes, anctor ipsissimis 
verbis loquitur ac Bonaventura in IV Sent.., dist. xii, part. 1, dnb. .'i? Disserens partel, 
sect. XXV, de timore graluito, qui multiplicatnr iu servilem, initialem, et filialem, ac sub- 
dens : « De quibus alibi dicetur, scilicot in iibro de Donis, » remittit sese non ad opuscu- 
lum de Septem Bonis impressum, sed ad incditum, de quo suo in loco dicam. Centiloquium 
allegatur capite terlio opusculi de Tribus Ternariis peccatorum his verbis : « Vide in Centi- 
loquio de peccato veniaU latius; » id quod legere est in editionibus completioribus, etiam 
in novissima Yeneta, nec facile putaverim additamentum , vel cujusdam interpolatoris 
laciniam. 

Sed praestat Oudini confessionem audire : « Cm^j7o(/Mi?<Hi thcologicum , certum, nempe 
ejusdem ingenii et styli, quo anterius opusculum Breviloquii, quamvis voces barbaras 
habeat, paucas tamen, quas auctor properans admittere potuit. Appellat hoc opus idem 
S. Bonaventura sub initium opuscuU de Ecclesiastica Hierarchia, ubi leclorem mitUt ad 
ea quae scripsit de angeUs in opere praecedenti his verbis ' : « De spirituali substanUa actu 
et potentia a matcria separata est agemlum, cujus proprietates et ditrercntias, in praece- 
denti opusculo traditas, poteris diligentius intueri. » Haec autcm habentur parte III Centi- 
loquii, sect. xin, xiv, xv, xvi, xvii et xvii. Unde sequitur Centiloquium a divo Bonaven- 
tura antc opusculum Hierarcliice Ecclesiasticce compositum \ » 

Quoad haic nihil in Oudino reprehensione dignnm ofTendimus, nisi hoc, quod postquam 
ipse fassus est Centiloquium theoloqicum certum, nempe ejusdem ingenii et styli, quo ante- 
r ius opusculum Breviloquii, \\\ud ipsum, parum sibi constans, in dubium quodammodo 
revocavcrit, inquiens de Breviloquio et Compendio theologicce veritatis : « Non omnino 
certum est, an allegata opuscula ad S. Bonaventuram spcctent, quemadmodum de Com- 
mentario illius in 4 libros Sententiarum constat, cui Angelus Rocca attendere debuit'.» Sed 
ipse potius attendere debuisset, antea agnovisse Breviloquium tanquam genuinum omnino, 
ac Centiloquium velut certum : nequc duo hasc opuscula ab ipso confunJenda erant cum 
Compendio theologicce veritatis, quod vel ipso judice divi Bonaventurae certe non cst. Si 
autem Breviloquium totuplicibus scatet vocibus barbaris, quanto plures Centiloquium, cum 
Oudinus nuUas in illo, in hoc autem saltem paucas notaverit? Hcic minime vacat ipsas re- 
ferre ; sed earum loco nomina auctorura, quos Bonavcntura in codem Centiloquio allegat, 
percensere. 

Laudatergosaepenumero de more AugusUnum,necnonAmbrosium, Anselmum, Alhana- 
sium, Basilium, Bedam, Bernardum, Boetium, Cassiodorum, Chrysostoraum, Dama&cenum, 
Dionysium, Hieronymum, Hilarium, Hugonem, Isidorum, Joscphum historiographnra, 

' Vid. hiij. tomi pag. 438, col. 1. — 2 Tom. III, col. 401. — ' Toiu. III, col. ■4U. 



VIII 

Magistrum Sententiarum , Magistros, item Origenem, Orosium, Prosperum, Rabanum, 
Remigium, Richardum, etc. In hisce omnibus nihil est, quod Ronavenlurae nostro re- 
pugnet ; quinimo quidquid traditur in praedicto Centiloquio apprime cohaeret traditis in 
Breviloqiiio. Totum divinae gratiae mysterium illis expedit verbis a divo Remardo mutua- 
tis : (' Deus operatur in nobis cogitare, velle et perficere : primum sine nobis, secundum 
nobiscum, tertium per nos '. » 

Verum diffiteri haud possumus, quod licet in reliquis doclrina Centiloquii sit conformis 
traditae in libris Sententiarim ; illud tamen, quod de sacramentorum institutione habetur 
in eodeni Centiloquio ', discordat ab iis, quse leguntur libro quarto Sententiarum '. Fatemur 
etiam, quod doctrina ejusdem libri quarti* circa peccatum veniale, quod in conjugali coitu 
caussa fornicationis vitandae admittitur, et illa, quaj in Centiloquio^ de eodem coitu hcito 
ex praedicfa caussa, inter se cohaerere non videantur. Sed ahbi jam diximus Bonaventuram 
circa hujusmodi quaestiones potuisse priorem mutare, sive temperare sententiam. Ueic 
autem subdimus, citato loco libri quarli Doctorem nostrum in praefato coitu, ex memorata 
caussaexercito, agnovisse peccatumvenialeex eo, quod qui ita coit cum sua uxore 7ion 
vult procreare prolem , quando scihcet spes est prolis. Quaedam namque inordinatio est se- 
cundum flnem praeponere flni priniario, qui est prolis generatio, dum obtineri potest. 
Licilum vero dixisse praedictum coitum caussa vilandae fornicationis, loc. cit. Centiloquii, 
quando abest spes prolis. Conciliari etiam potest, quod in uno loco pronunciatur illicitus, 
et in altero licitus talis coitus, respondendo, in diverso sensu, auclore Bonaventura, et 
ilhcitum, et licitum esse : illicitum quidem, cum sub praetextu incontinentiae praecavendae 
voluptas carnalis tanquam flnis actusattenditur; licitum e contrario, quaudo non voluptas, 
sed sola periculi peccandi amotio prae oculis habetur. Caeterum cum Centiloquii doclrina 
circa hoc punctum concordant S. Antoninus' et Catechismus Romanus". 

Multo magis concedimus, a Bonaventuriano scribendi genere procul videri, quod ia 
ejusdem Centiloquii prologo legitur, scilicet : « In adminiculum itaque parvulorum rudis 
rogatus a rudibus, rudem tractatum rudibus compilavi, in quo rudium ruditas circagene- 
raha Theologiae saltem ruditer poterit erudiri, et ex lacte infantiae ad cibum solidum, prae- 
via Dei gratia, cum sensus industria praeparari. » Quae proin verba expendentes novissimi 
Editores haud immerito inquiunt : « Ab hoc certe rudi scribendi genere prorsus abhorruit 
Bonaventura '. » Hinc eliam animadvertentes apud Trithemium praetermitti prologum 
illum, et Centiloquium mox ab illis verbis exordiri : « Malum considerare occurrit, » plu- 
rimum moventur ut credant, hunc Centiloquii prolofjum alieniijence potius, quam Bona- 
venturiana manus opus esse. Sed opus fuisset ut etiam animadverterent, eumdem videri 
auctorem Prologi ac Centiloquii ex illis verbis : a CoIIegi autem hoc ex dictis proborum, 
quae hinc iude decerpens, in unius opusculi angustiam coarctavi. » Oportuisset quoque 
ipsos nosse, in quodam ms. codice Romano exstare idem Centiloquium sub nomine Fratris 
Marchesini de Regio Lectoris sacrce Theologios, cum praedicto Prologo. 
Itaque ad haec cum praemissis concilianda, verisimilius censeo, hujusmodi Centiloquium 

' Cciili/., part. III, sect. xx.w. — = pail. Ill, secU xlvii. — s Disl. xxiii, ait. I, q. n. — ' Dist. xxil, arU 3, 
q. ii. - 5 Hart. I, sect. xxxii. — « Part. III, tit. \, c. XX, § 3. — ' Part. II, cle Malrim.. n. 13. — ' Diatrib., 
pag. 10. Vid. tom. I, hujus nostra; edit., pag. xxxviii. 



IX 

incipiens sicuti apud Trithemium, primo editum fuisse a Bonavenlura, tum a F. Marche- 
sino auctum Prologo, atque adnexaTabula (quae halietur in editis antiquioribus), et forte 
aliis etiam additamentis ; ac ideo in praidito codice llomano inscribi Fratri Marchesino, ut 
quoad ca?tera sit Bonaventurae. Profecto si menioratus Centiloquii prologus conferatur 
cum prologo Mammotrepti, siye Mamotrecti laudati F. Marchesini, facile patere poterit 
legenti, alterum cum altero non levem affmitatem habere. In utroque enim auctor profi- 
tetur, ab se in gratiam rudium, ac vekit infantium materno lacte indigentium, necnon ad 
promovendum prsedicationis officiuni, hujusmodi opuscula compilata fuisse, ac sicut Ma- 
motrectum collegisse dicit ex laboribus aliorum; ita quoque fatetur Tractatum, de quo in 
prffisentia loquiraur, compilasse, atque collegisse ex dictis proborum, quce hinc inde decer- 
pens in unius opusculi angustiam coarctavit. In eodem superaddendo prologo videtur 
quidem induisse Bonaventuree personam, ut dicere potuerit ; Collegi auiem hoc ex dictis 
proborum, sed nequaquam plene assequi potuisse Bonaventurianum stylum, quin sese 
alienigenam proderet, ac personatum. Ex qua multa styli differentia Prologum inter et Cen- 
tiloquium doctus quisque facile colligit diversitatem auctorum. 

Nec mirum videatur, in praedicto codice Romano hujusmodi Centiloquium inscribi Fratri 
Marchesino propter dictum Prologum, ac Taliulam, atque id genus superadjecta : nara etiam 
Biblia pauperum propter similem Pi'ologum , ac Tabulam, sive ordiuem alphabeticum , 
inscribitur F. Petro Utinensi Minoritse apud Waddingum >, et Serena Conscientia in Regu- 
lam Minorum, quae certe composita fuit a F. Alexandro Ariosto, tribuitur Fratri Jacobo de 
Gremello Brixiensi ab eodem Waddingo% propterea quod ipsam cum ahis diversorum 
opusculis, et sua prsefatione, imprimendam curaverit. Similiter ob quasdam additiones tri- 
buitur Hartmanno Schedelio Chronicon Norirabergense, tametsi ejusdem auctor sit F. Mat- 
thias Doringus. Quocirca non ausim a comraunissima recedendo sententia, quse Centilo- 
quium pro Bonaventuriano certo habet, illud aut ad dubia, autad supposititia relegare. 

§ V. — De Ecclesiastica hierarchia {frodrom., p. 533 et seq.). 

Intererat ordinis heic posuisse hujusmodi Hierarchiam, eo quod ex hac argui posse vi- 
deatur, ipsara fuisse praecedens opusculura proxime subsecutara. Sane talis est praedicto- 
tum opusculorum nexus, ut primo Doctor noster Seraphicus Breviloquium, dein Centilo- 
quium, ac postremo Hierarchiam Ecclesiasticam lucubraverit. Ad verba, quae statim ab 
exordio ejusdera Hierarchiae leguntur, videlicet : « Praesens opusculuiu, etsi laboriosum, 
mihi tamen et aliis parvulis in Christo lac petentibus, ut spero, non infructuosum, oflfero 
ad aedificationem domus Domini : » ad haic, inquam fortasse allusit Fr. Marchesinus Re- 
giensis in Prologo praecedentis Centiloquii sermonem habens de lacte infantice ad cibum 
solidum prceparato. 

Ut ut de hoc fuerit, dicit quidem auctor Hierarchice sa acturum de proprietatibus rerum 
naturalium ; sed e vestigio subdit : « Quas secundura parvitatera meam nunc tropologice, 
nunc allegorice, necnon quandoque anagogice rebus spiritualibus comparavi, junioribus 
relinquens materiara exercitii, sensibilia insensibihbus, et carnalia spiritualibus coaptandi : 
et cum rerum naturalium proprietates ipsarum sequantur substantias, secundum ipsarum 

1 De Script., pag. 291, col. 1.— » Ibid., pag. 183, col. 1. 



distinctionem substantiarum et ordinem, crit distinctio et ordo proprietatum, quas in alio 
opusculo per se positas, et dislinctas poteris per ordinem reperire. » Sed quale est hoc 
opMSCMiMrn? Numquid, ut Romani Eilitores suspicautur, vel injiiria temporum Tractatus 
non exstans, vel Breviloquium? Minime, sed, utdictum supra (pag. vn), praecedens Centi- 
loquium, quod indicat idem Auctor continuo subjungens : « Primo igitur de spirituali 
Fubstantia actu et potentia a materia separata est agendum, cujus proprietates et differen- 
tias in prcecedenti opusculo traditas poteris diligentius intueri. » Porro egerat Auctor Gen- 
tiloquii, part. ni, sect. xui, de quatuor attributis angelorum aprimordio conditionis suw ; 
sect. XIV, deprcevaricationespirituum malignonim ; sec\. xv, de confirmatione spirituum 
bonorum; sect. xvi, de difflmtionibus Angeli, Ordiniset Hierarchice; sect. xvii, dc triplici 
divisione Eierarchice ; et sect. xviu, de custodia hominum pcr angelos. Ex eo etiam, quod 
Auctor in ipso prologo doceat ad invisibilium, et inteUectualium contemplationem ascen- 
dere per visibilium, et sensibilium comiderationem, spondeatque se acturum de proprie- 
tatibus rerum, niinc tropolorjice, nunc allegorice, necnon quandoque anagogice, satis se 
manifestat eumdem ac Auctorem Itinerarii mentis in Deum, opusculi de Reductione 
artium ad Theologiam, ubl similiter per inferiora ad superiora et mystica docet assur- 
gere. 

Praeterea hoc opusculum testatum faciunt duo manuscripli codices (Bibliot. Bodleian. in 
Oxonia, et Salemii in Suevia); editiones etiam numero plures, quarum prima est Argen- 
tinensisanni 1405 : ncquc admittenduin silcre de ipso ad uuuni omnes scriptores, cum 
Marianus Florentinus minime reticuerit, ipsumque laudaverint Bartholoma?us de Marty- 
ribiis, necnon Jauuarius de Mata ' , atquc Oudinns ipse certitudinera ejus agiioverit, 
scripseritque : a Opusculum certum cjiisdeni (Bonaventurse), cum sub operis iiiitium 
alleget alia a se olim scripta, quae reperiuntur in opusculis Breviloquii et Centiloquii, 
absqiie dubio ad S. Bonaventuram spectantibus. Praeterea hoc opusculum ex lectione 
grave simul et eruditum est, nihil habens , quod divo Bonaventurai subtrahi debeat.... 
Unde sancto Doctori, sub cujus nomine ab annis circiter duceutis impressum est, accen- 
sendum. » 

Porro cum ejus confessionem jam teneamus circa hujusmo(h opusulum tanquam certum 
ac grave simul, et eruditum, nihil habens, quod divo Bonaventurce subtrahi debeat, reli- 
quum est, ut videamus, quei evadere potuerit ipsius Oudii.i censurain, tametsi iis non 
paucis, quse in aliis ceu supposititiisab eodem notantur, minime careat : quandoquidem saspe- 
sffipius in eo oSendvmlnr similitercadentia, et in ipso quoque videre est illatinas et barbaras 
voces haud ]}mcas,exem'[>\\gva.i\!x,limpiditatem,diaphaneilatem, virtuositatem, dominabi- 
litatetn, flexibilitatem, superadmntum, supercczlestem, superessentiakm, superprincipem, 
superprincipalem, potentificam , causalem potentiam, virtutem potestativam, tenebram, 
emendam, grossitudinem, luciformem, unificam, supportationem, fwcundationem, fixionem, 
sensificationem, unitionem, influitionem, unibilem, subjicibilem, stelleum, crystallinum, 
prcetaxatum, ordinativum, discretimm, contentivum, dimensivum, repressivum, exem- 
plificativum, fugativum, inclinativum, informatixnim, vivificativum, reductivum, penc- 
trativum, deiformiter, figurative, proportionaliter, deividos, ad prceessendum, etc. (juid 

' lu Exposit. Morali, in Psal. ciu, n. i, § 2, edil. 1665. 



XI 

quod nequidem vox judicialis ' deest, de qua seque ac de gehennali, empyreaii el ceter- 
nuli Oudinusait : « Videant an Iibc voces latiaa», et congruai sint? An digiia; vero gravi el 
sancto Doctore Seraphico'? » Quai congessisse juverit non ad extenuanduni valorem hujus 
opusculi, quodcgo quoque mngni facio; sed ad infirmandam (judiiii censuram ex illatinis 
ct barbaris vocibus petitam, quam identiJem contra alia plura opuscula intorquet. 

Ratum tamen habeo ejusdem Oudini judicium in eo, quod censet praesens opusculum 
grave simul, et eruditum, nihil habeat, quod divo Bonaventura; subtrahi dcbeat; namque 
totuplicibus divinse Scripturae textil)us a capite ad calcem refertum est, ut ipsam Doctor 
noster nedum quam diligentissime perlegisse, sed et memoriae commisisse videatur. Neque 
ambigendum est, ipsum adunguem illud iniplevisse, quodejusdem Scripturae expositorem 
docuit, videlicet, quod « in expositione Scripturaruni nunquam poterit esse potcns, nisi 
per assuefactionem lectionis, textum et litteram Biblise commendet memoriae '. » Ostendit 
quoque se diurna nocturnaque manu evolvisse Dionysium, quem praj reliquis citat, ac 
laudatinipso opusculi exordio. Allegat quoque Basilium , Hieronymum, Augustinum, 
Gregorium, Isidorum, Bernardum; item Aristotelem, philosophos, poetam anonymum. 
Iusuper ita agit de variis philosophorum systematibus, ut ea ad sensum myslicum redu- 
cere studeat. Tractat ergo de spiritu vitae, qui est principium motus et operationis in 
corde '. Enumerat secundum nonnullos septem coelos', disserit de coelo mobili et inquieto, 
cujus motus est revolubiUs super niedium, id est super axem, deque virtute motiva coeli, 
rapienle firmementuni ab Oriente in Occidentem, et iterum reducente de Occidente ad 
Orientem ", etc. Yiderint igitur novissimi Editores^ an « a philosophorum systematibus in- 
dagandis explicandisque semper alienus fuerit Bonaventura, » an sane « nihil sollicitus 
fuerit, num Sol rotet circa Terram, num e contrario Tellus circa Solem ', anve « abhorruerit 
a statuenda anima in corde', » etc. Verum quidem cst, maluisse Bonaventuram versari in 
Scripturis, inque Patribus volutandis, quam in philosophorum scholis tempus operamque 
perdere; minime tamen censuit tempus operamque perdere laudando placita Aristotelis , 
aliorumque philosopliorum, atque in rem suam ipsa trahendo^ 

Inquies, in hoc opusculo Claustrales ac Theologos acerrime reprehendi, nec verisimile 
esse Bonaventur m virum modestisimum, eumque claustralem ac theologum, illos tanto- 
pere objurgasse. At aio ego, non increpasse claustrales, nisi illos, ex quibus scandala plu- 
rima scepius oriuntur, adeo ut ipsi Religiosi, qui per famam velut cceli relucere deherent, 
famwsua^jacturampertaliuminsolentiampatiantur^"; necnon illos theologos duutaxat, 
qui rore cali pluuntur , semper tamen remanent sine fructu ". 

Dum opusculum scriberet, nondum suam sententiam mutaverat circa gloriosissimam 
Yirginem Mariam per sanctificationis gratiam in utero materno ab omni originalis culpce 
foeditate depuratam ". 

' Exstat liBSC vox apud Cic, pro Clitent.; itern 1 de [nvenlionc, uecnon II de Divin. luveuitur quo |ue apud 
ipsum Bonav. in Cetitil., part. III, sect. xxxiv, et apud Papiam. — - Tom. III, col. 411. — 3 lu Procem. lirevH., 
de modo exponendi sacr. Script , liuj. tom. pag. 246. — * Part. I, c. ll. — * Part. IV, c. I. — ^^ Ibid., c. 111. 
— ' Diatrih., cdil. Veu., pag. 107 ; bujus uostrae edit., tom. I, pag. Lxiv. — « Ibid., pag. IG6, vol. LXIII.— 
' Ecc/es. Hier., part. IV, c. ix. — " Ibid. — " Ibid. — '' Ibid., c. VII, ubi tamen suminam suam in ipsam devo- 
lionem demonstrat, quam el iu aliis excitare couatur. 



g YI. — De nEDUCTio^E AnTiiM AD THEOLor.iAM {ProdTom., col. 536.). 

Opusculum hoc verum testantur nedum editiones nuniero plures ac pervetustai, sed 
etiam, praeter Ludovicum Prutenuni, Ludovicum Carbonem, et Petrum Capullium, Ma- 
rianus Florentinus, Trithemius, Forestus , Anonymus Pistoriensis', necnon codices mss. 
Cortonae, Mantuae, Mugelli, atque Regii, ubi codex recensetur anni 1331. Accedit, quod 
tradita in hoc opusculo conformia sunt iis, quae alibi certo certius docuit sanctus Bonaven- 
tura. Nam prfeterquam heic ipsissimis verbis ac in Procemio libri secundi Sententiarum 
definit /{ectum, quod sit illud cujus medium non exit ab exlremis, libro quarto Sententia- 
rum de scientiis inferioribus in ordine ad tiieologiam inquit' : « Omnia ad ipsam, sicut ad 
originem, possent reduci, si quis haberet peritiam juris canonici et divini. » In eodem opus- 
culo agitur de sex illuminationibus, quaj sunt in vita ista, quajve ideo « habent vesperam, 
quia omnis haec scientia destruetur : et possunt reduci ad senarium numerum formationum, 
sive iUumiuationum, in quibus faclus est muiidus; ct succedit eis septima dies requietionis, 
quae vesperani non habet, scihcet iliuminationis gloriae. » Uis autem similia occurrunt 
cum in singulari Uluminationum, sive Luminariutn Ecclesice opore, quod certo Uona- 
venturianum suo loco probabimus : tum in Itinerario mentis in Deum itidem cerlissimo 
ejusdem Serapliici Doctoris opusculo, in quo de senario iUuminationum numero sic habe- 
tur« : « Necesse est... ascendere ad senarium, ut sicut Deus sex diebus perfecit universum 
mundum, etin septimo requievit; sic minor mundus sex giadibus illuminationum sibi 
succedentium ad quietem contemplationis ordiuatissime perducatur. 

Affine quoque vel in aliis est hoc opusculum praefato Itinerario. Conferatur pr.rsertim 
cum iis, quaj legere est de pliilosopliia triplici ad finem capitis tertii ejusdem Itinerarii. 
itidem h;uid dissimile illis, quaeprajmiltuntur EcclesiasticCE Hierarchia' supra laudataj : sicut 
enim in hac docemur invisibi/ia Dei contemplari per visibilium et sensibiUum conside- 
rationem : in ipsis rerum naturalium proprietatibus pervestigare tropologice, allegorice et 
ananogice res spirituales; atque ita meutem evehere, ut theologiw iuserviant ipsa poetica, 
el per rerum visibilium siniilitudines Iransferamur ad mystica, -11011 secus in opusculo isto 
sic traditur raodus reducendi artes ad theologiam, ut omnes cognitiones famtUentur theolo- 
gice, ac in omni re quw sentitur, sive quw cognoscitur, interius lateat ipse Deus, et prai- 
sertim in lumine, quod illuminat ad veritatem salutarem, quaeratur triplex sensus 
mysticus et spiritualis, nimiruni allegoricus, moralis et anagogicus. Denique in hoc etiam 
convenit cum aliis verissimis divi Bouaventurae scriptis praesens opusculum, quod in eo 
laudantur Dionysius, Augustinus, Grogorius, Anselnius, Bernardus, ilugo et Richardus 
Victorini, et etiam Iloratius. 

Lectionem ejus ceii studio rerum divinarum accommodatam suadet eruditissimus Ludo- 
vicus Carbo ^ Non indignum sancto Bonaventura opusculum censet Oudinus '. Improbant 
vero et ad incerla releganl novissimi Editores^ ob simplicem inconditumque sermonem. et 
quia ejus auctor « studio parlium velut aljreptus, mehoris notae Patres posthabet, ut 
Ilugonis perinde, ac Richardi a S. Victore vestigiis insistat:» ex qaa.affectatapropensione 

1 Diil. XXV, art. J, q. iv. Vid. to:ii. VI, Imj. edit., l>. 20G. — - Cap. 1. — ' Introd. ad Theolog., c. iv. — 
»Tom. III, col. 401. — ' Dialrib., p. 108; liuj. eJit. lom. I, p. L-LI. 



XIH 

in Hugonem a S. Victore, post Oudinum suspicantur, fuisse « Viclorinum aliquem cano- 
nicum regularem, qui hoc opus ad Hugonis lucernam coraposueriL » Ili tamen iguorasse 
videntur, quod in niinime dubio apud eosdem opusculo, inscripto Incendium amoris , sic 
dicilur' : « Lectio hujus triplicis vise totam continet sacram Scripturam, imo omnom fere 
sanam doctrinam, sicut ostensiim est supra in tractatu de Reductione artium a.d Tlieolo- 
giam. » Quid clarius (saltem in hypothesi adversariorum, qui recilata verba in sua edi- 
tione adoptarunt, nihilque in iisdemaddititiisuntsuspicati), quid clarius, inquam, ut palam 
fiat, ipsissimum esse utriusque opusculi auctorem? Deinde lam procul est ab eo quod in 
opusculo, de quo nunc loquimur, ulla sit affectata propensio in Hugonem a S. Victore , 
ut nonnisi semel in eo citetur, sajpius autem Augustinus in libris de Genesi ad litte- 
ram, de Trinitate, etc. Neque derivari potest ea propensio affectata ex eo, quia ibi dicitur 
de Ilugone, quod ipse otnnes sequitur, videlicet Augustinum, Gregorium atqueDionysium. 
Nam sequi perinde est, ac imitari. Dicere autem Ilugonem prcedictorum Patrum sequacem, 
tam non est ipsos Hugoni posthabere, ut sit potius eosdem Hugoni praeferre. Flocci ergo 
nihilique habenda est indicata censura. 

§ VII. — De quatuor virtutibus cardinalibus (Prodrom., col. 537 et seq.). 

Cum hoc opusculum ex una parte in Mariani Florentini, et Anonymi Pistoriensis Cata- 
logis memoretur, contineaturque in pluribus edilionibus, quarum prima mihi nota est 
Argentinensis an. 1 i9b, ex altera vero eam perstringat doctrinam, quam in Sententiarum 
libro tertio ', in Breviloquio ', in Centiloquio \ necnon in Luminaribus Ecclesice ^, Sera- 
phicus Doctor tradidit , nulla est ratio cur ipsum una cum novissimis Editoribus tanquam 
dubium ac incertum habeamus : praesertim quia Oudinus ipse divo Bonaventura non in- 
dignum arbitratur \ 

Quamvis autem praefati Editores objectent ' in eodem plura commixta vocabula, quae 
toto Latio a Bonaventuriano stylo abludunt, ego tamen idem legens opusculum , nihil 
deprehendi, quod toto Latio a Bonaventuriano stylo abludat. Aut enim id esset propter 
vocabula quaedam a Latio aliena, aut propter universam lectionem minus latinam, neque 
Bonaventura dignam. Nou propter primum, quia exempli causa verbura rectificat, quo 
inibi Bonaventura utitur, in aliis quoque cerlissimis suis operibus adhibet. Idem dixerim 
de phrasi purgati animi, et virtutum exemplarium. Non propter secundum, quia oranem 
fere dictionem hujusmodi mutuatus est ex Macrobio, Seneca, Gregorio, Augustino atque 
Boetio : ex Seneca prsecipue, seu potius ex auctore tractatus de Quatuor Virtutibus Cardi- 
nalibus, olim Senecaj adscripti', sed postea Martino episcopo Dumiensi (qui, Tritheraio 
teste, claruit anno 540) ceu germano suo auctori ope mss. codicum restituti, ex quo bonam 
hujusce opells partem desumpsit, ut scite in illius argumento Romani Editores animad- 
verterunl. Quid quod vel ante Romanos Editores Ludovicus Cai'bo, qui novit libellum de 
Yirtutibus tributum Senecse, ab aUis adjudicatum Martino Dumiensi episcopo, nihilo tameh 
minus, ceu vere divi Bonaventurce, laudavitlibellum de Quatuor Virtutibus Cardinalibus^? 

' Cap. I. — « Disl. xx.^ilii. Vid. huj.edit. tom. V, pag. 42 et seq. — » Part. v, c. iv. — » Sect. xxxvi et XLi. 
— ' Serm. v et vi. — ' Tora. 111, col. 40J. — ' Dialrih., p. 89, huj. edit. tom. I, p. Ll. — ' In monumento 
anni 1331 refertur taaquam diu antea soriptus LHtci- Si-necic ik inoi-iLw!, siue Suiiiina il; qualiwr viriutibus. 
— ' Introduc. in T/ieolog,, lib. VI, c. xvi. 



XIV 

Unde facilis est responsio ad id , qiiod nonnemo rontendit, hoc opusculum fuisse fere 
desumptum ex quinque capitulis libri quinti Compendii TheologiCB , a capite nimi- 
rum XXXIII , usque ad xxxvii, necnon ad id quod novissimi Editores snbdunt: o Vix prae- 
terea dici credique potest, quam multa ad nauseam replicata sint ibi, quae jam alias dicta 
fuerant. Quis porro credat Bouaventuram multis, Idsque gravissimis curis distentum, tam 
frequenter sua in unum contraxisse Opera? » Etenim in praesenti Commentariolo nou sua 
perstrinxit opera, multa alias dicta ad nauseam replicando , sed bonam partem ex laudato 
Seneca, sive potius Marlino Dumiensi episcopo, in eamdem opellam derivando ; quae cum 
brevissima sit, facile potuit ab eo, dum junior esset, ac nondum gravissimis eiiris disten- 
tus, citra ullam lectorum nauscam, et absque recocta sa>pius crambe, compilari. Neque id 
supervacaneum, aut insolens dixeris : nam pariter junior certe fuit Pharelrw, ut jam dixi- 
mus, compilator ; et quanquam heic non dixerit nova, dixit nove, consuevitque Bonaven- 
tura vel ab se latius alibi pertractata, in compendium postea redigere, ut brevitatis studio- 
sioribus quoquo modo consuleret. 

Quod si haclenus dicta parum esse videantur, ut hocce opusculum- Doctori nostro pro 
certo adseratur, satis tamen esse reor, ne suo moveatur loco, donec ex adverso certiora inno- 
tuerintl : maxime cum eamdem (fatentibus ipsis novissimis Eilitoribus) compleclatur doc- 
trinam, quam vere docuit Bonaventura, nec proin iidem ausi fuerint ad supposilitiorum 
sentinam rejicere. Profecto nihil magis consonat Bonaventurianse doctrinaj, quam quod 
inibi dicitur de virtutibus purgati animi, et exemplaribus : « Purgati animi dicuntur, 
quando devictis vitiis possessor virtutum quiescit, raro insurgentiims molibus pravis pri- 
mis. Exemplares dicuntur, quae in mente divina consistunt. Nam ideaj in Deo sunt, et 
omnium rerum exemplar est '. » 

Modo etiam loquendi Bonaventurse famiUari per gradus, per textus insertos perque 
voces similiter desinentes, ille apprime similis est, quo auctor scribit ' : « Prudentia in sex 
dividitur : in cognitionem praesentium, unde in Proverbiis dicitur , etc. » 

§ VIII. — De TniBiis TEnxARUs PECCATORra INFA5IIBI-5 (Prodrom., col. ;i41 ct seq.) 

Certum reddunt editiones ab anno saltem 1484, et inter nomenclatores Marianus Flo- 
rentinus, Trithemius, Forestus, atque Anonyraus Pistoriensis, tum prajserlim Centilo- 
quium, de quo supra' jam satis diximus. Quippe caput tertium opusculi, de quo in prae- 
sentia sermo est, ita concluditur : a Vide in Centiloquio de peccato veniali latius. » Ergo 
perinde certum est ac Centiloquium. 

Nequehujus dunlaxat Centiloquii doctrinae parti primae per totum apprime cohaeret,scd 
et doctrina; libri secundi S.mtentiarum *, Breviloquii» et Pharetr»'. Speciatim quod in 
praesenti opusculo traditur de singulari B. M. V. immunitate ab omni pcccato veniali, non 
vero ab originali', concordat cum doctrina hbri tertii Sententiarum\ Quod etiam inibi" 
explicctur peccatum per privationem speciei, modi et ordinis, nedum conforme est Augus- 

< Vid. huj. tom. paR. 507, col. I. - ' Ibid. pag. 508, col, \.— » Vid. siip., p. vii. — » Dist. xxxv et xx.vi. 
- 5 Part. III, per totura.- « Lib. II, c. v. - ' Cap. 11.- • Dist. ui, part. I, a.t. \, q. i et ii, necuou art. 2, 
q. I. — 9 Cap. vu;. 



tino », sed et ipsi Bonaventurse in libro secundo Sentenliaruni % et in Expositione ma- 
nuscripta Parabolarum Evangelicarum. 

Hinc non solum laudalur a Ludovico Carbone ', sed etiam ab Oudiuo censetur * divo 
Bonavenlura non indignum. Aiunt quidem indignum Editores novissimi » ; sed quibus 
permoti ralionibus? Nullis : quod enim vel ex ipso opusculi titulo non levem suspicandi 
ansam acceperint, negandique lucubratiuncidam lianc a Bonaventura elahoratam fuisse, ita 
non leve ms\s est, ut m\h\ levissimum videatur; nam vocabulum ternarii indignum non 
est Bonaventura, utpote alibi " ab ipso adhibitum et explicatum. Quid quod nequidem 
Gonaventuram dedeceat vox dyscrasice, inibi accepta pro infirmiiate '/ Si enim graica vox 
Crasis (Kpasiq) significat temperamentum, sive proportionem quamdam primarum qua- 
litatum exsistentium in elementis , ex quibus corpus conflatum est , in qua proporlione 
sanitas consistit; satis intelligitur infirmitas per dyscrasiam', quffi illius est tempera- 
menti sive proportionis destructio, eaque vox per metapboram ad infirmitatem animee 
potest transferri. 

Quod prsedicti Editores in eodem opusculo carpant quasdam similitudines , tanquam 
leves,acBonaventur(B gravitate indignas, ad explicationem peccatorum adhibitas, jam 
alibi ' contrarium evicimus, videlicet nedum Bonaventura, sed et Augustino Patre omnium 
gravissimo dignas. A popularibus quibusdam similitudinibus nequidem abborruisse gra- 
vitatem S. Joannis Cbrysostomi, nemo unus, qui eum legerit, ignorat. 

His adde, alios in hoc opusculo non citari, quam qui in aliis legitimis D. BonaventuraJ 
opusculis laudantur, nempe Dionysium, et Ambrosium, Scepiusque Augustinum, tum eliam 
Gregorium, et Bernardum, item Glossam, necnon Aristotelem ac TuUium. 

§ IX. — Speculum anim.e {Prodrom., col. S42 et seq.) 

Testatur P, Mag. Sbaralea, quod « sub eodem titulo Speculi Aninue, sancto Bonaventurae 
contributum, prodierit primum in antiqua parvorum opusculorum ejusdem S. Doctoris 
editione, quam suspicatur Venetam anni li87. » Nos alias' indicavimus ediliones, quarum 
antiquior Brixiensis anni 1495. Exstat inter mss. codices monasteriorum S. Magai et Scby- 
rensis in Bavaria, necnon Bibliotheca! Paulinse Lipsiae. In Praefationis initio, ac serle 
hujuscemodi Opusculi, potius quam Speculum, vocitatur Arbor ma/a, cujus proin folia, 
fructus, rami, truncus, et radix graphice describuntur. 

' Lib. de Nat. Boni. — ' Dist. xxxiv, art. 1, q. ii. — ' Introd. in Theolog., lib. VI, c. xvi. — ' Tom. III, 
col. 404. — » Diatrib., p. 102, huj. edit. tom. 1, p. LX. — « lu IV Sent., dist. vi, part. I, art. 1, q. lu, huj. 
edit. tom.V, p. 377, col. 2; necnoii in Exposit. Kegul. FF. Min., c. lu. Vid. quoque Columellam, lib. XI, c. ii, 
de Scrobibus. 

' Ibi non videtur Prodromi auctor animadvertisse vocem dyscrasiam ((i\iaY.faaim) perinde grsecam esse ac 
xpauiv , e qua etymologiam habet. 

8 « Has similitudines non indignas censeo Bonaventura, cum ipsemet fassus fuerit ' : Augustiaus ostendens . 
periculum, quod est iu multitudine venialium, comparat arenae, comparat bestiis minutis, comparal gutlis 
multipiicatis , comparat scabiei, » etc. Quod eiiam .\ugustino indignae non sint, hoc accipe ex ipso Angustino 
de iisdem peccalis venialibus ita loquente - : « Minuta sunt, non sunt magna : non est bestia quasi leo, ut 
uno niorsu gultur frangat; sed et plerumque besliae minutae multae necaut. Si projiciatur quisquam in locum 
pulicibus plcnum, numquid non moritur ibi?... Sic et modica peccata : attenditis quia modica sunt; cavete, 
quia plura sunt. » Prodrom., col. 171. — '' Prodrom., lib. VI. 

' lu IV Sent., (list. XVI, parl. II, art. 3, i|. 2. - 2 AiiB., serm, ix, a. 17, ejit. Beuedictin., tom. V, p. 60. 



XVI 

Recte tamen inscribi quoque potest Speculum, quia, ut Romani Editores in Argumento 
aiunt, « sicut in speculo objectarum rerum imagines apparent, et quisque in eo effigiem suam 
intuefur; ita in hoc tractatu capitalia vitia, eorumque propagines adeo perspicue cernun- 
tur ut eo sibi ante oculos mentis proposito, non mediocriter juvetur is, qui conscientiam 
suam examinare, et patrata scelera inquirere , eademque in memoriam revocare studet, 
ad integram eorum confessionem. » Hinc etiam in editione R. P. Zamorae de eodem Speculo 
dicitur : « Hic tractatus ad confessionem sacramentalem debite faciendam dirigitur. » 

Yidetur prsetermissorum in praecedenti opusculo De tribus temariis peccatorwn quo- 
dammodo supplementum, cum in hoc Speculo, sive Arbore mala, agatur ile superbia, de 
concupiscentia divitiarum, de concupiscentia carnis. Huic adtexitur Epilogus prmdic- 
torum, ubi arbor describitur, ad cujus calcem, dum tanguntur sex species peccati in 
Spiritum Sanctum, dicitur : « Si quis autem plenius de singulis veUt habere notitiam , ad 
tractatum superiorem recurrat. » Porro de singulis plenius egerat idem auctor capite 
tertio dictae Arboris, consone ad ea, quae S. Bonaventura tradiderat in secundo Senten- 
tiarum^ in Breviloquio^, in Centiloquio^, in opusculo de Puritate Conscientia; ^ etc. 
Quod insuper ait in Prsefatione de radice malm arboris, quoe secundum ApostoMn est 
cupiditas, ipsissimum est ac illud, quod idem sanctus docet in Apologia pauperum''. 
Persimilia itidem sunt, quae. habentur de observatione diei dominici capite secundo laudati 
Speculi, et libro tertio Sententiarum^, necnon in opusculo de Decem Prwceptis''. Demum 
quoad usuram optimc concordat Speculum cum citato libro tertio*. Fusius ab se scripta in 
compendiiim redigere idem Bonaventura consuevit. 

Nihil autem convenientius, quam ut, sicut arborem vitae', ita quoque arborem criminis, 
sive mortis per crimen invecfae, Bonaventura noster describeret, afque ob oculos poneret. 
In hoc opusculo nibil citafum offendifur, quod a legitimis Doctoris Seraphici opusculis 
absit; in eo siquidem alleganfur Ambrosius, Hieronymus, saepesaepius Augusfinus, Gre- 
gorius, Isidorus, Beda, Damascenus, Bernardus, Glossa, Arisfoteles, Seneca, Boefius, et 
Clialcedonense Concilium. Severior morum disciphna, Scriptoris summa modestia, et gra- 
vitas in eodem spectantur ; nec in ipso notari pofest ea vocabulorum barbaries, qua major 
non sit in certissimis sancti Docforis operibus. 

Ex bis facilis est responsio ad Oudini objecta. Quod enim ait inscribendum rectius hoc 
opusculum Arbor cupiditatis, sive iniquitatis, ab auctore ipso vocitatum hoc nomine 
audivimus, non ifa tamen quin etiam inscribi jure potuerit Specidum aninue, ut a Roma- 
nis Editoribus intelleximus. Quod e vesfigio subdit : « iNihil aliud confinere quam defini- 
tiones et divisiones peccatorum fam principaUum, quam aliorum ex illis nascentium, » 
falsum est; prsterea enim saluberrimam morum doctrinam complectitur. Falsum ilidem, 
quod adfexit idem Oudinus : « Non videtur spectare ad sanctum Bonaventuram, cujus 
saeculo haec opuscula, quai casuistas spectant, cognifa minus erant. » Quippe Bonavenfuraj 
sfficulo probe innotuere Summa de Casibus Raymundi de Pennaforti , Speculum Morale 
Vincentii Bellovacensis, Speculum Virtutum Moralium Engelberti abbatis, Summa de 

> Uisl. .XLUi, art. 3, q. i. — = Part. 111, c. XI. — = Part. 1, sect. xxvir. — ' Cap. xi.k. - » Respons. iii, c. i, 
post initium. — ' Uist. xxxvii, dub. 3, huj. edit. lom. V, p. ib:!. - ' Serm. IV. — » Cit. dist. xxxvn, dub. vii, 
hu). edit. tom. V, p. 156-157. — » In Ubro cui titulus Liynum Vitw, quem suo loco edeudum nobis quoque 
proponimus. 



XVII 

Virtutibus el Vitiis Guillelmi Perardi , Summa Casuum Conscientiw Brochardi Argenti- 
nensis, et similia, quae utique ad casuislas spectabant. 

Opponit insuper Oudinus, in Praefatione adsumi phrasim de facili pro adverbio facile , 
atque in flne Praefationis ejusdem liaberi : «Et de hoc ultimo primo est dicendum tanquam 
de grossiori; » censetque hujusmodi barbaras expressiones olere finemsceculi xiv, vel ini- 
tium scecuU xv. Sed jam monuimus adhuc majorem barbariem spiranlia ab ipsomet Co- 
naventura certo non semel fuisse adhibita, quodve praedict» expressiones fuerint usur- 
patae multo ante initium saeculi xv, ac etiam ante finem saculi xiv, discimus ex Cangiano 
Glossario. Sane Bonaventuram, de magnis et grossis eleemosynislocaium fuisse in opusculo 
de Paupertate Christi, phrasim de facili usurpasse in Apologia pauperum, infra patebit; 
sed et phrasim eamdem adhibuisse quoque in Breviloquio jam notavimus. Urget vocem 
officiare pro fungi divinis in altari, quam dicit « absque dubio non adhibitam a Bona- 
ventura, utpote ejus tempore non consuetam, vel nondum ortam; » sed errat vehementer, 
nam ejus usum apud ipsum Bonaventuram legere liret in Libello apologetico in eos, qui 
Ordini Fratrum Minorum adversentur ' ; necnon in alio opusculo : Quare Fratres Minores 
prcedicent, et confessiones audiant ^. Videsis etiam laudatum Glossarium, verbo Officiare , 
Officiari \ 

Stylus hujus operis ita humilis et abjectus est eidem Oudino, ut, ipso judice, o gravem 
et doctum hominem , qualis Bonaventura fuit , pree se non referat. » Sed qua id facilitate 
ab ipso afflrmatur, eadem a nobis rotunde negatur; nec tantum a nobis, verum etiam a 
P. Sbaralea, qui adseverat in eo « nihil esse quod a Seraphici Doctoris sapientia ipsum ab- 
judicare queat. Ut ut enim repugnet Oudinus, qui in hoc tractatu vocem de facili uti bar- 
baram reprehendit, aberrat; nam et Columella, argeutei saeculi scriptor, lib. VI, c. i, 
dicit ex facili pro iacile. Item cum carpit verbum officiare , non advertit dictum etiam 
fuisse Beneficiare a Leone III, epist. xi, ad Garolum Magnum, ab Hugone de Miromari 
Carthusiano , et a Stephano Borbone Dominicano circa tempora Divi Bonaventurae scriben- 
tibus. Tandem vocabulum grossiorem illorum erat saeculorum, quo usus est Joannes XXII, 
in Bulla canonizationis sancti Ludovici episcopi, quem chordam grossam detulisse scribit. » 
Imo vestem grossiorem adhibuit quoque Severus Sulpicius * ; grossas vestes sanctus Ber- 
nardus ' : et Guibertus de Tornaeo , xin saeculi scriptor, in sermone de Dedicatione Eccle- 
sise, dixit : « Haec sunt grossa peccata. » Fortius objectat Oudinus % quod ejusdem operis 
scriptor « excuset duellum , vel excusare videatur, quod absque dubio Doctor Seraphicus 
nunquam fecisset, cujus ut institutum severius, ita severiorem fuisse doctrinam moralem, 
dubitandum non est. » Hanc Oudinianam objectionem tanti faciunt novissimi Editores, ut 
disserentes do eodem Speculo minime dubitent illud ablegare ad quisquilias , ac prorsus 
stramineum vocare, quasi vero a recta morum regula ejus scriptor recesserit, a qua ta- 
men Seraphicum Doctorem nunquam recessisse constat. « Nam, aiunt ', capite primo illos 
a culpa eximere videtur, qui duellum crudele et exitiosum suscipiunt. DueUum , inquit , 
secuudumjuraestprohibitum : et secundum rationem, habet rationem mortalis,.. Dicunt 

» Ad Qusest. I, Resp. — ^ Versus fiDem. — ' Vid. Du CaDge, Glossar. — * Dialog.,, c. xiv.— » Versus flnem 
vol. 1, col. 1S76, edit. Maur. Paris, 1719, ubi exhibetur nomenclatura vocum exoticarum in S. Bernardo. — 
• Tom. 111, col. 418. — ' Diatrib., p. 103 et seq., huj. edit. tom. 1, pag. LXi. 

TOM. vn. b 



XVIII 

tamen quidara , quod consuetudo excusat in hoc facto : in quani malam consuetudinem 
miaime invehitur benignus Casuista , qui ut scripto suo auctoritatem adjungeret, illud 
invito Bonavenlurseadscripsit.» Ast nosse aveo ab iisdem Editoribus, num suo silentio pro- 
baverit hujusmodi ronsuetudinem praefati Speculi scriptor, ut benignus Casuista dici 
queat? Qa.\ain\(> disertissime improbavit, continuo subjungens : « Cujus contrarium te- 
netur communiter a theologis et jurisperitis. » Quei ergo ipsius auctorem crediderim be- 
nignum Casuistam , propterea quod de duello sermonem habens, inquit : « Dicunt quidam 
quod consuetudo excusat in hoc facto : » tametsi e vestigio illud addiderit : « Cujus 
contrarium tenelur comuiuniter a Iheologis et jurisperitis? » 

£x raodo quidera ita loquendi Oudinus elicit ', « Hujus opusculi scriptorem esse ulti- 
morum temporum , non ssecuU xm , in quo theologi scholastici non ita loquebantur, nec 
loqui poterant : » sed falUtur vehementer. Si enim Bonaventura secutus est , se testante, 
doctrinam communem et solidam, quce Paristis vigebat maxime suo tempore, ut Joannes 
Gerso * scite monet; quid ei magis consentaneum , quam in praifato casu dixisse : « Cu- 
jus contrarium tenelur communiter a theologis et jurisperitis? » Nonne pariter aho in 
casu allegasse ' constat « ad confirmationem doctrinae sua; I'arisienses articulos , quos per 
G. Parisiensem de cousiho et assensu magistrorura omnium dicit fuisse damnatos et ex- 
communicatos?» Caeterum dubitari neutiquam potest, saiculo xiu, Doctorem Seraphicum 
adhibere consuevisse illas loquendi forraulas : « Hoc communis opinio tenet * ; Probabilius 
alii dicunt, et Magister videtur hoc sentire \ » etc. Quidni dicere quoque potuerit : «Cujus 
contrarium tenetur coramuniter a theologis et jurisperitis? » Nura alienum a Bonaventura 
allegare placita jurisperilorum? At hoc adeo aUenum a Bonaventura uon fuit , ut ipse de 
quadam inter jiirisperitos controversia disseruerit *. 

An saltem a Bonaventura alienum id quod praeraittitur , nerape : « Dicunt quidam quod 
consuetudo excusat in hoc faeto : » quasi vero aut prava hujusraodi consuetudo non in- 
valuerit , aut ipse non consueverit referre quod dicunt quidara ? NuUo modo , cum cer- 
tum sit, multo ante Gregorii XIH BuUara contra duellura, plura in GalHa, ItaUa, etc, 
duella principum auctoritate fuisse permissa , uti legere est apud Capitularia regum Fran- 
ciae, reginarum , etc. Videatur quoque apud Odoricum Raynaldum epistola Innocentii IV', 
anno 1232 data, et incipiens : Consuetudo quwdam. Constat etiam, quod Bonaventura 
loquens de ignorantia invincibili per culpam, ut in eo qui per culpam cfficitur furiosus, 
e contrario quidera , sed pari loquendi forraula dixerit " : « Secundum quosdam non ex- 
cusat a tolo. » Au insolens Bonaventuraj, opinionibus quorumdam relictis, communioriac 
pi'obabUiori adhserere ? Minime gentium, cum de prsefata ignorantia invincibili adhucenu- 
cleatius scripserit ' : «Si ignorantia est introducta per prseambulam culpam, sicutin ebrio 
et furioso, quorum uterque prsecipitavit se in hoc per culpam suam, sic non excusat a 
toto : sed ut dicit Philosophus , ebrius habet duplices maledictiones, unam pro culpa prae- 

' Cit. tom., col. 418. — ' lu epist. Lugdiiuum uiissa ad quemdara Fralrem minorem. Idque adeo verum, ut 
ipse Uouaventura in Ltiminarihus Ecclesice, serm. xix, loqueus de Surnmis Magistrorum, dixerat :« In his autem 
homo debet caverc, ut semper adhajreat viK raagis communi. » — ^ Idem Gerso in cit. epist. — » In IV Sent., 
dist. xxiii, art. I, q. i, in corp., huj. edit. tom. VI, p. 134. — » Qnaest. Ii, ibid., p. 136. — « Ibid., dist. xxxvn, 
art. 1, q. i, in corp., p. 227. — ' In Continuat. Annal. Ecclesiast., ad an, 1252, n. 31, edil. Colon. 1692. — 
• Centil., part. I, sect. vii, huj. tom. p. 352, col. 2. — 9 Ibid., sect. xxv, p. 367, col. 2. 



XIX 

cedenti , aliam pro culpa seqnenti. Non tamen proprie loquendo est dicendum, quod 
ehrius aliquid perpetrans, novam eulpam committat, sed ex consequenti culpa aggravatur 
prima , ut videtur magis peritis , qumivis aliqui dixerunt, quod prceter culpam primam 
in ebrietate commissam, secundo committat novam. » Igitur praedicli Speculi doctrina ne- 
quaquam carpenda mihi videtur. 

Si quis etiim institerit, et opposuerit, intcr opera Joannis Pechami, Ordinis Minorum, 
archiepiscopi Cantuariensis, et S. Bonaventuraj discipuli, circumferri Speculum animce , 
adeoque jure ac merito desiderari inter Bonaventuriana opuscula Speculum animcc in 
editionibus Argentinensi an. 4/t95, ac Venela 1504 , nullo negotio refufatur, quia raulto 
diversum est Speculum animce Bonaventurianura a Speculo animre laudati Pcchami, quod 
incipit : Audi , Domine , et vide. 

Ex his autera onmibus judicet aequus lector, jure an injuria de hoc opusculo scrjpserint 
novissimi Editores : a Iniquus sit censor, qui morale hoc Speculum ad quisquilias non ab- 
leget. » SecLis censet doclissimus Ludovicus Habertus, doctor Sorbonensis, in sua Tiieo- 
logia dogmatica et morali , ubi illud semel iterumque laudit '. 

§ X. — De MODO CONFITENDl ET DE PURITATE CONSCIEKTl/E {Prodrom., Cdl. 549 Ct SCq. ) 

Circa hoc opusculum, cujus in Indiculo Gersoiiis, hbro V, mentionem factam intellexi- 
mus, novissimos Editores audiamus ^ : aAquinatis, inquiunt , nomen diu mulluraque 
prae setuht; sed mendacissime : nara , ut perbene advertit P. Eccardus, veterum nemo 
fuit, qui illiid Aquinati adscripserit. Typographi anlem Argentoratenses per summam in- 
scitiam in editionera opusculorum S. Bonavenlnrae projecerunt : a quo tamen errore sibi 
caverunt Romani Editores , qui cura illud majestati BoiiavcnturBe repugnare vidissent , ad 
opcrum appendicera amandarunt. » Haec omnia a veri specie omnino ahena mihi videntur. 
Primo enim,cum, teste laudato Gersone, hoc opusculum adscripseriiil aliqui S. Thomae, non 
video quei admitti possit : Yeterum nemo fuit, (luiillud Aquinati adscripserit. Concesserim 
tamen veteres operum Doctoris AngeUci enumeratores, eosque diligentissiraos, illud uoncom- 
memorasse, videlicet Ptoloraceura Lucensem, Nicolaum Trivettum , Bernardum Guidonis, 
ac nequidem S. Antoninum : necnon fateri Petrura PelUcanum legenti satis patere, ex 
phrasi et stylo non esse divi Thoraae. Secundo, cura idera opusculura , laudato Gersone 
judice, « magis appareat ex stylo et raateria, quod sit Bonaventurfe , » uon ergo Argen- 
toratemes per summam inscitiam in editionem opusculorum S. Bonaventurce projecerunt. 
Tertio falsum est illum a Romanis Editoribus ad operum appendicem amandatum fuisse , 
propterea quod majestati Bonaventurce repugnare viderint; cum e contrario iUud Gerso- 
nianum judiciura ratura iiabuerint : « Magis apparet ex styloet materia, quod sit Bonaveu- 
lurae; «acinsuper dixerint : «CujusUbet opussit, legitimae confessionis conditiones continet 
docte etbreviterexpressas.» Igiturnonpropter praedictamcaussam illud ad operumappen- 
dicem amandarunt , utpote de qua ipsi ne verbum quidem fecerunt ; sed quia , ut diserte 
suam expresserunt raentem , « in opuscuUs S. Thoraae recensetur in ediUone Romana sub 
Pio Y pontiflce , et Joannes Tritheraius S. Thomam Aquinatem ejus auctorem agnoscit. » 
Atqui ex concessis mendacissime adscribitur divo Thomae : ergo non per summam insci- 

' Part. lll, de Conlrnctib., c. xix, § 2. — = Dialrib., p. 117, Inij. eilil. loni. I; p. i-xx. 



tiam, sedmulto verislmilius , illud Argentoratenses aliique editores S. Bonaventurse adju- 
dicarunt, ac inter ejus opuscula retulerunt. 

Sane Romani Editores opusculum hoc non exploserunt , sed de eo tantammodo dubita- 
runt , sicut ad instar eorum dubius haesit circa illud Waddingus inquiens ' : « Nihil ausim 
defmire, utrinque video adstipulari vetuslas editiones et testes. » Porro ex confessione 
Echardi cessante jam omni dubio circa divum Thomam , consequens est, ut opinio favens 
divo Bonaventurae probabilior evaserit , vel ipso gravissimo Gersonis testimonio satis flr- 
mata : cui quidem magis magisque roborandse accedunt nedum Marianus Florentinus, 
Anonymus Pistoriensis, Marcus Ulyssiponensis , et Anonymus Maurinus , necnon plures 
ediliones, quarum una in typographiai incunabulis, absqueloco, anuo ac nomine typo- 
graplii seorsim facta indicatur a novissimis Editoribus; sed etiam manuscripti codiees bi- 
bliothecarum monast. S. Magni et Pollingani in Bavaria, el in Fontc-Cohimbse, atque, ser- 
mone etrusco, in biblioth. Richardiana Florentiae. 

Oudinus autem, qui opinatur hoc opusculum nec ad Thomam, nec ad Bonaventuram 
spectare, sed ^ ad casuistani aliqiiem, qui sub initium swculi xvi, vel finem sceculi xv, 
floruisse videtur, potius ridendus, quam confutandus apparet. Quis enim non rideat , 
opusculum, cujus Gerso adeo diserte mentionem facit, referri sub initium saecuh xvi, 
vel finem saecuh xv, quasi vero ejusdem Gersonis vita fuerit eo usque prolracta? Digna 
quoque risu mihi videtur ab Oudino lata censura iilorum verborum , quae leguntur in 
eodem opusculo : «Gravius esse percatum Bertam osculari , quam ipsam in eodem loco 
cum pede taiigere , » utpote nixa falso supposifo , quod per tactum pedis potius ir(S quam 
luxurice peccatum significatur. QuiA enim ridiculum magis , quam auctorem palam loqui 
de pedis impudico tactu , Oudinum autem putare, eum de iracundo pedis tactu loqui ? 

Plane aiiclor noster ne verbum quidem habet de taclu Bertae cum pede ex molu irce, 
sed ex solo motu <(a'«r««' , censetque majorem libidinis ardorem plerumque excitari ia 
osculo Bertae, quam in tactu ejus cum pede. Profecto verba illa : fste modus tangendi cst 
magis impudicus (loquendo nimirum de tactu Bertae per osruhnn comparale ad ejus taclum 
per pedem) solam libidinem significare majorem in osculo, quam in tactu Bertae cum pede, 
non autem ullum ira3 motum innuere, caecus sit, qui non videat. Idque in propatulo fit 
etiam per ea, quae continuo ab eodeni Auctore subduntur : « Unde non sufficit dicere : 
Tetigi Bertam impudice, sed oportet dicere locum corporis , quem tetigisti , scilicet 
manum, vel pectus, supra pannos, vel ad nudum ; et dicas modum, scillcet cum ore, manu, 
pede, etc. » Numquid in his vel umbra apparet de midiere periram pede calcanda, vel 
ferienda ? 

Caeterum opusculum hoc ideo huc spectare credidi, quia egregie versat confessionis ma- 
teriam, quae in Theologia morali pertractari consuevit. In eo nihil deprehenditur, qiiod 
novitium scriptorem prodat, soh enim antiquiores in ipso laudantur, Ambrosius, Ilierony- 
mus, Augustinus, Gregorius, Bernardus, etc. Nihil quod Bonaventuram dedeceat, sive 
stylum, sive materiam spectes. Styhim Bonavcnturam redolere , midtiimque utile esse, 
post Gersonem censet P. Sharalea. Merentur in ipso lectitari quae scripta sunt ad impro- 
bandam nimiam , et incautam cum feminis conversationem, qusve transcribenda duxit 

i Script. Ord. min., pag. 80. — ' Tom. III, col. 347. 



ZZI 

P. Franciscus Longus a Coriolano Capuccinus in suo tractatu de Casibus Reservatis '. Lau- 
datur etiam sub Bonaventurae nomine a P. Francisco Pothronio, cardinali J. Bona, etc. 

§ XI. — De septem donis Spiritus sancti {Prodrom., col. 693 ct seq.)- 

Hoc opusculum nostro Bonaventurte attribuunt Marianus Florentinus, mss. codex Man- 
tuanus, ac editiones ab anno 1493, inter quas etiam novissima : quibus forte suffragantur 
Trithemius, Forestus, Anonymus Pistoriensis, et Gulielmus Eysengrenius, qui memoriae 
prodiderunt eumdem Bouaventuram scripsisse de Septem Donis Spiritus sancti. Nos ta- 
men supposititium habemus, non propter Oudinam censuram , quam alibi jam refutavi- 
mus, quamque solide retudit, vel ante novissimos Editores, P. Casimirus Liborius Tem- 
pestius Florentinus , Minorita Conventualis ; sed quia unus idemque est auctor ejus, ac 
postea commemorandi opusculi de Septem Itineribus (eternitatis , videlicet Rodolphus de 
Bibraco Minorita, et quia certius nobis constat de alio Bonaventurae opusculo circa Sep- 
tem Dona Spiritus sancti, hactenus, ut putamus, inedito. Ilis adde, quod auctor impressi 
non conveniat cum Bonaventurae doctrina libro tertio Sententiarum tradita. Ille enim lo- 
quens de timore serviU , ait ^ : « Nec iste timor est donum Spiritus sancti ; » Bonaventura 
vero pronuntiat ' : « Absque dubio timor servilis est donum Spiritus sancti. » Quid quod 
in edito allegationes qusedam auctori famiUares offenduntur, quae in sinceris Bonaventurae 
opusculis ita famiUares non occurrunt ? 

Hinc capere minime possumus, quei novissimi Editores, ut ut asseruerint ' : « Mos nun- 
quam Scriptorum fuit saecuU xni, ut vel in suis firmandis, aut in aUenis dogmatibus ever- 
tendis ad illos confugerent , quibuscum una vixissent , » nixi tamen auctoritate Catalogi 
Trithemiani vindicaverint contra Oudinum , tanquam verum atque legitimum , Bonaven- 
turae opusculum istud, de quo loquimur, quamvis in eo producatur = testimonium Alani 
de Insulis, Ubro de Planctu naturali; quem Alanum scriptorem aevi xui ipsimet pronun- 
tiant % quemve Trithemius' claruisse putat post Bouaventuram, sub AUierto imperatore, 
an. 1300. Item ' testimonium nedum Abbatis VerceUensis, sed et Linconensis, qui fuit 
Bonaventurae coaevus , obiitque anno 12.53. Cumque saepius in eodem opusculo ' laudelur 
etiam Aristoteles , quei praefati editores nihU suppositionis in eo suboluerunt, quum ea 
potissimum ratione exploserint Summam Expositionis in Psalterium , quia '" saepenumero 
a Aristotelem laudat auctor, ac muUa ex ejus penu depromit? » Si eisdem Editoribus con- 
jectura suppositionis fuit in opuscuUs, quae Bonaventurae nomine circumferuntur, citatio 
Sallustii, Senecw , Julii Ccesaris , Catonis ", cur in hoc opusculo nil supposititii conjecta- 
runt, quum tamen, praeter Aristotelem, in eodem citentur Solinus , TuUius , Plato , Ma- 
crobius , Avicennas , Seneca '* ? Si , ut ipsi persuaserunt sibi ", aUenus fuit Bonaventura 

' Part. III, sect. i, arl. 14, a pag. 33ado7, edit. Venit. 1622.— = Cati. i, de Douo tiiuoiis. — ^ lu III Sent., 
dist. XXXIV, part. II, art. 1, q. i, huj. edit. tom. V, p. 93.— * Diatrib., pag. 103, huj. edit. tom. i.pag. Lx.— 
' Part. I, c. IV, necnon part. II, sect. vii, c. iv, huj. tom. pag. .591, col. 2, etC38j col. 1. — ^ Pag. 115.- ' De 
Script. Eccles., cap. 52".— * Fabricius, in notis ad Trilhemium, p. mihi 99.— '' De septem Donis in genere,c. n 
ac III ; item part. II, sect., I, c. iv; sect. iv, c. i; sect. v, c. i ; sect. vi, c. l et u ; sect. vil, c. vii, huj. tom. 
pag. 58G, 587, 600, 614, 618, 627, 628, 644. — '» Diatrib., pag. 106, huj. edit. tom. 1, pag. Lxili. — " Ibid., 
pag. 91, sive L1II.— '^ Part. II, sect. li, c. i, pa;,'. 602; sect. iv, c. i, ll et lil, pag. 614, 615 et 616 ; sect. vii, 
c. IV, VIII et XI, pag. 639, 644 et 652. — " Diatrib., pag. 107, h.ij. edit. tom. I, pag. 64. Locus ad quem 
alludit auctor Prodromi, non omnino , ut mihi videlur, ejusmodi sensum habet. Consulal Lector, et conferat 
cum pagina praecedenti, scilicet lxiii. 



xxn 

a philosophorum scholis, » qua veri specie adscribitur ei opusculum, cujus auctor adse- 

verat ' : a Habet philosophia admirabiles delectationes, ut dicitur X Ethicomm ? » 

Infrequens etiam est in \eris scriptis Bonaventurianis ab adversariis concessis allegatio 
similis illi , qua hujus opusciili auetor ad comprobanJum « credibile, quod angeli visitent 
animas in purgatorio sibi commissas, et consolentur eas, docentes eis terminum purga- 
tionis suae , et alia eis consolatoria , » sequentes adfert conglobatos * « sanclos doctores in 
libris suis, ut Gregorium, in libro IV Dialogormi , et Augustinum , in libro de Civitate 
Dei, et Bedam, in Historia Anglorum, et Isidorum, et caeteros doctores de hoc loquentes.» 
Missos facio Gilbertum Porretanum, heic inter egregios ecclesiasticos scriptores siiper 
Cantica laudatum ', quem Bonaventura libro primo Senlentiarum improbat*, necnon 
Alexandrum Nechan ^ itidem super Cantica , quem non memini in vere Bonavenfurianis 
editis allegatum : imo neutrius mentionem deprehendo in certa Bonaventurae postilla ma- 
nuscripta super Canticum Canticorum , tamctsi opportunior in ea locus fuisset ipsos lau- 
dandi. Praeterea quoque Cantuarienscm super Cantica \ quum per eum P. Sbaralea intel- 
ligendum existimet Joanuem Pechamum , archiepiscopum Cantuariensem , ac D. Bona- 
venlurae discipulum , inter cujus multa opera post Joannem Pitseum Waddingus refert ' 
PostiUam in Cantica Canticorum incipientem : « Dissolveris, filia vaga. » 

§ XII. — De KESiRRECTiONK A 1-ECCATo Au oRATiAM {Prodrom., col. 693-696.). 

Novissimi Editores hocquoque opusculum contra Oudinum inler vera et legitima S. Bo- 
navenlurae scripta recenscnt " : fquorum rationes) si satis fuerint , ne hujusmodi opuscu- 
lum a Bonaventurae doctrina et stylo alienum credamus, non tamen ut a Bouaveulura 
conscriptum arbitremur. Unde nobis fas fuerit aliquas observationes adjicere. 

Et prinio quidem addimus editiones Parisienses an. 1499 apud Petrum Le Dru, ct an. 
1502 typis Joaniiis Gerliel, necnon Lugdunensem apuJ Joannem de Plalea an. 1305, utpote 
memoratis (ab Editoribus Venetis) antiquiores; setl iti hac Lugdunensi tractatus ille voca- 
tur ex dictis S. Bonaventurw excerptus. Quinimo in alia Veneta an. 1 497, diserte adfir- 
matur ex scriptis D. Bonaventurce exiractus. Secundo . si pondus auctoritatis habeant in 
rem hanc cditiones hiijusmodi, non video qua veri specie iidem Editores scripserint' : 
« Vera ratio cur in stabiliendis Honavenlurae opcribus audire recusemus autiqua exempla- 
ria, vel maxime pelitur ex eo, qaod absque delectu, et solo typographorum judicio Bo- 
navenlurae adscripta sint. » Tertio, si praesenti opusculo, quominus in seutentia praedicto- 
rum Editorum certum ac legitimum sit, nihil obsit, et quod in nullo nomenclatorum ca- 
talogo ponatur, et quod illatinis locutionibus inquinatus sit , et quod eamdem verset doc- 
trinam , quae actitatur m Commentariis, in Centiloquio et in Breviloquio (addunt Edilores 
Homani etiam m Pharetra), ergo haec nequidem aliis similibus opusculis, quominus certa 
et legitima sint, officere queunt. Quarto, si Oudinus nuUum affert documentum, sed rem 
proprio cerebro constituit, ergo peccavit in iilam regulam criticam ab ipso statu- 

H. 1, c. I ct II, p. ii97 el 598. — ' Dist. xxvii, part. I, 
tom. I, pag. 440 et 530. — » Sect. iil, c. ii, atque 
:. V, pag. 641. — ' De Scripl. Ord. Min., pag. :;17, 
z. XL. — ' Ibiil., pag. 31, sive x.tv-xxvi. 



' Sec 


;t. vii, c. i, p. luie. — = Ibid., c. viii, p. Cij. — ■ 


arl. 1, 


q. IV, necnou di=t. xsxiil, art. 1, q. r, liuj. e 


sect. V 


11, c. V, pag. 610 el 641. — ^ Pait. 11, sect. vi 


col. 2. 


— « Diatrib., pag. 71 et seq., huj. edit. tom. 1, 



zxni 

tam', de non auferendis scriptis uUi , cui antiquitus tributa sunt, ex proprio cerebro , 
absque rationibus idoneis et demonstrativis : peccaruntque pariter in eamdem regulam 
prsfati Editores , qui ex proprio cerebro , absque rationibus idoneis et demonstrativis 
plura Doctori Seraphico abstulerunt, atque ea partim ad dubia, partim ad supposititia 
rejecerunt. 

■ Tom. III, col. 301. 



SERIES 

OPUSCULORUM QU^ HOC SEPTIMO TOMO CONTINENTUR 



I. Pbaretra 1 

II. Declahatio terminorlm theologi* 232 

III. Breviloquium 240 

IV. Centiloquium 344 

V. De ecclesiastica bierarchia 436 

VI. De reductione artium ad tiieologiam 498 

VII. De quatuor VIRTUTIBUS CAnOlNALIBUS oOG 

VIII. De TRIBUS TERNARIIS PECCATORUM infamibus 510 

IX. Speculum ANIM^ o23 

X. De modo confitendi 539 

XI. De septem doms sfiritus sancti 583 

XII. De resurrectione a pkccato ad gratiam 653 



S. R. E. CARDINALIS 

SANCTI BONAVENTURyE 

EPISCOPI ALBANENSIS , DOCTORIS SERAPHICI ECCLESIiE 

PHARETRA' 



OPUSGULl SEQUENTIS ARGUMENTUM 

(Ex edit. Vatic.) 

Auctor in Prooemio salis breviter et dilucide explicat : in eo enim ulilitatem libri, 
divisionem , et rafionem nominis, cur scilicet Pharetra inscribitur , facile comperies. 
Et quoniam in hac Pharetra auctoritates Doctorum varice reconduntur , quibus velut 
sagittis utentes antiquum hostem dejicere possimus; sedula diligentia adhibita est iis- 
dem conquirendis, et margini = adjungendis pro commodilate legentium. Illud vero 
aniraadvertendum est, aliquos Doctorum libros in Pharetra citatos, vel hoc tempore 
non extare, vel alio titulo in exemplaribus impressis inscribi; et olim uni auctori 
adscriplos, jam hac aetate in alterius operibus recenseri. Nam , ut de singulis proferatur 
exemplum , libro sancti Ambrosii, quem .sanctus Bonaventura Pos^o^-a/e appellat , ti- 
tulus est in editione romana de Dignitate Sacerdotali. Sancti Augustini in Canonicam 
Jacobi expositio , quam Auclor citat , modo non extat. Liber de Sinrjularitate Clerico- 
rum, quem Augustino tribuit , in operibus Cypriaui cnnnumeratur in editione Pame- 
liana. Quare eo recurrendum erit , ubi in margine "^ citalur auctoritas , quo facilius in 
evulgatis libris iuveniatur. Nonnullce vero auctoritales , quae vel propter rationes jam 
dictas, vel quia diligentiam superarunt, reperiri nequaquam poluerunt, asterisco no- 
tatae sunt. 

' C/-. Edit. Vatic, tom. VI, pag. 103; Edit. Argent., pars I, 12; Edit. Ven. an. 1611, tom. I, 12; Edit. Ven. 
an. 1753, tom. VII, pag. 234. — « Quantum ad hanc nostram editionem, in ima parte paginarum. 



PRtEFATIO 



In conversionis meae primordio , cum ob mentis recreationem auctoritates Sanctorum 
legerem , et legens varias corruptiones perciperem ; placuit mihi , ut ad ipsum fontem 
originalium recurrerem , et ol) majorem certitudimem, ipseraet aliqua perciperem , quae 
postmodura , ut scivi , ordiiiavi : ut quae ad raeditationem, praedicationem , disputationem 
ibidem essent utilia/levius reperirentur. Hoc auteni sciat lector, quod reperi aliquando 
diversos doctores unum dixisse, aliquando eumdem doctorem idem in diversis libris. Dis- 
tinxi autem Opusculum istud per quatuor libros, ut dicatur liber primus de personarum 
varietate; secundus, de principalium vitiorum et virtutum multiplicitate ; tertius, de pe- 
riculosis ; quartus, de gratiosis. In unoquoque libro posui quinquaginta capitula, quia 
talis numerus jubilsei esl figurativus. Opusculum autem istud Phavetram appellavi, quia 
sicut in pharetra jacula reponuntur, quil)us hostis hostem ferit, vulnerat et dejicit , sic et 
hae variffi auctoritates flde dignorum : quas si manu operationis teneraus, hostem anti- 
quum dejiciemus. Sciendura quoque quod , cum dico idem, non appouendo ubi inlelligen- 
dum est, in priori libro antea posito fore. Originalia ista subscripta ipse exoepi : 



DE SANCTO CREGOHIO. 

Moralia , 

Homilia super Ezechlelem , 

Registrum, id est Epistolas, 

Horaillas super Evangelia , 

Pastorale , 

Dialogum , 

Canlica. 

DE SANCTO AMBROSIO. 

De Virginitate , 

De Viduitate , 

De Officiis, 

De Patriarchis , 

De Excessu Satyri, 

De Fide resurrecliouis, 

De Hexaemeron , 

De figura saeculi , 

De obitu Theodosii , 

Apologiam de David, 

Pastorale, 

Sermones , 

Epistolas, 

Super Lucam , 

Super Beati immaculati. 

' Id esl, houuiliarum jc, Super Matthmum, duplex 
interpietatio, una quidem Georgii Trapezuutiui, allera 
vero Auiaui Pelagiani. 



DE SANCTO JOANNE CHRYSOSTOMO. 

Super Matthaeum bis '. 

Super Joannem , 

De compunctione , 

De militia spirituaU , 

De mihtia christiana , 

De eo quod non laeditur homo nisi a seipso , 

Sermones, 

Epistolam. 

DE SANCTO ISIDORO. 

Etymologias , 

Synonyma , 

De summo bono , 

De ortu et obitu antiquorum , 

De Novo Testamento. 

DE SANCTO CVPRIASO. 

De duodecim abusibus. 

DE SANCTO AUGUSTI.NO. 

De civitate Dei , 

De Trinitate , 

De Doctrina christiana , 

De Vita christiana , 

De Dlsciphna christiana , 



PRJIFATIO. 



De Agone christiano, 

De confessionibus , 

De gratia Novi Testamenti , 

De Moribus Ecclesiae, 

De Vera religione , 

De Consensu quatuor Evangelistarum , 

De Incarnatione Verbi, 

De essentia Divinitatis , 

De Magistro , 

De ordine disciplinae , 

De opere Monachorum, 

De singuiaritate Clericorura , 

De octoginta tribus quxstionibus , 

Dc sex qua;stionibus contra paganos , 

Dc quKstionibus Novi et Veteris Testamenti , 

De quinque Responsionibus, 

be Ecclesiaslicis Dogmatibus, 

De decem Chordis, 

De Pastoribus , 

De Ovibus , 

De catechizandis rudibus , 

De mirabilibus sacraj Scripturoe , 

De moribus Manicha;orum , 

De Divinatione deemonum, 

Dc Sohloquiis , 

De Meditationibus . 

De Virginitate , 

De Viduitate , 

Dc bono conjugali , 

De conjugiis adulterinis , 

De quantitatc animte , 

De duabus animabus , 

De natura boni , 

Denaturact gratia, 

De correctione et gi'atia , 

De gratia et libero arbilrio , 

De libero arbitrio, * 

De spiritu et littcra, 

De vita bona , 

De pcrfectione justitiae, 

De prsedestinalione divina , 

De fide ad Petrum , 

Ad Orosiura , 

Ad Bonifacium , 

De poenitentia , 

De patientia, 

De perseverantia, 

Regulara , 

Enchiridion , 

De cura pro mortuis, 

De sjmbolo, 

De jcjunio sabbati , 

De utilitate credendi , 



De laude charitatis , 

De unico baptismo, 

De baptisrao parvulorum , 

De sermone Domini in monte , 

De sententia Jacobi , ad Hieronymura , 

De conflictu vitiorum, 

Super Genesira .id htteram , 

Super Genesira contra Manichoeos, 

Epistolas, 

Sermones, 

De mendacio, 

Contra mendacium, 

Contra Julianum , 

Contra Adamantium , 

Contra quinque haereses . 

Contra Donatistas, 

Contra Epistoiara fundamenti , 

Contra adversarios Legis et Prophelarum. 

DE SANCTO HIERONTMO. 

Super Isaiam , 

Super duodecim prophetas . 

Epistolas, 

Homilias. 

DE SANCTO DERNARDO. 

Super Cantica, 

Super Missiis est, 

Snper 0"' habitat, 

Sui>er Eccc nos, 

De Consideratione , 

Dc praeceptorum dispensatione , 

Dc libero arbitrio, 

De dihgendo Dcum , 

De amore Dei , 

Dc duodecim gradibus , 

Epistolas , 

Apologiara, 

Meditationes , 

Scrmones, 

Flores. 

DE SANCTO ANSELMO. 

De simihtudinibus , 
Meditationes. 

DE CASSIODOBO. 

De anima. 

DE SENECA. 

Epistolas, 

De copia verborum , 

De clcmentia, 

De liberahtate , 

De spiritu et anima : 

Et ahqua de aliis libris et glossis. 



PHARETRA 



LIBER PRIMUS 



DE PERSONARUM VARIETATE TRACTATUR 



CAPUT PRTMUM. 



De Deo. 



Gregorius in Moralibus ' ; aDeus ipse ma- 
net intra omnia, ipse est extra omnia^ ipse 
supra omnia , ipse infra omnia : et superior 
est per potentiam, et inferior est per susten- 
tationem , et exterior per magnitudinem , 
et interior per siibtilitatem. » Idem ^ :« Deus 
hoc est, quod habet : seternitatem quippe 
habet , etipse est ceternitas ; Uicem habet , 
et lux sua ipse est. » Idem ' : « Omnipotens 
Deus , etsi plerumque mutat sententiam , 
consilium nunquam. » idem ' :«Omnipotens 
Deus , quid nobis profuturum esse valeat , 
scieus, dissimulat exaudire dolentium vo- 
cem, ut augeatutilitatem, ut vita per po^nam 
purgetur, et quietis tranquillitas , qua3 hic 
inveniri non valet, alibi quaeratur. » Idem ^ : 
« Omnia humana quse justa, quaj pulchra 
sunt, Dei justitise et pulchritudini comparata, 
nec justa, nec pulchra sunt, nec omnino 
sunt. » Idem ^ : « Conditor noster mira dis- 
peiisatione consihi , et culpas nostras respi- 
cit , et vivendi tempora impendit : ut lon- 
giora vitae temporalis spatia aut converso 
fiant adjutorium muneris, aut non converso 



augmentum damnationis. » Idem, in Ho- 
miliis ' : « Ubique nobis occurrit superna 
medicina, quia Deus et dedit homini prse- 
cepta ne peccet ; et tamen peccanti dedit re- 
media , ne desperet. » Idem , super Eze- 
chielem ' : « Omnipotens Deus, qui sibimet- 
ipsi dissimilis non est, ea virtute videt om- 
nia , qua audit omnia ; et ea virtute judicat 
omnia, qua creavit omnia. » Augustinus in 
epistola ' : « Deus ubique prajsens est , et 
ubique totus prsesens, nec tamen ubique 
habitans, sed in templo suo. Capitur autem 
habitans ab aliis plus, ab aliis minus. » 
Idem '" : « Deus tolus oculus est, totus ma- 
nus, totus pes est. Totus oculus est , quia 
omnia videt ; totus est manus , quia omnia 
operatur ; totus pes , quia ubique est. » 
Idem" : « Non tautummodo in hoc nos ad- 
,juvat Deus, ut sciamus quid agendum sit, 
verum etiam ut amando agamus, quod dis- 
cendo jam scimus. » Idem dicit '" Hierony- 
mum dixisse : « Videre Deum sicut est in na- 
tura sua , oculus hominis non potest. Nec 
solumhomo, sed nec Angeli, necThroni, 
nec Potestates , nec Dominationes , sed nec 
omne , quod nominatur. » Idem , de Confes- 
sionibus " : « Pcenitet te, Deus, et non doles ; 



' Gieg., Moral., lib. II, c. viii. — Mbid., lib. XVI, 
c. XK. - » Ibid., c. IV. — » Ibid., lib. XIV, c. xiv. — 
» Ibid., lib. XXXV, c. ii, non longe a princ. — « Ibid., 
lib. XVII, c. m.— ' Idem, in Evang., hom. xxv, circa 
fin., et Moral., lib. XXXIII, c. x, poslmed.— 6 Id., in 
Ezech., hom., xxvii, circa med. — » Aug., ad Darilo.u., 



epist. Lvii, al. CLXXXViii, c. v, n. 16, 17, quoad sen- 
sum. — '0 Id., ad Forlunat , epist. cxi, al. cxlvii, 
c. IV, n. 14; et Hieron. in Psal. xciii. — " Id., aJ 
Fidiam, epist. CXLII.— '- Id., ad Forlunat., epist. cxi, 
al. cXLViii, c. 11, n. 7. — '' Id., Confess., lib. I, 



irasceris, et tranquillus es ; opera mutas, 
nec mutas consilium. » Idem ' : «0 quam 
excelsus es, Domine ! Sedliumiles corde snnt 
domus tuae : lu enim erigis elisos, et non 
cadunt , quorum celsitndo tu es. » Ideni ' : 
« Voluntas et potentia Dei , Deus ipse est. » 
Idem , siiper Genesim contra ManichCEOS ' : 
«Deiim dicimus tantae bonitatis esse, tantee 
justitiae, tanlaique incorruptionis , ut neque 
peccet , ucque alicui noceat , qui peccare no- 
luerit, nec ipsi aliquis, qui peccare voluerit. » 
Idem in Soliloquiis * : « Constanter Deo crede, 
eique te tolutn cominiltej quantum potes. 
Noli velle esse quasi proprius et in tua po- 
testate ; sed ejus clementissimi et utilissimi 
Domini te servum esse profitere : ita enim 
te ad sesublevaie non desinft, nihilque libi 
evenire permiltet , nisi quod tibi prosit , 
etiamsi nescias. » Idem , de Conjugiis adul- 
terinis ' : « Absit ut catholicus quisquam 
dixerit, quando suadetSpiritussanctus, non 
Deuin siiadere : cum ipse Deus sit, et iiise- 
parabilia sint bpera Trinitatis. » Idem, de 
Civitate Dei " : « Patientia Dei ad pceniten- 
tiani invilat nialos, siciit flagellum Dei ail 
palientiamiruditbonos. » Ajnbrosius, super 
Lucam ' : «Nihil prffisumpfum, nihil circum- 
scripfum, nihil emensum, nihil diinensum 
Trinitas habet : non loco claudilur, non opi- 
nione comprebenditur , non a-stimatione 
concluditiir, non ajfafe variafur. » Isidorus, 
de Sunvno bono ' : « IUe qui nos malos to- 
lcraf, non dubium est quin conversis cle- 
menter ignoscat. » Idem » : « Cum de Deo 
nec secundum quanlitatein , nec secundum 
qualitatem, nec secundum situm, nec secun- 
dum habitum , aut niotum , aliquid digne 
dicatur ; inest tamen ei et quodam modo lati- 
tudo charitalis, qiia nos et ab errore colHgit, 
et continet in verifate. [nest ei ef longitudo 
quu longanimiter nos malos porfat , donec 



PHARETRyE LIB. I. 

emendatos patria> fulurae restituat. Inest ei 
et altitudo, per quam omnem sensum, suae 
scientiae immensitate exuperat. luest ei el 
profundnm , cpio damnandos , inferius juxta 
aeqnitatem disponens, praeonlinat. » Joannes 
Chrysostomus, super Mattheum '" : « Deus 
invitus compeliitur, et cum magnodolore, 
peccatores damnare. Non enim sic dolet, 
quia et ipse abeis offenditur; sed quia quasi 
violenfer cogitur perden; aliquem, qui om- 
nes cupit salvare. » Mem " : «Deus gaudet 
non de suo lucro , sed de salute nostra ; tris- 
tafur uon de sua injuria, sed de nostra per- 
ditione. » Bernardiis , in libro de Conside- 
ratione " : « Deus amat ut chirifas, novit 
utveritas, sedet ut aequitas, dominatur ut 
majestas, rcgit ut principium, tuetur ut sa- 
lus, operatur ut virtus, revelat ut lux , as- 
sistit ut pietas. » Idem " : « Deus non parti- 
buscoustaf, ut corpus ; non affecfibus dist^tt, 
ut anima ; non formis substat , ut inateria ; 
non mututur, ut omne quod factum est. » 
Idem, super Qui habitat " : « Vigilat super 
nos indefessus , et pervigii ille singularis 
clemenfiae oculus non dormit neque dormi- 
tal, q!'i custodit Israel. Et id ijuidem necesse 
est, qnia etiam non dormit, neque dormitat, 
qui impugnat Israel. » Idem, in Sermoni- 
bus '^ : « Quafuor filiae magnae misericordiae 
Dei sunt : iminissio amaritudinis, subtractio 
opporluuifatis, virtus resistendi , et sanitas 
affectus. B Auctor de Spiritu et Anima '" : 
« Nemo de Dci pietate diffidat , quoniam 
major est ejus misericordia, quam nostra 
miseria ; et quisqnis ad eum toto corde ola- 
maverit , exaudiet illum, quia misericors 
est. Tardius siquidem ei videtur esse pecca- 
tori veniain dare, quam ipsi peccatori ve- 
uiam accipere. Sic enim fesfinat Deiis absol- 
vere tormenta compassionis suae , quasi plus 
cruoiet eum compassio miseri, quam ipsum 



' Aug , Confens., lib. XI, c. xxxi. — » Ibid., 
lib. VII, c. IV. — 3 Id., (le Gen. coiil. Manich, lib. II, 
<:. xxi.x.— * Id., Solil., lib il, c. XV. — 8 Id., de 
Conjug. .■idu/l., lib. I, c. .wiii. — « Id., de Civil. Dei , 
lib. I, c. viii, n. I. — ' Ambros , in Luc, lib. II, c. i, 
u. i:i.— ' lbid.,c/e Sum. Bon., lib. II, c. xv, sent. 8. 



— 9 Ibid., c. II, scnt. 6. — '» Cbiysost., m Mallh., 
Oper. imperf., hoiu. xlvi. — " Ibid. — '• Bern., (/'.■ 
Consid., lib. V. - " Ibid. — '* Id., in Psal. Quihabit., 
serm. xi. — " Id., de Tripl. miseria et qua. niiseral. 
ierm. — ■■» De Spir. ct Anim., c. vi, inter oper, 
S. Aug , tom. VI, Append. 



DE PERS0N\R1T.M VARIETATE. 



miserum passio sui. » Glossa : «Deus natura 
misericors paratus est ut salvet per clcmen- 
tiam, quos salvare non potest per justi- 
tiam. » 

CAPUT I. 

De Christo. 

Gregorius, in Moralibus ' : « Nuutiante 
Angelo, et adveuiente Spiritu sauoto, mox 
Verhum in ntero, et mox intra uterum Ver- 
bum caro : et manente incommutabili es- 
sentia Verbi, quai ei est et cum Patre,- et 
cum Spiritu sancto coseterna, assumpsit in- 
tra virginea viscera matris, nt impassibilis 
pati, et immortalis mori, et ffiternus ante 
ssecula, temporalis possit esse in fine saicu- 
lorum : ut per ineffabile sacramenlum con- 
ceptu sancto, et partu inviolabili, secundum 
veritatem utriusque naturse, earlcm virgo 
et ancilla Domini esset , et mater. » Idem - : 
« Ad hoc Dominus apparuit in carne, ut 
humanam vitam admonendo exeitaret, ex- 
empla praebendo accenderet, moriendo re- 
dimeret , resurgendo repararet. » Idem ' : 
« In altitudine sua divinitas a nobis^ utpote 
parvulis , apprehendi non poluit ; sed stra- 
vit se hominibus per humanitatem, et quasi 
in jacentem ascendimus; surrexit, et levati 
sumus. » Idem * : « Qui nos existere fecit 
ex nihilo, etiam sine sua morte revocare nos 
potuit a diabolica passione. Sed ut quanta 
esset virtus compassionls ostenderet, fieri 
pro nobis dignatus est, quod nos esse vo- 
luit; ut in semetipso temporaliter mortem 
susciperet , quam a nobis in perpetuum fu- 
garet. » Idem ^ : « Mos medicinffi est, ut 
aliquando similia similibus, aliquando con- 
traria contrariis curet. Nam saepe calida 
calidis, et frigida frigidis ; sjepe etiam calida 
frigidis, et frigida ealidis sanare consuevit. 
Veniens ergo ad nos desuper medicus nos- 
ter_, et tantis nos inveniens languoribus op- 

' Greg., Moral , lib. XVlll, c. .\.xvii. — = Ibid., 
lib. XXI jjc. V. — 3 ibid., lib. XVI, c. xiv.— * ibid., 
lib. XX, c. XXVI. — 6 Ibid., lib. XXIV, c. ii. — « Ibid., 
lib. XXVII, c. VIII. — ' Id., in Ezech., liom. ii.— « Id., 
Moral., lib. XXXIV, c. xviii. — » Id., Eiiist., lib. VI, 



pressos , quiddam nobis simile , et quiddam 
nobis contrarium npposuif. Ad homines 
quippe liomo venit, sed ad peccatores jus- 
tus. » Idem ^ : « Is , qui propter nos minor 
angelis sibi extitit, aiquales nos angelis vir- 
tute suse minorationis fecit. Unde et mo- 
riendo, docuit mortem non metui ; resur- 
gendo, docuit de vitaconfidi; ascendendo, 
de ccelestis patriaj hereditato gloriari. » 
Idem , super Ezechiele ' .• « Ut humanum 
genus a suo languore sanaret, tunc magna 
apparuit potentia medici, cum languor cre- 
vit aegroti. » Idem , in Moralibus ' .• « Ad 
hoc unigenitus Dei filius formam inflrmi- 
tatis nostrse suscepit ; ad hoc invisibilis non 
solum visibilis, sed etiam despectus appa- 
ruit; ad hoc contumeliarum ludibria, illu- 
sionum probra, passionum tormenta tole- 
ravit, ut superbum non esse hominem 
doceret humilis Deus, » Idem, in Registro ': 
Descendens ad inferos Christus solos illos 
per suam gratiam liberavit, qui eum et 
ventui'um esse crediderant (a), et praecepta 
ejus vivendo lenuerant (6). » Idem, in IIo- 
milia '" : « Deus, qui in utero virginis in- 
carnatus , in mundum sine peccato venerat, 
nihil contradictionis in semetipso tolera- 
bat. » Joannes Chrysostomus in sermoni- 
bus" : « Ctn-istus viator factus est, ut te 
sine labore fnceret; ex muliere natus est, 
ut prBevaricationem Evse deleret ; homo 
appellatus est, ut te deum vocaret; filius 
hominis dictus est, ut te in filium adoptaret 
Dei. » Idem ''^ : « misericordia Chrisli, o 
Judae dementia 1 Ille eum triginta denariis 
paciscebatur, ut venderet; et Christus ei 
sanguinem, quem vendidit, ofierebat. » 
Idem '■' : « Non sub tecto , sed sub ccelo 
Christus iinmolabatur, ut universus aer in 
excelso immolatse ovis odore a tetro mun- 
daretur. Sed et terra simile beneflcium sen- 
tiebat, decursi de latere sanguinis stillatione 

epist. XV, ad Georg. et Theod. — '» Id., in Evang., 
hom. XVI. — " Chrysost., de Cruce Domin. — " Id., 
de prodit. Judce. — '■< Id., de Cruce ct Latr., bom. I . 

{n) Cwt. edit. crediderunt. — [h) Item teDuerunt, 



PHARETRiE LIR. I. 



mundata. o Ambrosius, de Yirginitate ' : 
« Omnia ehristus est nobis. Si vulnus curare 
desideras, medicus est; si febribus sestuas, 
fons est ; si gravaris iniquitale, juslitia est ; 
si anxilio indiges, virtus est ; si mortem 
tinies, vita est ; si cceluni desideras, via est ; 
si tenebras fngis , lux est ; si cibum quaeris, 
alimentum est. Gustate igitur -, et videte, 
quoniam Dominus siiavis est. » Idem, super 
Lucam ' : a Me illius infantiae Christi vagien- 
tis abluunt fletus : illae lacrymae mea delic- 
ta laverunt. Plus igitur, Domine Jesu, debeo 
injuriis tuis, quibiis redempfus sum, quam 
operibus tuis, quibus creatus sum. Non 
prodesset nasci, uisi redimi profuissset. » 
Idem * : a Non solum fideni firmat , sed et 
devotionem acuit, quod Christus vulnera 
suscepta pro nobis ccelo infeire voluit, 
abolere noluit, ut Deo Patri nostrae pretia 
libertatis ostenderet. » Augustinus, in Medi- 
tationibus ^ : «Quid est Jesus, nisi Salvator? 
Ergo propter temetipsum esto mihi Jesus. 
Noli, Domine, noli sic attendere malum 
meum, ut obliviscaris boaum tuum. boue 
Domine, si ego commisi unde damnai'c 
poles, tu non amisisti unde salvare solcs. » 
Idem, de Vera Religione ' : « Nullum pecoa- 
tum commitli potest, nisi cum appetuntur 
ea quiB Christus comtempsit , aut fugiuntur 
quae ille sustinuit. Tota itaque vitaejusin 
terris per hominem, quem suscipere digna- 
tus est, di.sciplina morum fuit. b Idem, 
contra Julianum ' : « Caro Christi niortali- 
tatera de mortalitate materni corporis traxit, 
quia mortale corpus ejus invenit ; conta- 
gium vero peccati originalis non contraxit, 
quia concumbenlis concupiscenliam uon 
iuvenit. b Idem » : o Christus in carne qui- 
dem, et de carne ; non tamen carnaliter, sed 
spirituahter natus est. Natus est enim de 
Spiritu sancto ex virgine Maria : de Spiritu 
sancto, ut non esset in illo caro peccati ; ex 



' Ambr., de Virgiait. ad Marcetl. ior.j. 
' Pm/. xxxiii, 9.-3 Ainbr., in Liic., lib. 
» Ibid., lib. X, n. 170. - b Aug., lUedil., 
' Id., de vera Relig., c .\v/. 
lib. V, c. IX. - » Ibid., lib. 



Ub. 11 1.— 
n. 41.— 

.NIMX. — 

Id., cont. Julinn., 
viii. — 9 Id., de 



virgine autem Maria , ut essel in eo simili- 
tudo carnis peccali. » Idem, Contra quinque 
hwreses ' ; « Fusus est sanguis medici, et 
factum est medicamentum frenetici. » Idem, 
in Ubro de Pastoribus '" ; « Ab omnibus 
tentationibus te eruet Dominus, si ab illo 
non recesserit cor tuum. Nam ad conforlan- 
dum cor tuum, venit ille pali, venit ille 
mori, venit sputis illini, veuit spinis coro- 
nari, venit opprobria sufferre , venit postre- 
mo ligno conflgi. Omuia haec ille pro te; tu 
nihil pro illo, sed pro te. » Idem. de Catechi- 
zandis rudibus " ; « Omnia bona terrena 
contempsit homo factus Dominus Jesus , ut 
coiitcmnenda monstraret ; et omnia terrena 
mala sustinuit, quae sustinenda praecepit, ut 
neque in illis quaereretur felicitas, neque 
in istis infelicitas timeretur. » Idem, de Vrw- 
destinalione divina " ; « Venit Filius Dei 
quaerere, quod perierat; sanare, quod aegro- 
tabat; erigere, quod jacebat : potestatem 
habens dimitterc peccata, quod non debebaf , 
douare ; quod ei debebatur, ignoscere. 
Idem, de Ordine discipUnai : « Quod hoc 
noslri generis corpus tantus propter nos 
Deus assumere, atque agere dignatus est, 
quanto videtur vilius, tanto est clementia 
pleuius,eta quadam ingeniosorum super- 
bia longe lateque remotius. » Idem in Epis- 
tola " ; « Ipsa virtus per inviolafa matris vir- 
ginea viscera membra infantis eduxit, quae 
postea per ostia clausa membra juvenis in- 
troduxit. B Idem, de verbis Domini : a Mul- 
tos filios Dei unicus filius Dei emit sibi 
fratres sanguine suo, probavit reprobatus, 
redemit venditus, houorificavit injuriatus, 
viviflcavit occisus. Dubitas quod dahit tibi 
bona sua, qui non dedignatus est suscipere 
mala tua ? » Idem, iu sermone '* ; « Expal- 
matur, qui est vera palma victoriae ; spinis 
coronafur, qui spinas peccatorum venit 
confringere; ligatur, qui solvit compeditos ; 
ligno suspendilur, qui erigit elisos ; aceto 

Quinque Hceres., c. vii.— '« Id., de Paslorib., c. v. — 
' Id., rf« Catechiz. riid., c. xxil.— " Id., de Prcedestin. 
et Grat., c. xni. — " Id., ad Volusian., epist. ni, 
al. cxxxvil, n. 8.— '» Id., rfe quat. Virlut. 



potatur fons vitse ; disciplina caeditur magis- 
ter aliorum ; salus vulneratur ; vita mori- 
tur; occidit ad tempus vitam mors, ut in 
perpetua vita occideretur mors. » Isidorus, 
de Summo Bono ' .• « Clirisfus , sieut pecca- 
tum, quod pcena dignum est, non admisit, 
ita poenam peccati nostri suscepit : ut per 
indebitam poenam suam, debitam aboleret 
culpam nostram, ut per hoc amitteret dia- 
bolus quos reos tenebat , dum unum inter- 
fecerat, qui nihil peccati admiserat. » Raba- 
nus, in Mbro de Laiide Crucis ' ; « Passio 
Christi coelum sustenlat, mundum regit, 
tartarum perfodit. In ea conflrmantur ange- 
h, redimuntur populi, conteruntur inimici, 
stabiliuntur subsistentia, animantur viven- 
tia, conservantur sentientia, illustrantur 
intehigentia. Inde timor ductus a poena 
fideles liberat; tristitia salubris poenitentes 
a peccatis mundat ; concupiscentia boni vir- 
tutum fructus germinat ; gaudium vitae spe 
confidentes laetiflcat. » Bernardus, super 
Cantica ' •• « In carne Christus et per car- 
nem potenter ac patenter operatus est mira, 
locutus salubria, passus indigna. Per quae 
evidenter ostendit , quia ipse sit , qui poten- 
ter sed invisibihter omnia condidisset, sa- 
pienter regeret, benigne protegeret. » 
Idem * : « Frustra hujus Sceculi sapientes de 
quatuor virtutibus cardinaiibus tam multa 
disputaverunt, quas tamen apprehendere 
omnino nequiverunt, cum ihum nescierunt, 
qui factus a Deo est nobis sapientia j docens 
prudentiam ; et justitia, delicta donans ; et 
sanctificatio , in exemplum temperantiae , 
continenter vivens ; et redemptio, in exem- 
plum patientise fortiter moriens. » Idem ^ : 
a Utrumque nhhi es, Domine Jesu , et spe- 
culum patiendi, et prsemium palientis : 
utrumque fortiter provocat ac vehementer 
accendit. » Idem ^ : a An ignoras quia beni- 
gnitas Dei ad pcenitentiam te adducit '^ ? Ad 
hoc siquidem diu suspendit sententiam ul- 



DE PERSONARUM VAR1ETATE. 9 

tionis a contemnente, ut quandoque exhi- 
beat remissionis gratiam in poenitente. » 
Idem ^ : « Christus in carnis assumptione 
condescendit mihi ; in culpae vitatione con- 
suluit sibi ; in mortis susceptione satisfecit 
Patri. Amicus dulcis, consiliarius prudens, 
adjutor fortis. Huic securus me credo, qui 
salvare me velit, noverit, atque possit. » 
Idem ' : « Jesus mel est in ore, melos in 
aure, jubilus in corde. » Idem '" : « Est inter 
oleum et nomen Jesus similitudo, in quibus- 
dam qualitatibus olei, quod lucet, quod 
pascit, quod ungit : fovet ignem, nutrit 
carnem, lenit dolorem : lux, cibus, medi- 
cina. Vide idem de hoc nomine Jesu : 
lucet praedicatum, pascit i-ecogitatum, le- 
nit et ungit invocatum. » Idem " : « Ego 
omnino fidenter, quod ex me mihi deest, 
usurpo mihi ex visceribus Domini; quo- 
niam misericordia affluunt, nec desunt 
foramina per quae effluant. Foderunt manus 
ejus et pedes, latusque lancea perforave- 
runt, et per has rimas licet mihi sugere mel 
de petra, oleumque de saxo durissimo. » 
Idem '^ : « Ego, fratres, ab ineunte mea con- 
versione pro acervo meriforura, quae mihi 
deesse sciebam, mihi fasciculum hunc colli- 
gare , et inter ubera mea collocare curavi;, 
collectum ex omnibus anxielatibus et ama- 
riludlnibus Domini mei : primum scihcet 
infantilium illatarum necessitatum ; deinde 
laborura quos pertuht in praedicando, fati- 
gationura in discurrendo, vigiharum in 
orando, tentationum in jejunando, lacry- 
marum in compatieudo, insidiarum in col- 
loquendo; postremo periculorum in falsis 
fratribus, convitiorum, sputorum, colapho- 
rum , subsannationum , exprobrationum , 
clavorum , horumque similium. » Idem " : 
« Petra refugium herinaciis '*, et revera 
refugium. Ubi enim est tuta flrmaque re- 
quies iuflrmis, nisi in vulneribus Christi 
Salvatoris ? Tanto ihlc securior habito, 



' Isid , cle Sum. Bon., lib. I, c. xvi, sent. 12.— 
• Raban., de Laud. Crucis, in declar. fig. 2. — ' Beru., 
in Cant., serm. ix. — * Ibid.^ serm. xxii. — ^ Ibid.. 
serm. xlvii, — ' Ibid., serm. ix. — ' Rom., u, 4. — 



Bern., in Cant., serm. xx. — » Ibid., serm. xv. - 
i|bid. — " Ibid., seim. lxi. — " Ibid., serm. XLiu 
- 'Mbid. — '» Psal. ciii, 18. 



dO 



PHARETR^ LIB. 



quanto ille potentior ad salvandum. Fremit 
mundus, premit corpus, insidiatur diabolus: 
non cado ; fundatus eiiim sum supra fir- 
mam petram. » Idein ' : « Apiid Dominum 
misencordia, et copiosa apud eum redemp- 
tio* : prorsus copiosa, quia non gutta san- 
guinis, sed unda largiter per quinque partes 
corporis emanavit. Quid tibi debiiit facere, 
et non fecit ^? illuminavit caecura , solvit 
mutum, reduxit erroneuni, reconciliavit 
reum. » Idem* : o Omnino propter mansue- 
tudinem, quae in te pr;i'flicatur, currimus 
post te, Domine Jesu, audientes quod non 
spernas pauperem, peccatorem non hor- 
reas. » Idcm " : « Vult lienignus dux devoti 
militis vultum et oculos in sua sustolli vul- 
nera, ut illius ex lioc animum erigat, et 
exemplo sui reddat ad tolerandum forlio- 
rem : enimvero non senliet sua, dum illius 
vulnera inluebitur. » Idi'm in Floribus : 
« Sitio, inquit Dominus. Domine , quid sitis? 
ergone te plus cruciat silis, quam crux ? Dc 
cruce .siles, etde siti clamas : Sitio. Quid ? 
vestram fidem, vestram salulem, vestrum 
gaudium : plus animarum vestrarura , 
quam eorporis mei cruciatus me tenet. » 
Idcm : « Quid tibi rcspondeam, Domine ? 
quid loquar, aut quid retribu^im ? Fecisfi 
mihi de corpore tuo spcculum animae 
meae. » Idem, in sermonibus « : « Exina- 
nivit (Ihristus semetipsum, formam servi 
accipiens. Filius erat, et factus cst tanquani 
servus. Nec solam formam scrvi accepit, ut 
subesset; sed etiam mali servi, ut vapula- 
ret ; et servi peccati, ut pcenam solveret , 
cum culpam non haberet. » Idem ' : « In 
passione Domini tria specialiter convenit 
iiitueri : opus, modum, causam. Nam in 
opere quidem patientia ; in modo humilitas ; 
in causa charitas commendatur. » Idem ' : 
« Quain dulcitcr, Domine Jesu Christe, cura 
hominibus conversatus es 1 quam abundan- 

' Beru., in Cani. berm. xxii. — ' Psal. cxxix, 7.— 
' /,«(., V, 4. — » Bera., m Cant., serm. xxil.— » Ibid., 
serm. l.\i.— » Id., de pass. Dom., serm. iv, hebdom. 
pcenos. — ' Ibid. — ' Id., in clie Pentec,, serin. ii. — 
« Id., rfe pass. Dom. — '« Luc., xxiii, 34. — '» Bern., 



ter multa et magna bona hominibus largiri 
dignatus es ! quam fortiter tani indigna, 
quam aspera , pro hominibus passus es : ita 
ut liceat sugere mel de petra , oleumque de 
saxo durissimo : duio ad verba, duriore ad 
verbera, durissimo ad horrenda crucis sup- 
plicia ! » Idem ' : « Yide nunc opera Domini, 
quae posuit prodigia super terram, flagellis 
caesus, spinis coronatus, clavis confossus, 
affixus patibuio, opprobriis saturatus; om- 
niuin tamen dolorum immemor, ait '»: 
Pater, ignosce (o) illis. » Idem " : « Videns 
Deus horaiiies omnino carnales effectos, 
tantuin eis dulcedinis in carne exhibuit, ut 
durissimi cordis sit quisquis eum totoaCfec- 
tu non diligit. » Idem '• : « An trepidas ad 
Christum accedere ? Frater tuus est, caro 
tua , per onmia tentatus absque peccato , ut 
misericors fleret. » Idem : « Quis cogitare 
suffecerit qualiter Dominus praevenerit (6) 
nos, venerit ad nos, subvenerit nobis? Sin- 
gularis illa majestas voluit mori, ut vivere- 
mus; servire, ut regnareraiis; exulare, ut 
repatriaremur (c) ; et usque ad servilissima 
opera inclinata est, ut constitueret nossuper 
orania opera sua. » Anselmus, in libro Cur 
Deus homo " ; a Quatuor modis potest Deus 
facere hominem : aut de viro et femina, 
sicut assiduus demonstrat usus ; aut nec de 
viro nec de femina , sicut creavit Adam ; aut 
de viro sine femiua, sicut fecit Evam ; aut 
de feinina sine viro, quod nondum fecit. Ut 
igitur hunc quoqiie modum probet suae 
subjacere potestati, et hoc ad ipsum opus 
dilatum esse nihil convenientius, quam ut 
de feniina sine viro assumeret humanita- 
tem. Utrum autem de virgine, aut de non 
virginc dignius hoc fiat, non cst opus dis- 
putare; sed sine omni dubitatione asseren- 
dura est, quia de virgine nasci Deura opor- 
tebat. » Bernardus, in Adventu Domini " : 
a Si personam advenientis intueor, non 



rfe dilig. Deo. — '■ Id., de Niitiv. B. Mar., serm. — 
" Ansel., Cur Deus hom., lib. II, c. viii. — '» Bern., 
de ado. Dom., serm. — (a) Vulg. dimilte. — (A) Cat. 
edit. prsBvenit. — (c) repatriaremus. 



DE PERSONARUM VARIETATE. 



11 



capio excellenliam majestatls. Si attendam 
ad quos venerit, dignitatem magnitudinis 
expavesco. » Et soquitiir ' : « Venit univer- 
sitatis Creator et Domiiuis ad homines; vc- 
nit medicus ad aegrotos, redemplor ad ven- 
ditos, ad errantes via, ad mortuos vita; 
venit nonperdere, sed salvare; solvere, non 
ligare. » Idem^ : « Priusquam appareret Dei 
humanitas, latebat ejus l)enignitas. Appa- 
ruit enim ejus potontia iu rerum crealione; 
apparebat autem sapienlia iu earum guber- 
natione : sed benignitas misericordia; maxi- 
me apparuit in humanitate. Apparuit gratia 
Dei Salvatoris. Nota : Quantumrumque te 
dejeceris, humiiior Christo non eris. Esto 
quod pedibus incedas, fusca tunica vestiaris, 
pauperibus sequeris, cellam pauperum di- 
gnanter introeas : sis caecorum oculus, pes 
claudorum, manus debiliuin, aquam ipse 
comportes, ligna conscindas , focum extra- 
has : ubi vinculum ? ubi sputum ? ubi 
alapae ? ubi flagellum ? ubi palibulum ? ubi 
mors ? B 

CAPUT III. 
De Eucharistia. 

Gregorius in Homiliis ' : « Singulariter 
ad absolutioneni nostram oblata cum la- 
crymis et benignitate mentis , sacri altaris 
hostia suffragatur : quia is , qui in se sur- 
gens a mortuis jam non moritur, adhuc per 
hanc in suo mysterio pro nobis iterum ini- 
molatur. » Idem in Dialogis * .• « Quis fide- 
lium habere dubium possit, in ipsa immo- 
lationis hora ad sacerdotis vocem ccelos 
aperiri, in illo Jesu Christi mysterio Ange- 
lorum clioros adesse, summis ima sociari, 
terrena coelestibus jungi, unum quoddam ex 
visibilibus et iiivisibilibus fieri? Sed necesse 
est, cum hsec agimus, nosmetipsos Deo in 

' Bern., paulo post, et serm. in Vigil. Naliv. Dom. 
— ^ Id., de Epiph., serm. 1, et in die Nativ. Dom. — 
' Greg., in Evang., hom. xxxvii. — ' Id., Dial., 
lib. IV, c. LVlii, Lix, — 6 Chrysost., in Joan. — 
' Hier., ad Lucinium, epist. xxviii. — ' Imo Gennad., 



cordis contritione mactemus. » Idem, infra, 
capitulo de Muliere : « Nota duo. » Idem 
etiam, capitulo de Conjugalis : « Si quis sua.» 
Joannes Chrysostomus , .super Joannem ° : 
« Ubicumque viderint san,^'uinem Domini- 
cum, fugiunt quidem daemones, concurrunt 
autem Angeli : hic sanguis eflusus, omnem 
orbem terrarum lavit. » Idein in sermone : 
« Indignaetfucata mente (a) mysterioriim ce- 
lebraatibus secreta, a diabolo prajparantur 
insidiae, qui magis ac magis a se mutantnr; 
qui non sequo animo communicare festi- 
uant. » Idem : « Sicut corporalis cibus cum 
ventrem inveiierit adversis humoribus occu- 
patum, anipliuslsedit, magis nocet, nuhum 
praestat auxilium; ita et spiritualis cibus, si 
aUquem reperit malignitatepollutum, magis 
eum perdit, non sua natura, sed accipientis 
vitio. » Ilieronymus in Epistola « : « Utinam 
omni teinporu jejunare possemus, qiiod in 
Actibus Apostolorum diebns Penteco.stes et 
die Domiiiico apostoium Paulum, et cum 
eo credentes fecisse legimus ; Eucharistiam 
■quoque, absque condemnatione nostri et pun- 
gente conscientia, semper possemus acci- 
pere ! » Augustinus '', de Ecclesiasticis dog- 
matibus : « Quotidie Eucharistise commu- 
nionem accipere, ncc laudo , nec vitupero : 
omnibus tamen Dominicis diebus communi- 
candum hortor, si tamen mens in affectu 
peccandi non sit. » Idem, de Civitate Dei ' ; 
« Corporis et sanguinis Christi sacrificium 
successit omnibus illis sacrificiis Yeteris Tes- 
tamenti, quae immolabantur in umbra fu- 
turi. B Et post : « Pro iilis omnibus sacrifi- 
ciis et oblationibus , Corpus Chrisli ofTertur, 
et participantibus ministratur. » Bernardus, 
in legenda S. MalachicB ' .• « Eucharistiae 
plane sacramentum polens est peccata con- 
sumere, debellare obvias potestates, inferre 
ccelis revertentes de terra. » 



de Ecd. Dog., c. Liv, inter op. S. Aiig. — " Aiig., de 
Ciuit. Dei, lib. XVll, c. xx. — » Bern., Vif. S. Maladi., 
c. II. — (a) Edit. Ven. mentis. 



CAPUT IV. 

De Cruce. 



Gregorius, super Ezechiekm ' ; « Redemp- 
tor iioster, ad passionem ductnSj ligaum sibi 
crucis ipse portavit. Et sic in sacrificio pro 
nohis ex humanitate est mortuus , ut tamen 
immortalis raaneret ex diviuitate. » Ambro- 
sius, super Beati immaculati ' .• « Crux est 
opprobrium perfido, fideli autem gloria, re- 
dempto resurrectio est; quia pro nobis pas- 
sus est Dominus, illo nos redeniit sanguine, 
illa ad paradisum resurrectione vocavit. » 
Joannes Chrysostonius , iu sermonibus ' : 
H Crux nobis totius beatitudinis causa est; 
haec nos a caicitate liheravit erroris; hsec e 
tenebris reddidit luci ; haec debellatis inimicis 
quieti perpetuae nos soeiavit; haec alienatos 
Deo conjunxit; haec nos peregrinos exis- 
tentes ccelorum cives ostendit. » Mem ' : 
« Crux spes Cbristianorum : crux resurrectio 
mortuorum : crux caecorum dux ; crux des- 
peratorum vita; crux claudorum baculus : 
crux consolatiopauperum. » Etpost : « Crux 
adolescentium pajdagogus , cmx siistentatio 
inopuni;, cruxspesdespcratorum, crux navi- 
gantium gubernator , crux perichtantium 
portus, crux obsessorum murus. » Et infra : 
« Crux insensatorumsapientia, crux liberfas 
servorum, crux imperitorum philosophia, 
crux lex impiorum, crux prophetarum prae- 
couizatio , crux annuntialio apostoiorum , 
crux martyrum gloriatio, crux monacho- 
ruin abstinentia, crux virginum castilas , 
crux gaudium sacerdotum, crux Ecclesiae 
fundamentum. » Augustinus, super Psal- 
mos ^ : « Crux flnita est in pcena, sed infi- 
nita seniper manet in gloria, a locis suppU- 
ciorum fecit trausitum ad froutes imperato- 
rum. Qui tantum honorem dedit poenis suis, 

' Grcg., t/i Ezech., hoiu. vi, ciica mcd. — - Ambr., 
1« l>sal. cxvm, serm. .xxi, u. 21. — ' Chrysost., de 



PHAHETR^ LID. 1. 

quid servat fidehbus suis? » Isidorus, de 
Summo bono ' .- «Quocumque, o mens, pro- 
celhs mundi involveris , bgnum conscende 
crucis, ut a mari, id est a tempestate hujus 
saecuh, Hbereris. » Dernardus, in Floribus : 
In cruce pendet omnis fructus vitae, quia 
ipse est arbor vitae, qus est in medio para- 
disi, ipsa est longitudo et latitudo, sublimi- 
tas et profundum. Ipsa bonos colligit et re- 
munerat : ipjamalosdispergitetcondemnat: 
ipsa est mcestorum consolatio , esurientium 
refectio, perfectorum gloriatio. » Rabanus, 
de Laude Crucis ' .• « In cruce insinuatur a 
morte redemptio, demonstratur sancta mo- 
rum conversatio, intimatur omnium virtu- 
tum perfectio , promittitur ad aeteruam vi- 
tam ingressio, aeternae l)eatitudinis speralur 
adeptio , et verae felicitatis acquisitio. » 
Ideni ' : « In te, Crux, sancti angeh gau lia 
sua accumulata conspiciunt; in te homines 
jura salutis suae cognoscunt; in te inferi jus- 
tam relributionem fraudis suai percipiunt. 
Omuibus es ajqua, omuibus justa. Praeterila 
renovas, praesentia illustras, futura prae- 
monstras, perdila requiris, quaesita inveuis, 
inventa custodis. » Idom * : «Tu, sanctaCrux, 
peccatorura rcmissjo, pietalis exhibilio, me- 
ritorum augmenlatio , infirmorum reme- 
dium, laboranlium auxiliuin, et lassorum 
rcfrigerium, sanorum incolumitas, quieto- 
rum serenitas , fortunatorum feUcitas. » 
Idem '" : «Tu, santa Crux, cura aegrotos me- 
dicans, tugaudium moestos consolans; tu sa- 
nitasdolentes laetificans;tu statuscrcdenlium 
recte ; tu firmitas opcrantium l)ene : tu bea- 
titudo perseverantium rite, sancta, pia, bona, 
justa. » Cassiodorus, super Psalterium " .• 
« Crux est humilium invicta tuitio, superbo- 
rum abjectio, victoria Christi, perditio dia- 
boli, infernorum destructio, ccelestium refor- 
matio, mors iuQdelium, vita justorum. » 



Cruce et latr., hom. ii. 
med. — ' Aug., Enan 



Id., de Cruce., hom., circa 
m Psal. x.xxvi, conc. ii. — 



« Isid., de Sum. Bon,, lib. III, c. xxil, sent. 2. — 
' Raban., de Laud. Cruc, declar. fig. 17. — ' Ibid., 
declar. 6g. 21. - ' Ibid. — "> Ibid. — " Cassian., in 
Psal. IV, vers. 1. 



CAPUT V. 

De B. Maria. 

Gregorius in Registro • : « Dum unige- 
nitus Dei existens ante ssecula ex Mariaj 
utero natus esthomo, investigabili miraculo 
facta est et ancilla hominis per divinitatem, 
et mater Yerbi per carnem. Idem, in Mora- 
libus-, loquens de verbo illo, Lucce primo ' : 
Virtus altissimi obumbrabit tibi : a Quia 
umbra non aliter exprimitur nisi per lumen 
et corpus, virtus Altissimi obumhravit Marise, 
quia in ejus utero lux incorporea corpus 
sumpsit : ex qua videlicet obumbratione, 
omne in se refrigerium mentis accepit. » 
Idem » : « Christus non operante coilu, sed 
Spiritu sancto superveniente, conceptus est. 
Natus autem materna viscera et foecunda 
exhibuit, et incorrupta servavit. AmbrosiuS;, 
de Yirginibus ° ; « Talis fuit Mariaj ut ejus 
unius vita, omnium disciplina sit. » Idem " : 
« Quicumque sibi Mariae exopfat praemium, 
ejus imitetur exemplum. » Idera ' : « Vidit 
Maria resurrectionem Domini, et prima vi- 
dit, et credidit; vidit et Maria Magdalena, 
qiiamvis adhuc ista nutaret. » Idem ' : 
« Virgo erat Maria non solum corpore, sed 
et mente, quee nullo doli ambitu sincerum 
adulteraret affectum, corde humilis, verbis 
gravis, animo prudens, loquendi parcior, 
legendi studiosior, non in incerto divitiarum, 
sedinprece pauperum spem ponens, intenta 
operi,verecundasernione. » Idem^: «Quando 
laesit MariavuItuparentes?quaudo dissensit 
a propinquis? quando fastidivit humilem? 
quando derisit debilem? quando vitavit ino- 
pem? Eos solum solita erat ccetus virorum 
invisere, quos misericordianonerubescerei, 
non prseteriret verecundia. » Idem '" : « Ni- 
hil torvum in ocuhs Mariae, nihil in verbis 



•Gres., ad Episcopos Hibern.. lib. IX, epist. lxi. — 
' Id., Moral., lib. XXXIII, c. iii. — a Luc, r, 32. — 
* Greg., Moral., lib. XXIV, c. ll. — ^ Ambros., de 
Virgin., lib. II, n. 13. — » Ibid. — ' Ibid , lib. III.— 
» Ibid., lib. II, n. 7. — » Ibid. — '0 Ibid. — " Aug., 
vel auctor lib. de quinque Hwres., c. v. — '^ Ibid. — 



DE PKRSONARUM VARIETATE. 13 

procax , nihil in actu inverecundum , non 
gestus fractior, non incessus lascivior, non 
vox petulantior, ut ipsa corporis species si- 
mulacrum fuerit mentis, figura probitatis. » 
Augustinus, Contra quinque Ucereses " .-«Si- 
cut in transitu Marice non est corrupta vir- 
ginitas, sicineanonestmaculatamajestas. » 
Idem '^ : « Uude sordes in Maria, quce nec 
concipiendo, libidinem, nec pariendo, passa 
est dolorem? Unde sordes in domo, ad quam 
nuUus habitator accessit? Solus ad eam Fa- 
bricator ejus et Dominus venit. » Idem " : 
« Eva inobediens meruitpcenam; Maria obe- 
biendo consecula est gratiam : illa, gustando 
prohibitum , maledicta ; haec , credendo An- 
gelo, beuedicta. » Idem, de Virginitate"' : 
« Beatior Maria percipiendo fidem Christi, 
quam concipiendo carnem Chrisli. » Idem '^ : 
« Materna propinquitas nihil Mariae pro- 
fuisset, nisi felicius Christum corde, quam 
carne gestasset. Ipsa quoque virginitas ideo 
"gratior et acceptior, quia non eam conceptus 
Christus viro violaturo, quam conservaret, 
ipse prseripuit ; sed priusquam conciperetur, 
jam Deo dicatam, de qua nasceretiir, elegit. » 
Idem '" : « Quomodo, inquit '^, fiet istud, 
quoniam virum mncognosco? Quod profecto 
non diceret, nisi Deo virginem se ante vo- 
visset. Sed quia hoc Israelitatum mores ad- 
huc recusabant, desponsata est viro justo, 
non violenter ablaturo, sed potius contra 
violentos custodituro quod illa jam voverat. » 
Idem, in sermonibus '* : « Vera ratione cen- 
seo confitendum, Mariam in Chrislo et apud 
Christum esse : in Christo, quia " in ipso vi- 
vimus; movemur, et sumus ,• apud Christum, 
gloriosae ad ffiternitatis gaudia assumptam, 
benignitate Christi honoratius susceptam 
caeteris , atque ad communem vihtatem non 
esse adductam post mortem, putredinis vi- 
delicet, vermis, et pulveris. » Beatus Bartho- 
lomaeus, ut habetur in legenda : « Haec prima 



■' Ibid. — '» Id., (le sanct. Vvyinil., c. iil, n, 3. — 
•5 Ibid., c. IV, u. 4. — "> Ibid. — " Luc, l, 34.— 
'' August., de Assumptione Bivtic MaricB, c. viii, 
et est sermo xxxiv, de Sanctis. — '» Act. Apostolo- 
rum, XXII, 28. 



14 PHARKTRj; LIB 

inter feminas hoc constituit in corde suo, 
ut diceret Deo : « Domine, ofFero tibi virgini- 
» tatem meam,» cumhocanuUo bomine, nec 
verbodidicissef, nec exemplo ad imitationem 
invitata fuisset. » Hieronymus, in serraone • : 
« Sicut in comparatione Dei nemo bonus, 
ita etiam in comparatione Matris Domini 
nulla feminarum invenitur perfecta, quam- 
vis virtutibus eximia comprobelur. » Idem ' : 
« Totam repleverat Spiritus sancti gralia, 
totam incanduerat divinus amor : ita ut in 
ea nihil esset , quod mundanus vlolaret af- 
fectus ; sed ardor continuus et ebrielas per- 
fusi amoris. » Idem ' : « Quidquid in Maria 
geslum est, totum puritas et simplicitas, to- 
tum verilas et gratia fuit, totum niisericordia 
et justitia, quai deccelo prospexit. » Idem * : 
« Maria, quia mente passa est , plus quam 
marlyr fuit : nimirum quoniamejus dilectio 
ampbus fortis quam mors; quia morlem 
Chiisti suam fecit. » Idem ' : « Si Spiritu Dei 
omnis virlus angelorum constat , beatam el 
gloriosam Virgiuem, in quam supervenit 
Spiritus sauctus et Deus totus, ifa ut porta- 
retur novem mensibus in ejus utero, credi- 
tur ampllora promeruisse virtutum privi- 
legia, et percepisse gratiam ab angelis etiam 
coUaudatam. » Idem » : « Si in domo Patris 
mansiones multa; sunt, credinnis splendi- 
diorem dcmum Matri Filiuni prsstitisse , 
quam olim aidificavit sibi domum subnixam 
cuiumnis seplem. » Joannes Chiysostomus, 
stiper MatthoBum'' : « in*stimabilis laus 
Marise 1 Magis credebat Joseph castitati ejus, 
quam iitero ejus, et plus credidit gratiae 
(juam naturse. Conceptionem manifestam vi- 
(iebat, et fornicationem suspicari non pote- 
rat : possibiiius csse credebat mulierem sine 
viro posse concipere, quam Mariam posse 
peccare. » Idem ° : «Comessatrixautvinolenta 
nuuquam Maria iuit, non levis, non otiosa, 
non cantatrix, non turpium verborum ama- 



' Hierou., vel furlasse Sophrouius , siirm. de Af- 
sumpt. U. Mar., c. ix.— = Ibid. — > Ibid. — » Ibid. — 
s Ibid. - 6 Ibid. — ' Chrysosl.. Oi>. imperf. in Matth., 
boin. u. — ' Ibid. — ' Isid., de vit. et mort. Sanctor. 
nov. Testam., c. LXViii. — '" bed., m fest. Annunt. 



trix, sicut solent plerumque puellae, quae 
libenter talia , aut loquuntur, aut audiunt ; 
non super viruin oculos suos extulit, aut 
infixit aspectum. » Isidorus, de Novo Testa- 
inento^ : « Maria, quae interpretatur domina 
sive iUuminatrix, clara stirpe David , virga 
Jesse, hortus conclusus, fons signatus, ma- 
ter Domini, templum Dei vivi, sacrarium 
Spirilus sancti. » Beda, in homiliis "> : « Jure 
angelico aspectu simul et affatu meruit per- 
frui, quae angelicam vitam studuit imitari. » 
Idem " : « Decebat ut, sicut per superbiam 
Evae mors intravit , ita per humililalem 
Maria' panderetur introitus vitae. » Joannes 
Damasccnus " : « Maria in domo Dei plan- 
tala, et impinguata Spiritu sancto, ut oliva 
fructifera omnis virtutis habilaculum facta 
cst, ab omni vitae hujus vitio et carnali desi- 
derio mente desistens, et ita virginem ani- 
mam observans cum corpore , quod decebat 
eam Deum in sinu suo suscipere. » Ber- 
nardus, super Cantica ": « Sagitta electa est 
amor Christi, quae Maria; animam non modo 
coii';xit, sed etiam totaiitcr pertransivit : ut 
nuUam in pectore virginali particulam va- 
cuani amore relinqueret ; sed toto corde , 
tota anima , tota virtute diligeret , et esset 
gralia plena. » Idem, super Missus est " : 
« In periculis, in augustiis, in rebus dubiis, 
Mariam cogita, Mariam iiivoca; non rece- 
dal ab ore, non recedat a corde ; el ut impe- 
tres orationis suffragium, non deseras con- 
versationisexeinplum. Ipsam enim sequens, 
non devias; ipsam rogans , non desperas; 
ipsam cogitans, nonerras; ipsatenente, non 
corruis; ipsa protegente, non metuis; ipsa 
duce, non fatigaris; ipsa propitia, securus 
ad gratiam pervenis. » Idem "■ : « Quod 
.Moysi monstratum est in rubo et igne, Aaron 
in virga et flore , Gedeon in vellere et rore, 
hoc aperle Salomou praevidit in forti muliere 
et ejus pretio; apertius praescivit Hieremias 
de femina et viro; apertissime Isaias decla- 

B. Mar. — " Id, in sext. fer. 4 temp. Oecetnl/ris. — 
'« Dainasc, de Fid. Ortliod., lib. IV, c. .\v. — " Bern., 
in Cant. serm. xxli, in fine. — " Id., super Missus 
est , hom. ll. — " Ibid., circa med. 



ravit de virgine et Deo ; et Gabriel tandeni 
e^hibuit ipsani virgineni saliitando. » 
Idem » :«lpsa conteret caput luum, etc. Ciii 
haic victoria servata est, nisi Mari*'? Ipsa 
proculdubio caput contrivit venenatum, quse 
omnimodam maligui spiritus suggestionem 
tam de carnis illecebra, quam de mentis su- 
perbia deduxitad nihilum. » Ideni ^ : « Audi, 
filia, et vide, etc. Inclinavit Maria aurem 
suam, videlicet ad obedientiam, et cor suum 
ad disciplinam, et oblita est populum suum 
et domum patris sui : quia nec populum 
augere prolis successione, nec domui patris 
sui reliuquere curavit haeredem ; sed quid- 
quid honoris in populo, quidquid de paterna 
domo rerum terrenarum habere potuisset, 
omnia arlMtrata est quasi stercora, ut Chris- 
tum lucrifaceret. » Idera * : a Ipsa esl nobilis 
illa stella ex Jacob orla, cujus radiusuni- 
versum orbem ihuminat, cujus splendor in 
supernis prajfulget, et inferos penetrat, ter- 
ram etiam perlustrans, et calefaciens magis 
mentes quam corpora, fovet mentes, et exco- 
quit vitia. » Idem in Epistola * : « Fuit pro- 
cul dubio Mater Domini ante sancta , quam 
nata, nec fallitur omnino sancta Ecclesia 
sanctum reputans ipsum nativitatis diem. » 
Idem '^ : « Decuit reginam virginum singu- 
laris privilegio sanctitatis absque omni pec- 
cato ducere vitam, quse dum peccati mor- 
tisque pareret peremptorem, munus vitae et 
justitise omnibus obtineret. » bJem « : a Si 
ante conceptum suum sanctificari minime 
potuit, quoniam non erat; sed nec in ipso 
conceptu % propter peccatum quod inerat; 
restat quod post conceptum in utero jam 
existens, sanctificationem accepisse creda- 
tur. » Idem, in sermone * : « Sileat miseri- 
cordiam tuam, o beata Virgo, si quis invoca- 
tam te in necessitatibus suis sibi meminerit 
defuisse. Nos quidem servuli tui cseteris in 
virtutibus congaudemus tibi ; sed in hac po- 
tius nobis ipsis. Laudamus enim virginita- 

' Bern., in Canl., scriu. xxix, ante nied. — ^ ld.,sup. 
Missus est, hotD. iir. — ' Id., super eodem, hom. Ji.— 
' Id., aU Canonic. Luydun., epist. CLSXiv, ante med. 
— 5 Ibid., paulo post. — «Ibid., prope Uuem. — ' De 



DE PERSONARUM VARIRTATE. 15 

tem tuam, et humihtatem miraraur; sed 



raisericordia raiseris sapit dulciiis, quia mi- 
sericordiain complectimur charius, recorda- 
mur saepius , crebrius iuvocamus. Ilaec est 
enim illa, quae totius mundi reparationem 
obiinuit, et salutem omnibus impetravit. » 
Idem ' : « Quis misericordiae tua3, o bene- 
dicta , longiludinem , latitudinem, sublimi- 
tatem etprofundum queat investigare? Nam 
longitudo ejus usque ad novissimum diem 
invocantibus eam subvenit universis. Lati- 
tudo ejus replet orbera terrarura, iit tua 
quoque misericordia plena sit omnis terra. 
Sic et sublimitasejus civitatis .supernse inve- 
nit restam-ationem ; et profundum ejus se- 
dentibus in tenebris et in umbra mortis ob- 
tinuit redemptionem. » Idem"> : a Maria 
omnibus omnia facta est; sapientibus et in- 
sipientibus copiosissiina cbaritate debitricem 
se fecit , omnibus niisericordia^. sinum ape- 
ruit, ut de plenitudine illius accipiant uni- 
-versi : captivus redemptionem, aeger cura- 
lionera, tristis consolationem, peccator ve- 
niam , justus gratiam , Angelus laetitiam , 
denique tota Trinitas gloriam , Filii persona 
carnis humanae stibstautiam. » Idem : o Fuit 
beata Virgo fortis in proposito, teniperans in 
silentio, prudens in inlerrogatione, justa in 
confessione. » Idem " : « In te sola, beata 
Virgo, rex ille dives et praedives exinanitur, 
et excelsus humiliatur, et immensus abbre- 
viatur, et ab angelis minoratur, verus deni- 
que Deus et Dei fiUus incarnalur. Sed quo 
fructu? Nempe ut omnes ejus paupertate 
locupletemur, ejus humilitate sublevemur, 
ejus minoialione magnificemur, ejus incar- 
natione adhaerentes Deo , incipiamus unus 
essespirituscumeo. » Idem : «Mariam salu- 
tans Angelus , non solum plenani gratia , 
sed etiam adhuc superventurum in eam as- 
serit Spiritum sanctum. Ad quid, nisi ut, 
adveniente jam Spiritu, plena sibi; eodem 
superveniente , nobis quoque superplena et 

hoc vid. tom. IV huj. edit. pag. ;<iir. — ' Bern. in 
Assumpt, B. Mar., serm. lu, in fine. — ^ lOid., post 
pauca. — "> Id., serm. il, de B. Mar., ex verb. Aiioc., 
c. XII. — ''^\d..,in Annonciai.Dom.. serm. iii, postmed^ 



16 PHAKETRiE LiB 

supereffluens fierel? » Idem ' : « Advocatam 
praemisit peregrinalio nostra, quae tanquam 
judicis mater,et mater misericordiae, suppli- 
citer et efficaciter salutis nostrse negotia per- 
tractabit. » Idem ' : « Filioli, Maria pecca- 
torum scala, Maria mea maxima fnlucia est, 
hsec tola ratio spei meaj. Quid enim? Po- 
testne filius aut repeliere te , aul sustinere 
repulsam, non audire, aut non audiri filius? 
Neutrum plane. Invenisti, ait Angelus, gra- 
tiam; et sola est gratia , qua egemus. » 
Mem ' : a Non in sola Mariae taciturnitate 
commendalur ejus Iiumilitas ; sed evidentius 
resonat in sermone, Audierat : Qiiod ex te 
nascetur sanctum , vocabitur Filius Dei , et 
nihil aliud quam ancillam ejus se esse fate- 
tur. » Anselmus, de Conceptu virginali "• : 
a Decebatenimut iliiushominisconceptio de 
malre purissima fieret; ut ea puritafe qua 
major sub Dco nequit intelligi virgo illa ni- 
teret, cui Deus pater unicum tilium , quem 
de corde suo «qualem sibi genuit, et tan- 
quam seipsum diligebat, ita dare dispone- 
bat. » Idem, in libio Orationim : « Sicut, o 
beatissinia, omnis a te aversus, et a te des- 
peclus, necesse est nl intereat ; ita ad te om- 
nis conversus, et a te rospeclus, imposi^ibile 
cst ut pereat. » Idein : « fcmina mirald- 
liler fingnlaris, et singulariler mirabilis, 
per quam elenieuta renovantur , inforna re- 
mediantur, homines salvantur, angeli redin- 
tegranlur. fcmina plena et superplena 
gratia, de cujus plenitudinis exundautia res- 
persa sic revirescil omnis creatural virgo 
benedicla, per cujus benedictionem benedi- 
citur omnis creatura , non solum crealura a 
creatorc, sed etiam creator a creatural » 
Idem circa Soliloquium : « Loqnamur, Do- 
mina, beneficiis tuis plenum esse mundum : 
inferna penelrant, coelos superant : per ple- 
nitudincm enimgratia; tuae,etquae iu inferno 
erant se laetantur liberata, et quae supra coe- 
lum sunt se gaudent restaurata. » 

' Bern., itc Assumpt. li. Mur., serm. I. — « Id., in 
Nativ li. Mar., serm., circa med. — ' Id., de B. Vir. 
Mar., serm. ii, ex verb. .ipoc., c. sil. — * Anselm., 
de Concept. Virgin. et pec. origin., c. XVIII,— »Greg., 



CAPUT VL 

I)e Angelis. 

Gregorius, in Moralibus ^ : « Nisi angeli 
quaedam nobis interna nuntiantes ad tem- 
pus ex aere corpora sumereut , exterioribus 
profecto nostris obtutibus non apparerent, 
nec cibos cum Abraham caperent , nisi prop- 
ter nos solidum aliquid ex ccplesti alimento 
gestarent. » Idem • : « Divinitatis celsitudi- 
nem quamvis subievatae videant , nec vir- 
tutes tamen angelica; comprehenduut. » 
Idem ' : « Certa angelorum ministeria dis- 
pensandis quibusque gentibus sunt prae- 
lata. » Idem • : a In hoc est nunc natura 
angelica a nostrae naturae condilione dis- 
juucta, quod nos et loco circumscribimur, 
et caecitatis ignorantia coarcfamur; ange- 
lorum vero spiritus loco quidem circum- 
scripti sunt , sed tamen corum scientiae 
longe super nos incomparabiiiter dilatan- 
tiir. Interius quippe exleriusque sciendo 
distiniti sunl, quia ipsiim fontem scientiae 
contem^ilantiu". » Idem, in homiiia ' : « In 
hominibus omue judicium per angelos ex- 
hibetur. » Augustinus, de Civitate Dei '» : 
a Sancti angeli, quorum societati et con- 
gregationi iu hac pcregrinatione iaboriosis- 
sima suspiramus , sicut habent permanendi 
aeternifatem , ita cognosceudi facilitatem, et 
requiescendi felicitatcm. » Joaunes Chry- 
sostomus, in sermone " : Factum est itt mo- 
reretur mendicus , et deportaretur ah angelis 
in sinum Abrahai ". Tantae poenas pauperis 
sic repente deliciis commutantur, iit porta- 
retur ab angeUs , et induceretur in paradi- 
sum , ne saltem ambulans pauper Lazarus 
laboraret. Portatur post tantos labores, quia 
prius defecerat ; et portatur ab angelis : non 
enimsuffeceratad portaiidum pauperi unus 
angelus ; et propterea plures veniunt , ut 

Moral., lib. XXVMI, c. iv, post med. — « /«id., lib. IX, 
c. X. — " Ibid., lib. .WII, c. vin. — » Lib, II, c. n, 
paulo posl med. — ' Id., in Evang, hom. xxxiv. — 
'0 Aug., de Civit. Dei, lib. XI, c. xxxi. — " Cbrysost., 
de Divite, hom., c. xvi. — " Luc, xvi, 22. 



DE PKRSONARIIM VARIETATE 
chorum Isetitise faciant. » Ideni, suijei- Eiji- 
stolam ad Hebmos ' : a Inteliige (luantus 
honor nobis existit, ut ad nos sicut ad ami- 
cos ministros angelos suos destinet Deus. 
Quainvis enim mnltum intersit inter ange- 
los et homines, propinquos tamen nobis eos 
fecit Deus, quia nostrae saluti sludent, prop- 
ter nos discurrunt, nobis suo funguntur of- 
flcio. » Isidorus , de summo Bono " .• « Inest 
angelis mutabilitas in natura , sed faeit eos 
incorruptos charitas sempiterna. » Idem ' : 
« Inter angelos distantia potestalum est, et 
pro graduum digiiilate ministeria eisdem 
sunt distributa , aliisque alii praeferuntur 
tam culmine potestatis , quam scientia ve- 
ritatis. » Hieronymus , infra in capitnlo de 
homine * : « Magna dignitas, » etc. Bernar- 
dus , super Cantica » : « Gaudent angeli in 
conversione et poenitentia peccatorum , sa- 
Jutem hominum sitientes , lacrymaeque pce- 
nitentium vinum eorum. » Idem " ; « Non 
anibigo , quin angeli gratanter in palatio 
colligant , queni tam gratanter in sterquili- 
nio visitant. Denique Isetati sunt in conver- 
sione peccatoruni, et in assumptione prse- 
miorum non agnoscent? » Idem in Episto- 
la' : «0 si quis haberet oculos apertos, quos 
orando Propheta puero revelavit , videret 
proculdubio quemadmodum praeveniunt * 
•principes conjuncti psallentibus , in medio 
juvencularum tympanistriarum ; videret, 
inquam , qua cura , quove tripudio inter- 
sunt cantantibus , adsunt orantibus , in- 
sunt meditantibus , siipersunt quiescen- 
tibus , ordinantibus et procurantibus prse- 
sunt. » Idem , super Qui habitat ' : « Quid 
sub tantis custodibus timearaus ? nec enim 
superari , nec seduci , minus autem se- 
ducere possunt , qui custodiunt nos in 
omnibus viis nostris : fideles enim sunt, 
prudentes sunt , potenles sunt. » Glossa '° : 
« Quotidie angeli de terra longinqua, id est, 
de superna patria descendentes, in mundo 



17 

jantus, vcl iiiter tenlationes spe coelefaUum 
roborant, vel finito certamine, ad palmam 
retributionis inducunt. » Glossa " : « Adest 
unicnique nostrum angelus jjonus , qui re- 
gat , moneat , qui pro actibns nostris corri- 
f-endis, et miserationibus nostris exposcen- 
dis quotidie videat faciom Dei. » 

De distinctione novem ordinum. 
Gregorius, 'mUomiliis " : « Ili, qui mi- 
nima nuntiant , Angeli ; qui vero suprema 
annuntiant, Archangeli vocantur. Hinc est, 
quod ad Mariam virginem non quililjet an- 
gelus, sed Gabriel archangelus raittitur. » 
Et infra : « Yirtutes vocantur hi nimirum 
spiritus , per (juos signa et miracula fre- 
quenter fiuut. Potestates vocantur hi , qui 
haec potentius in suo ordine perceperunt, ut 
eorum ditioni virtutes adversae subjectae 
siut , quorum potestate refraenantur , ne 
corda honiiuum tantum tentare praevaleant 
quantum volunt. Principalus quoque vo- 
cautur , qui et ipsis quoque bonis angelo- 
rum spiritibus praesunt, qui subjectis aliis , 
dum quascumque sunt agenda di^ponunt, 
eis ad explenda divina mysteria principan- 
tur. Dominationes vocantur , qui etiam po- 
testates principatuum dissimilitudine alta 
transcendunt. » Subinfert : « Ea ergo ange- 
lorum agmina, quae mira potentia praeemi- 
nent , pro eo quod eis caetera ad obedien- 
dum subjecla suut , dominationes vocantur. 
Throni quoque illa agmina suut vocata, 
quibus ad exercendum judicium , semper 
Deus omnipolens praesidet. » Et infra : « Et 
sublimiora illa agmina ideo cherubin vo- 
cata sunt , quia tanto perfectiori scientia 
plena sunt , quanto claritatera Dei vici- 
nius contenjplantur : ut secundum crea- 
turae modum eo plenius omnia sciant , quo 
visioni conditoris sui permeritum dignitatis 
appropinquant. Seraphin autem ardmtes 
vel incendentes vocantur, qua? quia sic Deo 



' Chrysost., ia Epist. ad Hebr., hom. III. — « Isid , 

deSum. Bon., lib. 1, c. xii, sent.2. — ' lbid.,XlV Sent. 

— » Vid. inf., c. vu.— » Beru., in Cant., seim. .xxx, 

anle med. — " Ibid., semi. vii, in iin. — ' Id., arl 

TOM. VU. 



Suger. Atjh., epist. Lxxviii, aute iiied. — " Psal. LXVii, 
7. — " Bern., serm. \\i, ante med. — '» Gloss. in Prov., 
c. xxv, post med.— n Gloss. ia Num., xxv.— "Greg., 
m livang , hom. xxxiv, aute med. 



48 



conjuncta sunt , ut inter haec et Deum nuUi 
alii spiritus medii iritcrsint, tanto magis 
ardent, quantohimc vicinius vident. Idera, 
in eadein liomilia ' : « Distinctae conversa- 
tiones singulorum hominum distinclis ordi- 
nibuscongruiint, et in eorum soitem vel 
ordinem [ler conversationis similitudinem 
deputantur. Nam simt plL-riqiic qiii parva 
capiunt, sed lamen haec eadem parva pie an- 
nunliare fralril)us non desistunt : isti itaque 
iu AnLrelorum numeriim currunt. Et sunt 
nonnuUi , qui divinae largitatis munere re- 
fecli , secretorum roelestium summa non so- 
lum capero prsevalent, sed eliam aliis nun- 
tiare : quo ergo isti, nisi in Archungclorum 
numerum dei.utanlur? Et sunt alii, qui fa- 
ciunt mira, signa valentcr opcrantur : quo 
ergo isti, nisi ad supernarum Virtulum sor- 
tem etnumenim congruunt? Et sunt non- 
nuUi,quieliam de obsessis corporibus maU- 
gnos spiritus fugant, eosque virtute oralionis 
et vi accepla? potestatis cjiciuut : quo ilaque 
isli per meritum suum,nisi inler Potesta- 
lum coelestiuin numerum sortem sorliun- 
tnr?Et sunl nonnuUi, qui acceptis virlutibus 
eliam electorum homiimm merita Iranscen- 
dunt, cumque et bonis mcliores sint , eleclis 
quoque fralribus principantur : quo ergo 
isli sortem suam , nisi inter Principatiunu 
numerum acceperunt? Et sunt nonnulU , 
qui sic in semeti[isis cunctis vitiis omnibus- 
que desideriis et Ulecebris dorainantur, ut 
ipso jure mundiliae dii inter homines vocen- 
tur : quo ergo isti, nisi inter numerura 
Dominalionum currunt ? Et sunt nonnuUi , 
qui dum sil)imetipsis vigilanli cura dorai- 
nantur , dum se soilicila intenlione discu- 
tiunt , divino timori semper inhaerentes , 
hoc in munere virtutis accipiunt, ut judi- 
care et regere alios possint, quorum pro- 
fccto meutibus divina conlemplatio pnesto 
est , in his veUit in throno suo Dominus 
praesidens, aUorura facta examinat, et cuucta 
mirabiUter de sua sede dispensat : quid ergo 

1 Gre«., t', /:«<"?, Ix-m. ^xmv, cii-ca med. - 
» /i.,m. .\iii, 10. — » Gieg., in Kvan.j., hom. viii, circa 



PHARKTR.^ Lin. I. 

isti, nisi Throni sui Conditoris sunt? Quia 
vero Cherubin plenitudo scientice dicitur , 
et Paulo dicenle didicimus , qma* plenitiido 
legis est charitas , omnes , qui Dei ac pro- 
ximi cliarilate cffiteris amplius pleni sunt, 
merilorum siiorum sortem inler Cherubin 
numeros perceperunt. Et sunt nonnulli , qui 
snpernae contemplationis araore accensi , in 
solo Condiloris sui desiderio anhelaut , nihil 
jam in hoc mundo cupiunt, solo aeternitatis 
araore pascuutur, terreiia quaeque abjiciunt, 
cuncta temporalia mente transceudunt , 
amant et ardent , atque in ipso suo araore 
requiescunt, amando ardenl, loquendo et 
alios accendunt, et quos verbo taiigunt, 
ardere protinus in Dei amore faciunt : quid 
ergo istos nisi Seraphin dixerim , quorum 
cor in ignem conversum lucet et uril? » 

CAPUT Vll. 



De Homiiie. 

Grcgorius, in llomiliis ' : « Curemns, fra- 
Ires carissimi , ne qua nos immunditia 
polluat; qui in aeterna praesentia et Dei ci- 
ves et angelis aequales sumus, vendiccmus 
moribus dignitalem nostram. » Idem , in 
Muralibus * : a Ad hoc in paradiso homo 
positus fneral, ut si ?.e ad Conditoris sui 
obedientiam vinculis charilalis astringeret, 
ad coelestem patriain angeiorum quandoque 
sine carnis morte transiret. Sic namque im- 
mortalis est conditus, ut si non peccaret, 
eliam mori non potuisset, atque ex merito 
liberi arbilrii beatitudinem illius regionis 
attingeret, in qua vel peccare, vel mori 
non potuissi't. » Idem ' : a Homo ab humo 
appellatus est; et qnomodo valet esse sine 
macula , qui sponte sua ad infirmitatem 
concidit factus de terra? » Idem ' : a Non se 
des[)erel humana fragilitas ; Unigeniti .san- 
guinem considoret , et in prelio suo conspi- 
ciat quam magna est , quae tanti valet. » 

fin. — ' U\.,Mora/., lili. IV, c. .\xvi. — » Ibid., lib. XII, 
c. XVI, 111 fin. — '■ Ibid., lib. .\.\VII, c. viii, circa 



OK PKRSONARUM VARfKTATl^ 
Augustinus , de adultennis Conjugiis^ : 
« Indignaiitur viri, si audiant aduUeros viros 
pendere similes adulteris feminis poenas , 
cum tanto gravins eos puniri oportuit, 
quanto magis ad eos pertinet, e.t virtule 
vincere, et exeniplo regere fominas chris- 
tianas. » Idem , de Trinitate : « Juslitiam 
sibi dare non potest homo , quam perditam 
non habet. Hanc enim, cum homo conde- 
retur, accepit, et peccando utique perdidit. » 
Idem , de Libero Arbitrio ^ : Ex quo incipit 
homo prsecepti esse capax, ex illo incipit 
posse peccare. Duobus autem modis peccat , 
antequam fiat sapiens : si aut non se accom- 
modet ad accipiendum praeceptum ; aut , 
cum acceperit, non observet. » Idem, de 
Civitate Dei : « Infiintia qiiideni hominis 
non a risu , sed a fletu orditur hanc lucem ; 
quid malorum ingressa sit, nescieus pro- 
phetat quodam modo. » Idem : « Puer a plo- 
ratu incipit, nec ridere potest , propheta 
calamitatis. Lacrymse sunt testes miseriae : 
nou adhuc loquitur , et jam pi'ophetat. Eru- 
bescant cantatrices ibi non flere , ubi infans, 
qui non est unius diei, prsedicat esse flen- 
dum. » Idem, swper Genesim, contraMani- 
choeos ' : « Omnium animahum corpora , 
sive quae in aquis, sive quge in terra vivunf, 
inclinata sunt ad terram, et non sunt ereda 
sicut hominis corpus. Quo signatur efiam 
animum nostrum in superna sua, id est, in 
aeternaspiritualiaerectumessedebere. » Hie- 
ronymus, m Matthwum'' : «Magna dignitas 
animarum, ut unaquaeque habeat ab ortu 
nativitatis in custodiam sui angelum de- 
legatiim. » Joannes Chrysosfomus , super 
Matthaum * : « In hoc sumus imago Dei , 
ut quod bonum ei vi-lefur, et apud nos sit 
bonum ; et quod ei malum videtur, ef 
apud nos sit malos. » Idem in sermone : 
« Comparatus est , ait Prophefa ' , homo 
jumentis insipientibus , et similis factus 



19 

est eis. Pejus est comparari , quam nasci. 
Naturaliter non habere rationem, tolerabile 
c,;f; VHriim ratione decoratum, irrafionali 
creaturae coinparari , voluntatis est crimen, 
non naturae. » Bernardns, in Meditationi- 
bus ' : « Tria in nienfe mea invenio, per 
quae Deum recolo , aspicio , concupisco. 
Sunt autem haec tria : memoria, intelligen- 
tia, volunfas. » Idem, de Consideralione' : 
« Homo natus ad laborem^ non ad honorem. 
Homo natus de muliere ^ , et ob hoc cum 
reatu; brevi vivens tempore, ideoque cum 
metu ; repletur multis miseriis , et prop- 
terea cum fletu : et vere multis, quia cor- 
poris et animse simul. » Idem "> : « Attende, 
quid fuisli ante ortura , et quid es ab orfu 
usque ad occasum , ac quid eris post hanc 
vitam. » Oe primo paulo post versns : 

Forma, favor poptili, fervor juvenilis, opesque, 
Surripuere tibi nosse, quid esset homo. 

De secundo : 

Post hominem vermis, post vermem fcBtor et horror: 
Sic in non hominem vertitur oiiinis homo. 



' Aug., de Adult. Conj., lib. II,, c. vui. — -' Id., dc 
Lib. Arb , lib. III, c. xxiv. — 's la.. supei- Geiies., 
lib. II, c. XVII, in fin. — ' Hieron., Comment. in 
Mattli., xvu!.— » Chrysost., de Ascens. Dom., serm. 
circa med. — » Psal. XLViii, 1.3, 21 . - 7 Bern., Medit., 



Idem " : « Ad imaginem et similifudinem 
Dei factus est homo : in imaginc arbitrii 
libertatem, virtutem habens in similitudine. 
Et similitudo quidera periit : verumtamen " 
in irnagine pertransit homo. Imago siqui- 
dein in gehenna ipsa uri poterit, non exu- 
ri.» Idem " : «Quotquot degimus in regione 
umbrae morfis, in infirmifate corporis, in 
loco tenfationis, si diligenter advertimus, 
triplici hic incommodo miserabiliter labo- 
ramus : nam et faciles sumus ad seducen- 
dum, et debiles ad operandum , et fragiles 
ad resistendum. » Unde idem Bernardus '* : 
« Si discernere volumus inter bonum et 
malum, decipimur; si tentamus facere bo- 
num, deficimus ; si conamur resistere malo, 
dejicimur et superamur. Nec mirum, quia, 

c. I, in priuc. — ' ld.,de Consider., lib. II, longe post 
med. - « Job, xiv. l. — lo Bern., Medit., c. iii, a 
princ. — " Id., in Annuntiat. B. Mar., serm i, circa 
med. — 12 Psal. xx.^viii, 7. — " Bern., de adv. Dom., 
serm. vii. — 'Hbid. 



20 

ut dicitur iii Job ' , non eat potestas siiper 
terram, quce possit ei comparari , scilicet 
advcrsarii iiostri.» Boetiiis, infra Mn capi- 
tulo de Ignorantia Inmance nalitrw. Aiictor 
de Spirilu et unima ^ : « Anima est ratio- 
nalis, conciiiiisril)ilis, irascibilis. Per ratio- 
nabilitatem habilis est illnminari ad aliquid 
cognoscendum iiifrast^, supra se, in se, juxta 
se. Cognoscit siquidem Deum supra se, se in 
se, angelum juxla se, quidquid coeli contine- 
tur ainbitu infra se. l'er concupiscibilitatem 
et irascibilitatem habilis est alfici ad aliquid 
appetendum vel fugiendum, amandum vel 
odiendum. Et ideo de rationabilitate omnis 
sensusanima; oiitur, et de ahis omnis af- 
fe( tus. » 

CAPUT VIII. 

Dc Muliere. 

Gregorius, in Registro ' : « Si hora ca- 
dem , qua genuerit , aclura gratias mulier 
intrel Kcclesiam, nuUo pcccati pondere gra- 
valur. Yoluptas enim carnis, non dolor in 
culpa est. In caruis autem commixlione 
voluptas est : nam in prolis prolatione gemi- 
tus. » Idem " : o Menstrua consuetudo mu- 
lieribus non culpa est, videlicetquia natura- 
liter accidit. » Liem ' : « Si in menstrua 
cpnsueludine ad sacramentum domiuici cor- 
poris et sanguinis accedere mulieres non 
praesumant, def-ua recta consideratione lau- 
dauda3 sunt. Dum vero perci[)ii'ndi (a) ex 
religiosae vitaj consuetudine ejusdem mys- 
lerii amorc rapiuntiir, reprimend» non 
suut. » Idem ' : In Siua moiile Douiiuus ad 
populum lociiturus, priuseumdem populum 
abstinere a mulieribus praecepit. Et si illic 
ubi Domiiius per croaturam subditam ho- 
miiiibns loquebatur , taiita provisione est 
mimditia corpi>ris requisita, ut qui verba 



PHAUETRjE MB. I. 

Dei perciperent, mulieribiis mixti non es- 
senl ; quanto magis mulieres , quae corpus 
Domini omnipotentis accipiunt , custodire 
iii se munditiam carnis debent, ne ipsa inae- 
slimabilis mysterii magnitudine praegra- 
ventur ? » Augustinus , de Civitate Dei ' : 
« Quod fe;iiina Adae ex ejus latere facla est, 
etiam hinc satis signiticatum est, quam sa- 
cra mariti et uxoris debeat esse conjunctio. o 
Idem , de Palientia ' : « Non diabolus uxo- 
rem Job, cum etiam filios abstulisset, tan- 
quani nocendi iinperitus rehquerat, quae 
quanlum esset necessaria tentatori jam in 
Eva didicerat; sed modo alterum Adam, 
qiiem per mulierem caperet, uon invenerat. 
Cautior fuit Job in doloribus , quam Adam 
in nemoribus.» Idem, de decem Chordis "■ : 
« lUa est casta et sanclu femina, et vere 
christiana, quai dolet fornicantem virum ; et 
non dolet proiiter cariiem , sed dolet propler 
charilatem. » Idem, de verbis Domini" : 
« Quod dolendum esl , muUi viri vincuntur 
a femir.is : servaiit feminae castitalem , 
qiiam viri servare nolunt. » Ambrosius, de 
Yirginil)US " : « Saltat , sed adulterag filia ; 
quae vcio pudica , quae casta est , filias suas 
religiouem doiel, iion saltationem. » Joan- 
nis Chrysostomus, super Matthceum, in ori- 
ginali " : « Quiil est mulier, nisi amicitiae 
inimica, ineffugabilis iioeua, notorium ma- 
lum , naluralis leiitatio, desiderabilis cala- 
milas, domesticum periculiim, mali natura, 
boni colore depicla? Ergo si dimittere illam 
peccatum est, lenere autein viro tormentuni 
est, necesse est, ut aut dimitleutes adulle- 
rium faciamus, aut teuentes, quotidianas 
pugnas et amaritudines habeamus. »Idem " : 
« Scxiis muliebris incautus et moUis est : 
« incautus quidem , quia non omnia quae 
vidft , aut audit , ciira sapieutia et ratione 
considerat; moUis autein , quia facile flec- 
titur, vel de malo ad bonum, vel de bono ad 



■^Joli, XLi, 21. — 2 ViU. iiif., lib. 111,0. xxix. — 'De 
Spir.etAnim.,c. iv,inlcrOii. AiigHst.,append,tom. VI. 
— » Greg., lib. XII, cpisl. xxxi , ad Auguslin. iiiterro. 
x._ts ibiO., circa meU. — ^ Ibid., paulopost. — ' Ibid., 
ciica fin.— ' Aiig., dc Civil. Dei, lib. XII, c. xxvii, 
11. 1. _ 3 Id., dc l>(ilic;l.. e. XII. — '» Ang , de decem 



Chord., c. IX. — " Id., de verb. Dom., serrn. XLVi, 
ined. — 1» Ambros , de Virginit., lib. III, u. 31. 
'" Chrysost., Op. imperf. in Mallli., xix, bom. Lu. 
" ibid., hom. XLlv, in Mattk., xxiil. 
('() EilU. Vul., Vcii. et Lugd. peicipieuda;. 



DE PERSONAIUIM VAI',IKTAT 
raalum. » Idem, in sermone ' : « Quid est 
speciosa mulier ? sepulchrum dcalbatum , 
nisi fuerit casta , sobria et pudica. Pulchri- 
tudo autem est siiie liis virtutibus praeci- 
pitium patens, venenuni iiisjpientibus com- 
positum. » Idem, super Joannem ^ : « Niliil 
fortius muliere religiosa et prudente ad de- 
liniendum virum , et informanduui ejus 
animum ad quodcumque voluerit. » Iliero- 
nymusj in Epistola acl Oceanum ' : « Janua 
diaboli, via iniquitatis, scorpionis percussio, 
nocivumque genus feminarinn est. Cum 
proximat slipula, incendit ignem : flamnii- 
gero igne percutit femina conscientiam pari- 
ter habitanlis, exutit fundamenta quoque (a) 
montium. » Seueca, in P?'over6/o : « Malo 
in consilio vincunt femina3 viros. » Secun- 
dus Philosoplius : « Mulier est hominis con- 
fusio, insaturabilis bestia, solliciludo conti- 
nua, indesinens pugna, quolidianum dam- 
num, castitafis impedimenlum, domus tem- 
pestatis , adulterii vas , viri et continenliai 
naufragium, prajcipuum prselium, animal 
pessimum , pondus gravissimum , aspis in- 
satiabilis, humanum mancipium. » 



24 



CAPUT IX. 

De Christianis bonis. 

Gregorius, in Moralibus * : « Ecce veritas 
clamat " : Nisi quis renimtiaverit omniMis 
quce possidet , non potest meus esse disci- 
pulus. Perfectus igitur Christianus quomodo 
debet res terrenas jurgando defeiidere, quas 
non praecipitur possidere? Itaque cum res 
proprias amittimus_, si perfecte Deum sequi- 
mur in hujus vitae itinere, a magno onere 
levigati sumus. » Idem , in Registro ^ : 
« Christianum decet, ut (6) nobilem, plus 
benignum quam rigidum , plus misericor- 
dera esse quam districtum , et lucrum de 



damno alterius non expectare, sed recepti 
pretii sit sorto conteutus : qualenus quid- 
quid cessit pauperi, omnipotims ei Deus 
multiplicata, sicut promisit,restitutionecom- 
penset. » Augustinus , de verbis Domini ' : 
« Cum Christianus cceperit bene vivere, ac 
fervere lionis operibus, mundumque con- 
temnere, statim in ipsa novitale operum 
suorum patitur reprehensores et contra- 
dictores frigidos Christianos. Si autem per- 
severaverit, et eos superaverit perseverando, 
et non defecerit a bonis operibus, in idip- 
sum illijam obsequuntur, quod ante pro- 
hibebant. » Idem , de Yita christiana " : 
« Hoc est sacrificium , quod Deus super 
omnes hostias quaerit et diligit, ut per jusli- 
tise nostra; opera nomen suum ubique lau- 
detur, et Deus verus esse servorum suorum 
actu et opere comprobetur. » Idem ' : « Non 
solum hoc a Christiano quaeritur, ut malo 
careat, sed ut bonum exerceat. » Isidorus, 
de Etymologiis^o^a^Non seglorietur Christia- 
num, qui nomen habet, et facta non habet : 
ubi autem nomen secutum fuerit opus , 
certissirae ille est Christianus, qui se factis 
Christianura ostendit, ambulans sicut et ille 
ambulavit, a quo et nomen traxit. » Arabro- 
sius, in Epistola " : « Omnis, qiii Christum 
recipit , sapiens est : qui autera sapiens est, 
eliam liber est : omnis igitur Christianus, 
et liber, et sapiens. » Joannes Chrysostomus, 
in Epistola : « Unura tantummodo Chri- 
stianus judicat malum , soluraque formidat 
Domini coelestis offensam. » Bernardus, in 
Epistola '^ : « Quid prodest Christum sequi 
nisi contingat et consequi? Ideo Paulus aie- 
bat " : Sic currite ut comprehendatis. » 
Idem " : « Ibitu, Christiane, fige tui cursus 
profectusque metara, ubi Chrislus posuit 
suam. Factus est, inquit '% obediens usque ad 
mortem. » Glossa Bedae, Jacobi primo : « Ne 



' Chrysost., in Psal. xxx, ante med. — ^ id., in 
Joan., hom. LX, al. LXi, u. l.— SHieron., ad Ocean., 
de vit. cleric. — ' Greg., Moral., lib. XXXI, c. vm. — 
»i«c., XIV, 33.-6 Greg., ad Anihem. subdiac., Epist. 
lib. VII, p. II, epist. xx.vvii. — ' Aug., de verO. Dom., 
serm. xviii, post med. — 8 xd., de Vit. Christ., c. ix, 



in fln.— 9 Ibid., c. xviii, iD princ. — '» Isid., EtymoL. 
lib. VII, c. XIV.— " Ambros., ad Simpliciam. Epist. 
— '2 Bern., ad Theod. Monach., epist. vi, longe post 
med. — " I Cor., ix, 24. — " Bern., ad Abb. Garin., 
epist. ccLill, prope fiu. — 's Philip., ii, 8. 
(n) Al. fundamentaque.— (6) et. 



22 



PHARFTRi^, Lfti. I. 
mali in mundo florent, si testina et insaiiabills est plaga Ecclesiae, et 



indignemini 
vospalimini; quia non est rhristianae difni- 
tatis in temporalibus exaltari, sed potius 
deprimi. Mali nihil habent in coelo; vos 
nihil in mundo, sed spe illins boni, ad quod 
tenditis, quidquid in via contingat , gaudere 
debelis. » Glossa : « Mansuetudo hominera 
spernit ; humilitas (a) se omnibus subjicit : 
deret aulem Chrir-tianum aequalibus et infe- 
rioribus affabilem esse et initeai, senio- 
ribus humilem. » 

CAPUT X. 

De Christianis malis. 

Gregorius, in Moralihus ' .• « Multos peste 
propriae pravitatis olisesso.< , snb chrisli;iuo 
nomine ipsa tranquillitas ecclesiaslicjp pacis 
abscondit : quos lanien si levis perseculionis 
aura pulsaverit , mox exlra aream vehit 
paleas tollit. d hiem , in Regislro • : « Si 
veraciter Chrislianus esses, plus Dei judi- 
cium quaui voces hominum timeres. » Ilie- 
ronymus, infra ' in capituio : De stiiUilo- 
quio, De turpiloquio : « Non flagiio. .. 
Auguslinus, de decem chordis * : « Qui non 
de fiituro faeculo cogitat , nec propterea 
Christianus cst , ul iil , quod in fine Deus 
promitlil, accipiat, nonduin Ciiristianus 
est. » Mem, de Vita christiana ' : « Christi 
ille non famulus, sed subsannator et irrisor 
est , qui cjus se servuin dicit , cui servire 
dissimulat. » Idem ' : « Non in hoc nobis 
nomen lantum quod Christiani dicimur, 
blandiamur ; sed propler hoc etiara nos judi- 
candos credamus, si nomen nobis frustra 
vendicemus alienum. » Isidorus, de sunmo 
Bono ' : «Christianus malus secundum I-lvan- 
gelii doclrinam non vivit, et ipsam fiilem, 
quam verbo colit , adorta lenlalionc , facile 
perdit. » Bernardus, super Cantica » : « (n- 

' (ireg., Moni!., lib. V, c. ' , circa uied. — = lucg , 
tV'i><. XXXI, lib. XII, ad l'elr. subcl. — ^ Non reperi- 
lur. — ' Aug., (le dcccm Chord., c. iv, in priuc. — 
• Id , de Vil. Clirist., c. 1. — « Ibid., c. vi. — ' Isiil., 
de Sum. Boii., lib. II, c. ii, sent. 12. — ' Bern., in 
Cant., serm., in Qn. — » Isa., ■sxxvni, 17. — '» Isu., 
I, 2 — " Bern . in .■cinvpis S. Pauli, serm. i. — 



ideo ' in pace amaritudo ejus amarissima. 
Sed in qua piice pax est , et non est : pax a 
paganis, pax ab haereticis , sed non profecto 
a (iliis. Vox plangentis Ecclesiae etiam tem- 
pore isto '": Fi7?os enutrivi et exaltavi; ipsi 
autem spreverunt me , spreverunt et macu- 
laverunt me. » Idem , in .«ermone : « Nunc 
frustra clamat Christus de levitate oneris 
sui, siue causa jugum suum suave prae- 
dical : quandoquidem et ab ipsis, qui chri- 
stiano censentur nomine, onus diaholi , et 
juguiu carnis atque saeculi hujus delecta- 
biiius reputatur. » Idem " : « Sicut ipsi 
Christum persequuntur (fi), qui abeo utique 
Christiani dicuutur amici " tui , Deus, et 
proximi adversum te appropinquaverunt et 
steterunt, conjurasse videtur conira te uni- 
versitas populi christiani a minimo usque 
ad maxinuitn. » 

CAPLT XI. 

De Pmlatis bonis. 

Gregorius, in Moralibus " : « Pia pasto- 
rum mens, quia non propriam gloriam, 
sed auctoris quaerit , ab omnibus vull adju- 
vari. » Idein " : « Nolenti mihi atque reve- 
rentijCum grave esset allaris mysterium, 
etiam pondus est curae pasloralis injunc- 
tum. » Idem, iu Dialogo " : « Pelri vicem et 
ligaudo ft solvendo oblinent, qui locum 
sancti regiminis llde et moribus tenent, » 
Idem, in Pastorali " : « Reclor semper cogi- 
tatione sit mundus, quatenus hunc nulla 
immunditia polluat, qui hoc suscipit offi- 
ciuin , ul iu alienis quoque cordibus poUu- 
lionis maculas tergat ". Mundatnini , elc 
Idem '■' : « Sit roctor aclione prascipuus, ut 
vilae viam subditis viveudo denunliet, et 
grex, qui pastoris vocem moresque seqiii- 

1' Psal. XXXVII, li. — " Greg., Moral., lib. XXII, 
c. XVI. — " IbiU , ad Lfandr., epist. dcdic. in fln. — 
"Id., Uial.. lib. II, z. .\xill.— "Id., Paslor., lib. II, 
c. II. — " Isa., Lii, 11. — "Greg., Pastor.. part. II, 

(a) Edil. Vat. el Ven. add. in. — {b) Edit. Vat. Ven. 
Lug. prosequuDtur. 



DR PERSON'RrM VARIKTATK. 
tur, per exempla melius, quam per verba 
gradiatur. ' Super montem excelsum , etc. » 
Idem ' : « Sit rector discretus in silenlio, 
utilis in verbo , ne aiit tacenda proferat, aut 
proferenda reticescat. Nam sicut incauta 
locutio in eirorem protrahit, ita indiscretum 
silenlium hos, qui erudiri poterant, in er- 
rore derelinquit. » De primo in Numeris ' : 
Vas quod non , etc. De secundo in Isaia " : 
Canes muti. Idem " : « Sit rector singulis 
compassione proximus, prse cunclis contem- 
platione suspensus, ut et per pietatis viscera 
in se infirmitatem cseterorum transferat, et 
per speculationis aUitudinem semetipsum 
quoque invisibilia appetendo transcendat. 
In Genesi ^, de angehs ascendentibus et des- 
ceudentibus. Idem ' : « Sit rector bene agen- 
tibus per humihtatem socius , contra dehn- 
quenlium vitia per zelum juslitiae erectus, 
nt et bonis in nullo se preeferat, et, cuni 
prav-orum culpa exigit, potestatem sni prio- 
ratus agnoscat. » In Epistola ad Hcebraos 
dicitur, quod tria erant in arca, scilicet 
manna dulcedinis, virga disciplinae, et tabu- 
lae scientiffi legis. Idem * : « Tales sese , qui 
prsesunt, eshibeant, quilius eorum subjecti 
occulta qiiaeque sua prodere non erubes- 
cant : ut cum tentationum fluctus parvi tole- 
rant , ad pastoris sui mentem , quasi ad 
malris suae sinum recurrant. » Idem ' : 
9 Debet rector subtili examine bona mala- 
que discernere, et quae, vel quibus, quando 
et qualiter congruant studiose cogitare , nil 
proprium quaerere, sed sua commoda pro- 
pinquorum bona reputare. » Idem '" : « Qui 
ad sollicitudinem regendarum animarum se 
accingit, restat ut, quibus aeterna praedicat, 
ad providenda quoque eis temporalium ne- 
cessitatum subsidia invigilet. » Idem , in 
Homiliis" : « Causae pensandae sunt, et tunc 
ligandi atque solvendi potestasexercenda.Vi- 
dendum, quae culpa praecesserit (a), aut quae 



' Ezech., XL, 2. — * ^reg., Pasior., p. II, c. iv. — 
^Num., XIX, 15. — * Isa., Lvi, 10. — s Gres., Past., 
p. II, c. V. — « Gen., xxviii, 12. — ' Greg., Past., p. H, 
c. VI. — 8 Ibid., c. V. — 9 Ibid., c. ll. — '» Gloss., in 
Cant., V. — " Id., in Evang., hom. xxvi, ante med. 



23 

sit poenitentia secuta post culpam : ut quos 
omnipotens Deus per ooinpunctionis gra- 
liam visitat, ilios pastoris sententia absol- 
vat. Tunc enim vera est absolutio praesl- 
dentis, cum interni arbitriiim sequitur judi- 
cis. » Idem, in Registro : «Prffilatorurn bonitas 
subjectorum sahibris est regula. » Idem '* : 
« Sic nos fldelibus subditis tenere discipli- 
nam debemus, sicut boni patres carnalibus 
filiis solent, quos et pro culpis verberibus 
feriunt, et tamen ipsos, quos doloribus affli- 
gunf, et habere ha^redes quaerunt. » Augus- 
tinus, de Pastoribus " : « (Ilorientnr paslo- 
res ; sel " qiii gloriatur, in Domino glorie- 
tur. Hoc est Cliristum in subdilis pascere ; 
hoc est in Christo pascere ; hoc est propter 
Christum et propter subditos sibi non par- 
cere. » Idem '° : « De bonis ovibus fiunt boni 
pastores. » Idem '^ : « Habemus duo quae- 
dani : unura quod christiani sumus ; alte- 
rum , quod prffipositi sumus. IUud quod 
christiani sumus, propter nosest ; quod praj- 
positi sumus, propter alios est. In eo quod 
christiani sumus, attenditur utilitas nostra; 
iu eo quod praepositi surnus, nonnisi alie- 
na. » Ambrosius, in Pastorali " : « Quod 
suinus professione, actione potius, quam 
nomine demonstremus, ut nomen congruat 
actioni, actio respondeat nomini. Ne sit 
nomen inane, et crimen immane. Ne sit 
honor sublimis, et vita proclivis. Ne sit dei- 
fica professio, et illicita actio. Ne sit religio- 
SU3 amictus, et irreligiosus pi-ofectus. Ne sit 
gradus excelsus, et deformis excessus. Ne 
habeatur in ecclesia cathedra sublimior , et 
conscientia sacerdotis reperiatur humilior. 
Ne locutioiiem simulemus columbinam, et 
mentem habeamus caninam. Ne profe.^sio- 
nem monstremus ovinam, et ferocitafem 
habeamus lupinam. » Idem, de Officiis " : 
« Deret omnes censura frugalitalis, conli- . 
nentiae auctoritas, et maxime eum qui ho- 

— '- Greg., Epist., lih. XII, i pist, xxi, nd Auguslin. 
iuterrog. 4. — '■' Aug., de Paslorib., c. xil. — '» I Cor., 
1, 31. — " Aug., de Past., c. xlil. — " P.iid., c. i, iu 
priuc. — " Ambr., de dignit. Sacerd , c. iii. — " Id., 
de Offk., lib. II, c. xiii. — (o) Al. praecessil. 



2i 



nore pra^stat, ne praeeminentem virum the- 
sauri possideant sui, et pecuuiis serviat, qui 
praeest liberis. » Ideni ' : « Ouomodo poles 
eum judicare consilio superiorem , quem 
videas inferiorem moribus? Supra me debet 
esse, cui me committere paro. » Joannes 
Cbrysostomus , super Matthmim : u Vis 
apparere sanctus, circa tuam vilam esto 
auslerus, circa aliorum l)euignus; audianl 
te homines parva maudantera , et gravia 
fa(;ientem. » Idem : « Si errnmus modicam 
poenitentiani impouenles, nonne meUus cst 
propter misericordiam dare rationem, quam 
propter crudelitatem succumbere pceniten- 
tem? » Isidorus, in Synonymis* : « Taleui 
te redde subditis, ut magis ameris quam 
timearis. Reverentia enim ex amore pro- 
cedit, odium vero timor efflcit. » Bernardus, 
in Epistola ' : « Nec prajceps eris in seuten- 
tia, nec vehemens in vindicta ; non in corri- 
gcndis rcmissior, non in parcendis severior, 
non pusiilanimis in expectandis; non super- 
fluus iu victu, non nolabilis in vestitu; non 
citus ad promittendum, non tardus ad red- 
dendum; non [irodigus dator, non tenax ad 
largiendum. » Idem ' : a Non vos ieiices, 
quia praeestis et non pi-odestis; imo, si uon 
prodeslis, vos infelices putate. Ut autem bc- 
cure pi"aiesse possitis, subesse et vos, si cui 
debetis, nou indignemini. Indignatio quippe 
subjectioois, praeiationis reddit indignura. » 
Idem ' : « Si rebus raritas pretium facit, nil 
in Ecclesia Dei pretiosius , nil optabilius est 
bono utilique pastore. Neinpe rara avis est 
ista. » Ideni " : « in alto nnli altum sopere ; 
sed humilibus consentire, nil Deo carius, 
nil rarius apnd homines. » Idem, super Can- 
tica ■" : « Sciant boni fldelesque praepositi 
langnentium sibi creditam curam anima- 
rum , uon pompam rerum saeculai-iuni : 
cumque internum mm'raur cnjuspiani illa- 

' Ambr., de 0/fic., lib. li, c. xii. — ' Isid., de Syiioii., 
c. pemill., in princ. — ' Ueru., nd Ucnric. Seiion., 
epiaU XLii, uou lougo a princ. — ♦ Ibid., longe post 
uied. — » Id., ad Kuy. t'u)) , opist ccxLviii. — « Id., 
nrf IhHeberi. Turoii., epist. cx.^lii. — ' Id., iii Caiil,, 
senu. XXV, in princ. — ' Vid. inf., lib. IV, c. ilvii. 



HARETR^ LIB. 1. 

rum queruiae vocis indicio deprehendunt , 



et si eiiaiu in ipsos usque ad convicia et 
contumelias prorumpentes , inedicos se, et 
non domiuos aguosceutes , paraut confestim 
adversus frenesim animae , nou vindictam , 
sed medicinam. » Idem iufra » , c^pite de 
fama : « Validos ei constantes. » Idem, de 
Proscepto et dispematione » : « Ponant prae- 
positi metam obedientiai subdilorum ex 
votis labioruin suoruni, nou siiorum deside- 
riorum, raonentes eos, non cogentes ad cel- 
siora ; condescendentes eis , cum necesse 
fuerit, ad remissiijra; non cadentes cum eis 
ad deleriora. » Idem '» : « Nil me prajlatus 
prohibeat eorum quai promisi, uec plus exi- 
gat quaiu promisi. Vota mea non augeat 
sine mea volimtate , nec minuat .siue cei*ta 
necessilate. » Idem, de Consideratione ": 
« Praesis ut provideas, ut cousulas, ut pro- 
cures , ut serves. Praesis ut prosis ; praesis 
ut " fidelis servits et prudens, quem conSti- 
tuit Dominus super tamiliam suam. Ad 
quid? ut des iUis escam in tempore, hoc est, 
ut dispenses, uou imperes. » Idem '* : « Si te 
agnoscis sapicntilius et insipicntibus non 
dominatorem , sed debitorem , conandum 
summopere tibi , et tota vigiiantia conside- 
randum, quoinodo et qui non sapiunt, sa- 
piant, et qui desipuere , resipiscant. » Idem, 
in sccunda parte Epistolaruni : « Pascere 
tripUciter debemus : exemplo conversatio- 
nis , verbo praedicationis , fructu orationis ; 
ct pascere ad mandatum Christi, ut nemo 
sibi hunc sumat honorem, sed '* qui vocatus 
iuerit a Veo tanquam Aaron. » Idem in ser- 
mone " : « Quoties privlatus pro uuo ex mi- 
nimis Dei spirituale studium iutermittit, 
tolies pro eo spiritualiter animam suam 
ponit. » Idem, multa iufra, dc Temperan- 
tia •«, rfe Mgnitate bona, de Zelo, de SoUi- 
citudinc, de Correptione, de /Equitatc ". 

— 9 Ul., dc Prwc. et Vispcns., louge aule uied. — 
'» Ibid , paulo ante. — " Id., de Consirf., lib. III, non 
lonpe a princ. — " ilaltli., xxiv, 43. — '» Bcrn., de 
Consid., lib. III. — '• Hel)r., v, 4. — " Bern., supcr 
Erce nof reliquimus omnia, anle mcd. — " Vid. inf., 
lib. II, c. XV. — " Inf., lib. IV, c. uxv-zxxis, etc. 



CAPUT XII. 

De Prmlatis malis. 



Gregorius , in Moralibus ' : « Unusquis- 
que superbus rector tolies arl culpam apos- 
tasiae dilabltur, quoties prwesse hominibus 
delectatus^ lionoris sui singularitate laita- 
tur. B Idem , infra , in capitulo de StultUo- 
quio^, de conviciatione : « Saepe qai in po- 
testate sunt. » Ideni = : « v^nm majores ipsi 
voluptati deserviunt, nimirum minoribus 
lascivise frajna laxantur. » Idem ' : « Hypo- 
crita, assumpto sanctae conversationis ha- 
bitu, filiorum custOLJiam deserit , et teiiipo- 
ralia quaeque defendere etiam juigiis qnse- 
rit. » Idem, in Registro ^ : « Ita sibi regentium 
nierita connectuutur, et plebium, iit sa;pe 
ex culpa prajsidentiuQi deterior fiat vita sub- 
ditorum ; et saepe ex demerito plebium, de- 
linquat vita paslorum. » Idem " : « Quod di- 
cere pudet, et grave tacere est, regendi 
rectores, et qui docendi sunt doctores , nec 
erubescunt videri , nec metuunt. Ducatum 
animarum impudenter assumunt, quibus 
via omnis ductoris est ignota, et quo vel 
ipsi gradiantur, ignari suut. » Idem de quo- 
dam aljbate malo'' : « (Jui tot discipulos per 
suam negligentiam ad infernum duxit , re- 
liquis nunquam pi^aipoui debuit. » Augus- 
tinus , in Epistola : « Omnis, qui male vivit 
in conspectu eorum quibus praepositus est , 
quantura in ipso est, omnes occidit. » Idem, 
de Civitate Dei ' : « Illo pacis ordine, quo alii 
aliis subjecti sunt, sicut prodest humilitas 
servientibus , ita nocet superbia dominanti- 
bus. B Idem, de Pastoribus' : « Sunt pasto- 
res, qui pastorum audire nomina volunt , 
pastorum officium implere nolunt. » Idem"* : 
« Quisquis ita prsepositus est, ut in eo, quod 
praipositus est, gaudeat, et honorem suum 

' Greg., Moral., lib. XXIV, c. xiv. — = Vid. iuf., 
lib. III, c. 111. — ' Greg , Moral., lib. II, c. x. — 
* Ibid., lib. XXXI, c. viii, in princ. — " Ibid., Aiurul., 
lib. XXV, c. XIV. — « Id., ad Brunkhild., Epi.^i. c.\iv, 
lib. VII. — ' Id., lib. IV, epis. xLVlli. — ' Aug., de 
Civit. Dei, lib. XIX, c. .'iv. — 9 Id., de Past., lib. II, 
c. 1, in princ. — '<> Ibid., in fln. — " Ibid., c. iv, in 



DE PEKSONARUM VAKIETATE. 25 

quserat , et commoda sua sola respiciat , se 
pascit, non oves. » Idem " : « Parum est ma- 
lis pastoribus , quod oves languentes , et in- 
firmas , et errantes , et perditas non curant ; 
sed etiam ipsas foi'tes et pingues necaul , 
quantum in ipsis est : et si ilise vivunt , de 
misericordia Dei vivunt ; lamen , quantum 
ad pastores malos attinet , occidunt. Quo 
loodo, inquis, occiduut? male vivendo, 
mahiiu exemplum prsebendo. » Bernardus , 
de Consideratione " : « Monstruosa res est , 
gradus summus , et animus infimus ; status 
supremus , et gressus minimus ; sedes pri- 
ma , et vita iraa ; lingua niagniloqua , et 
manus otiosa ; sermo mullus, ct fructus nnl- 
lus ; vultus gravis , et actus levis ; lingens 
auctoritas , et nutans stabilitas. » Idem " : 
« Simia in tecto, rex fatuus in soho suo se- 
dens. » Idem, in Epistola " .• « Si instar mei, 
qui ovis sum , pastor meus et ipse curvus 
graditur, vultum gerens deorsum, et ter- 
ram semper respiciens, ventri solum, inenle 
jejunus , pabula terreua quseritans , in quo 
discernimur ? Vaj , si venerit lupus ; non 
erit qui preevideat, qui occurrat, qui eri- 
piat. 8 Idem, super Cantica " : « Innuraeros 
cenies simpliciter ac siiie querela inter fra- 
tres conversari , quos si fralribus prseesse 
feceris, nou solum inutiHter, sed et insipien- 
ter, et nequiter agere videbis. » Idem '^ : 
« Non est Iioc tempore oriiave spousam , sed 
spoiiare ; non est custodire , sed penlere ; 
non est defendere, sed exponere; non est 
inslruere , sed prostituere ; non est pascere 
gregera , sed mactare et devorare , dicente 
de prselatis Doraino ''' : Qui devorant plehem 
iiieam , ut cibum panis. » Idem '* : « Quo- 
modo in pascua divinorum educet eloquio- 
rum greges doininicos pastor idiota ? Sed et 
si doctus quidem fuerit , non sit autem bo- 
nus, verendum ne non tam nutriat doctrinai 



fin. — '2 Bern., de Comid., lib II, circa med. — 
" Ibid.. paulo ante cit. verba. — " Idem., epist. XLii, 
a'l Henr, Senon. Arch. — '5 Idem., iit Cant., serm. xxiii, 
ante med. — '* Ibid., senn. Lxxvn, non louge a princ, 
— " Psul. xiu, 4. — '" Bern., tn Cunt., serm. LXiVi, 
in Bne. 



quam vita sterilis noceat. » Idem 
qt/ce sua sunt, qucerunt , non qum Jesu 
Christi : ministri Christi suat , et serviunl 
Anlichristo : honorati incedunt de bonis Uo- 
mini, qui Domino honorem non def-runt. 
Inde is, quem quotidie vides, merelricius 
nitor, histrionicus habitus, regius appara- 
tus in cibis et potibus. » Idem' : « Miror au- 
daciam plurimorum , quos non vidcmus de 
suis vineis coUigere nisi spinas et tribulos, 
vineis tamen dominicis efiam se ingerere 
non vereri : fures sunt et latrones, non cus- 
todes, neque cultores in illis. Idem ' : « De 
eis dico , qui animas regere susceperunt , 
quod sinc mirabili gemitu dicendum non 
est, Christi opprobria, sputa, flagelia, cla- 
vos , lanccam , crucem , et mortem , hcEc 
omnia iu fornace avaritiae conflant, et pro- 
fligant in acquisitione turpis quaestus. » 
Idtem ' : « Animarum nec casus rcputatur, 
nec salus. Non sunt profeclo matres . (jui 
cum .sint deCrucifi.\i patrimonio nimium in- 
crassati, impinguali, dilatati, nou compa- 
tlunlur super contritione Joseph. » Idem : 
w Parum est nobis , » infra in capitulo de 
Oblivione. Mem' : « Quem dabis mihi de 
numero pra>positorum . (|ui non plus invi- 
gilet .sul)dit(irum vacuandis marsupiis,quam 
vitiis exlirpandis? Ubi est, qui orando flec- 
tal iram Dei , qui pra?dicet annum placabi- 
lem Deo?Leviora loquimur, graviora gra- 
vius manet judicium. » Idem in Sermone • ; 
« Utinam nostri quicumque videntur ho'lie 
pharisa!i , forte enim aliqui sunt, ctiamsi 
non facerent, saltem dicerent, quod oporlet. 
IJtinam qui sine sumplu Evangelium ponere 
nolunt , ponerent vel pro sumptu ! utinam 
vel evangelizarent, ut manducarentl » Idem, 
de Contemptu'' : « terribilis Deus in consi- 
his superfilios hominum, frustra' incipient 
miseri praelati dicere montibus : Cudite su- 



PHARETR^. MB. I. 

I ' Omnes per nos; et coUibus : Cooperite nos. Venient 
anle tribunal Christi ; audietur populorum 
querela gravis, accusatio dura, quorum 
vixere stipendiis, nec diluere peccata , qui- 
bus facti sunt duces caeci , mediatores frau- 
dulenti. » Idem , in capite de Ignorantia^ : 
Qiiando excusare poterit, » etc. Glossa in 
Matthceum^" : «Quam rarus esl Dumino ser- 
viens, oves Christi non ad lucrum, sedamore 
Christi pascens! » Multa infra, lib. III, cap. 
de Honore, de Zelo, de Doctrina, de Correc- 
tione, de Remissione, de Acceptione personcB. 



GAPUT XIII. 

Dc subditis. 

(iregorius, in Moralibus " : « Cum subjec- 
torum corda superbia instigat, hoc summo- 
pere agere nilitur, ut sua acta considerare 
funditus negligaut, etsemper, tacitis cogita- 
tioiiibus, rectorissui judices fiant. » Idem" : 
« Dum sah a flde res agitur, virtulis est meri- 
tum, si quidijuid superior pra?cipit. humiliter 
toleratur. Dehet tamen humiliter suggeri , 
si forte valoat , qiiod displicet , emendari. » 
Idem iii /iegistro^^ : «Seivorum Dei humili- 
tas iii afflictiouis tempore debet apparere. 
(,)ui vero se contra praepositos suos erigunt, 
profeclo osteiidunt , quia servi Dei esse con- 
temnunt. » Idem" : « Qui paterna? adhorta- 
lionis verba libenti animo suscipit, et in sinu 
cordis ampleclitur, emendatorem se vitio- 
riim fore proculdubio profitetur. » Idem, in 
Homiliis " ; « Itrum juste, aut injuste obli- 
get pastor, pastoris tamen sententia gregi 
timenda est : ne is, qui subesl, et lamen in- 
juste forsitan ligatur, ipsam obligationis suae 
seuleutiam, ex alia culpa , mereatur. » 
Idein '• : a Pastor vel absolvere indiscrete li- 
meat , vel ligare. Is autem , qui sub manu 
pastorisest, ligari timeat juste, vel inju&te, 



' Philipp.. II. 21. — * Beru., i» Canl., serin. .\.\x, 
circ. nied. — ' Id., serm. .\, Don longe a princ. — 
» Ibid , paiilo post. — » Id., senii. lxwii, paulo 
post prin. — ' Idem, serm. de Conv. ad Clericos, 
c. xxxi. — ' Idem, in declam. super Ecce nos rel. 
omma, ante med. — ' Luc., xxiii, 30. — ' Vid. inf.. 



lib. III, c. cxxi.\. — "> Glossa in Mallli., X.^iv. — 
" Greg., Moral., lib XXXIV, c. xvm, paulo anle med. 

— " Ibid., lib. XXV, c. xiv, circa med. - '^ Idem in 
Reg., lib. II, c. .\xiil. — '» Ibid., lib. IV, Ind. iv, 
c. Liv. — 15 Idem., hom. xxvi, in Evong., ante med. 

— " Ibid. 



m PRRSONARUM VARIRTATE. 



nec pastoris sui judicium temere reprehen- 
dat ; ne , etsi injuste ligatus est , ex ipsa tu- 
midae reprehensionis supei*bia, culpa, quae 
non erat, fiat. » Idcm , infraS in capitulo 
de Disciplina : « Tanto apud Doininura, » etc. 
Isidorus, desummo Bono - : «Melior est sul)- 
jecta servitus , quam elata libertas. » Idem , 
in Synonymis ' : « Potiori gradui competeu- 
tem reverentiam tribue , et juxta dignita- 
tem unicuique redde honorem. » Hierony- 
mus in (capitulode Obedientia") : «Servias 
fratribus, » elc. Auguslinus , de Natura 
boni " : « Injustum non est, ut improbis 
accipientibus nocendi potestatem , et patien- 
tia bonorum probetur, etmalorum iuiquitas 
puniatur. » Idem , de Civitate Bei^ : « Jus- 
tis quidquid malorum ab iuiquis dominis ir- 
rogatur, non est poena criminis, sed exaiiien 
virtutis. Proinde bonus, etiamsi serviat, ii- 
ber est ; malus aulem , etiamsi regnet , ser- 
vus est, nec unius bominiSj sed , quod est 
gravius, tot dominorum , quot viliorum. » 
Joannes Chrysostomus , super Matthceuin'' : 
« Propter bonos sacerdotes , etiam malos ho- 
norate, ne, propter malos, etiam bonos con- 
temnatis. » Bernardus , super Cantica ' : 
a Parum est esse subjectum Deo, uisi sis et 
omni creaturae pi"opter Deum : sive abbati 
tanquam prsecellenti ; sive prioribus , tan- 
quam ab eo constitutis. Ego plus dico , sul)- 
dere paribus , subdere et minoribus ; sic 
enim decet nos , inquit Dominus', omnem 
implere justitiam. Glossa : « Si subditi ali- 
quid peccant, propter quod doctores a quiete 
surgere cogantur, non tantum pcenam pec- 
cati illius incurrunt, sed etiam puniuntur 
pro inquietudine doctorum. » Idem '" : « Qui 
doctores coelestibus intentos inquietare prae- 
sumit, etiam virtutes , quas credebat se ha- 
bere , perdit. » 

' Vid. iuf., lib. IV, c. ix. — - Isid., ik Sum. ISnn., 
lib. XXX, c. XLV, seot. o — » Ideui, lib. * Sijn., c. xvi, 
in fin. — * Vid. inf., lib. II, c. XLiii. — » Aug , iih. rfe 
Nat. bon., c. xxxii. - « Idem, </e Civit. Dei, lib. IV, 
c. II, in fine. — ' Chrys., Op. imp., hom. slih. — 
' Bern., in Cant., serm. XLli, circa med. — ' AJalth., 
in, 15. — 10 Bern., in Cani., serm. XLii. — " Greg., 
Moral., lib. X(X, c x, non longe a princ. — '' Ibid., 



CAPUT XIV. 

De prmdicatoribus bonis. 

Gregorius, in Moralibus " : « A bonis prae- 
dicaforibus non causa victus prajdicatio im- 
penditur, sed causa prsedicationis victus ac- 
cipitur : et qiioties praedicantibus necessaria 
ab audientibus conferuntur, non solum de 
rerum munere , sed de conferentium gau- 
dent mercede. » Idem : « Ilie apud Deum 
magis in amore ejus est, qui ad ejus amo- 
rem plurimos trahit. » Idem " : « Humani ge- 
neris Redemptor per diem miracula in ur- 
bibus exhibebat , et ad orationis studium in 
nocfe pernoctabat : ut perfectis videlicet prae- 
dicatoribus innuat , quatenus nec activam 
vitam amore siieculationis fanditus dese- 
rant, nec contemplationis gaudia operatio- 
nis nimietate penitus contemnant ; sed quieti 
contemplantes sorbeant, quod occupati erga 
proximos loquentes refundaiit. » Hierony- 
mus , in originali super Hieremiam^^ : « llle 
est doctur ecclesiasticus , qui lacrymas, non 
risum movet; qui corripit peccafores; qui 
nullum beatum, nulluni dicil esse felicem. » 
Augustinus, de Doctrina Christiana^'' : «Qui 
dicendo nititur persuadere quod bonum est, 
nihil horum trium spernens , ut scilicet do- 
ceat, ut delectet, et fleclat ; oret atque agat, 
ut iiifelligenter, libenter, obedienter audia- 
tur. » Idem '= : « Uabet, ut obcdienter audia- 
tur, quantacumque granditate dictionis, raa- 
jus pondus vita docentis. Nam qui sapienter 
et eloquenler dicit, vivit autem nequiter, 
erudit quidem multos discendi studiosos , 
quamvis animae suae sit inutilis. » Ambro- 
sius, de Virginibus '^ : « Debet is, qui docet, 
supra eum , qui docetur, excellere. » Isido- 
rus, de summo Bono '^ : « Prius debet justus 
prsedicator bene agere, ut conscqnenter pos- 
sit bene docere. Sicut euim in numisraate 



lib. VI, c. xv;i 


, paulo a princ. — i^ Hierou., in 


Lamentat., lib. 1, 


, c. I. — " Aug., rfe Doct. Christ., 


lib. IV, c. XVII.- 


- '» Ibid., c. XXVI 1. — '« Ambros., de 


Virgin , lib. 11, 


ia princ. — " Isid., * Sum. Bon., 


lib. III, c. xxxvj, 


sent. 5. 



28 PHARKTR^ LIB 

metallum, et figura, et pondusperquiritur; 
ita in omni doctore ecclesiastico , quem sc- 
quatur^ quid doceat, quo modo vivat, in- 
qiiirendum cst. Per qualitatem igitur rae- 
lalli doctrina, per figuram soUicitudo pa- 
trum, per pondus humililas designatur. Qui 
ergo ab his tribus discrepaverit , non nie- 
tallum , sed terra erit. » Bernardus , super 
Cantica ' : « Est funiculus triplex , qni diffi- 
cile rumpitur, ad extrahendas animas de 
carcere diaboli , et trahendas post te ad coe- 
lestia regna : si recte scntias ; si digne pro- 
loquaris ; et si vivendo confirmes. » Seneca, 
in Epistola ' : « Eligamus uon eos qui verba 
magna celeritate praicipitaut, sed eos qui 
vifa docent ; qui , cum dixerint quid facien- 
dum sit, probant hoc i[)su!:i faciendo , quod 
docent ; qui docent quid vitandum sit , nec 
unquani in eo , quod fugiendum dixer\mt , 
rfeprehenduntur. Eum eligedoctorem, quem 
magis ailmireris , cum videris , quam cum 
audieris. » Multa libro tertio, de Doctwia ', 
de coujunclione vilae et doctrinae. 



CAPUT XV. 

De PrcBdicatoribus malis. 

Gregorius , iu Moralibus ' : « Mens con- 
cupiscentiis exterioribus occupata , divini 
amoris igne non caret : et idcirco ad super- 
num desiderium inflaminare auditores suos 
nequcunt verba , quae frigido corpore pro- 
feruntur. » Idera ' : « Qui niandata Dei in 
memoria retinet, sed nequaquam facit , is in 
doctrinai suae verbissentenlias, quibusdam- 
netur, tenet. » Idem, super Ezechielem^ : 
« Turpe est nimis ibi nos negligendo cadere, 
unde praedicando conati sumus alios levare. » 
Idem' : «Non facile praedicatio praedicatoris 
accipitur, si levis iu morilius esse videatur. 
Et nulla erit maluritatis ostensio , si contra 
adversa non affuerit operis fortiludo. » Idem, 



> Beru. 


, in Cant.. serm. xvi, paulo a princ. — 


- Seuec, 


epist. Lii, circa mcil. — ' luf., lib. III, 


C. XXXIll. 


— * Greg., Murul., lib. Ylll, c. xxvi, aiitc 


med. - ' 


Ibid., Ub. .\V, c. VII. — ' Id., in Ezech., 


hom. xa. 


, louge anle med. — ' Ibid., hom. ill, ante 



in capitulo de Conscientia mala : « Scriplura 
.sacra, » etc. Idem, in Begistro' : « Nimisini- 
quum esf, si hi, qui praedicatores humilitatis 
facli sunt, de vani nominis elatione glo- 
riantur, cum veriis Praedicatordicat' : Mihi 
autem absit gloriari, » etc. Idem '" : « (Juod 
per iinguam praedicimus, per e.xeinpla des- 
truimus, dum iniqua docemus operibus, et 
sola voce ea, quae sunt justa, praetendimus. 
Ossa jejuniis alterimus , et mente turge- 
mus : corpus despectis vestibus regimus, et 
elatione cordis purpuram superamus : jace- 
mus in cinere , et excelsa suscipimus. Doc- 
tores humiiilatis, duces superbiae , ovina fa- 
cie, lupinos denles abscondimus. » lliero- 
nymus, in Epistola " : « Delicatus est magis- 
ter, qui pleno vcntre de jc^juniis disputat. 
Accusare avaritiam et latro potest; sacerdo- 
tis Christioscummenteconcordet. » Idein": 
Nec rusticus , nec simplex frater ideo se 
sanctnm pulet, si nihil noverit; nec peritus 
ct eloquens lingua exislimet sanctilatem. 
Miiltoque meliiis est ex duobus imperfectis, 
rusticilatem habere sanctam, quam eloquen- 
tiam peccatricem. » Idem, in originali super 
Michceam " : « An non confusionis et igno- 
miniae est , Jesum crucifixum, raagistrum 
pauperem afquo esurieutem , fartis praedi- 
care corporibus, et jejuniorum doctrinam 
rubente bucca tumentique ore proferre ? 
Si iii apostolorum loco et ordine sumus, 
non soluin sermonem eorum imitem.ir , 
sed et couversationcm quoque el abstinen- 
tiam. » Idem : « Rigida vita, » infra , de 
Adulatione. Isilorus, de summo Bono ": 
« Ad majoris culpae cumulum pertinet , 
scire quemquam qiiod sequi oporteat , et 
sequi nolle quod sciat. » Idem " : « (jui non 
vivit sicut docet, ipsam, quam praedicat, 
veritatem contemptibilem facit. » Joannes 
Chrysostomus , super Matthceum : « Non 
poterit excusari doctor, cujus verba aliud 

mod. — ' Id., Episl. LXIX, lib. VI. — ' Gal., VI, 
li. _ 10 Creg., E/iist. Lxxvi, lib. IV. — " llieion., ad 
Nrijotian., epist. li. — " Ibid., post med. — " Id., m 
Micli(B., lib. II, c. II.— '» Isid., de Sum. Bon., lib. II, 
c. II, senl. 10. — '» Ibid., lib. 111, c. xxxvii, sent. 1. 



DE PERSONARIIM VARICTAIE. 



59 



sonant, aliud facta demonstrant. » Idena, de 
Compuncdone cordis ' : « Docere , et non 
faceie , non solum nihil lucri , sed etiam 
damni pluriinumconfeit. Grandisenim con- 
demnatio est componenti quiflem sermonem 
suum, vitam vero suam atque operam ne- 
gligenli. » Augustinus, in Epistolis : « Ex- 
auditeipsum,durissime, immanissime, sur- 
dissime doctor ; quid mitii lingua aurea , et 
cor ferreum? » Idem, de Bivinatione dcemo- 
num * : « In hominibus etiam vitse bonae 
prsecepta videmus pariter a justis perversis- 
que doceri. Nec obesse aliquid, imo et prod- 
esse ad majorem notitiam famamque veri- 
tatis, cum de illa etiam hi , quidquid nove- 
rint, dicunt, qni et perversis moribus con 
tradicunt. » Bernardus , in Sermone ' : 
« Beati , inquit » , pacifici , quoniam filii 
Dei vocabimtur. Considerate diligenter non 
pacidicos , sed pacificos commendari : sunt 
enim qui dicunt, et non faciunt. Sane quem- 
afimodum non auditores legis justi sunt, sed 
factores ; sic non aimuntiatores pacis , sed 
actores beatificantur. » Seneca, in Epistola: 
« Hoc turpissimuui est , quod nobis objici 
solet, verba nos fari , non operatractari. » 

CAPUT XVI. 

De praedicatmiem usurpantibus. 

Gi"egorius, in Pastorali^: « Sunt nonnulli, 
qui solerti fura spiritalia prajcepta perscru- 
tantur; sed quce intelligendo penetrant, vi- 
vendo conculcant. Repento docent , quae non 
opere, sed meditatione didicerunt; et quod 
verbis praedicant, moribus impugnant. » 
Idem * : « Kedemplor nosler, cum in coehs 
sit conditor omnium, et ostensione suse po- 
tentiie sit doctor angelorum, ante tricennale 
tempus magister fieri noluit hominum : ut 
videlicet praecipitatis et usurpantibus viam 

' Chrysost., de Compunct. Corl., \i\>. I, ia fiue. — 
^Aug., de Divinat. Dcem., c. vi. — ^ Lieru., de Convers. 
ad C/erinos, c. xx.xi. — » Matl/i., v, 9. — 5 Qreg., 
1'aslor., p. I, c. II, in princ. — ^ IbiJ., p. IV, c. il, 
admoii. 26, circu lia. — ' Id., in Ezec/i., Irom. ii, longe 
ante niecl. — ' Ibid., hom. ix, lonf-e anle med. — 



saluberrimi timoris infunderet, cum ipse 
eliam, qui labi non posset, perfectae vitae 
gratiam non nisi in perfecta aetate praidica- 
ret. B Idein, super Ezechielem'' : « Cum 
prima sunt adolescentiae vel juventutis no- 
strae tempora, nobis adhuc a praedicatione 
cessandum est, ut vomer linguai nostrae 
proscindere non audeat terram cordis alieni, 
cum non habeat duritiem et aciem inciden- 
(li. » Idem' : « Adhuc nobis in inflrmitatis 
confusione jacentibus, praeberi non debet 
auctoritas prsedicationis ; sed cum jam in 
bono opere surgimus, cum jam recti stare 
coeperimus, dignum est ut ad lucrandura 
alios lum praedicatione mitti debeamus. » 
Idem, ia Moralibus^ : « lufirma aetas, etiam 
cum recte seulit, ail praedicandum non debet 
incante prosilire. » Idem : « Qui inundum 
deserunt, ad exteriora officia provehi non 
debent, nisi per humilitatem diutius in ejus- 
dem muudi contemptu solidentur..» Isidorus, 
de summo Bono '" ; « Quadrimoda est dicendi 
ratio, qua aut liene sentiendo, quod beno 
proferlur ; aut nihil sentiendo, nihil di^.itur ; 
aut parum senliendo, loquacitas sola osten- 
latur; aut optime sentiendo, non eleganter 
profertur, quod inlelligitur. » Bernardus , 
super Cantica^': « Canales hodie multos ha- 
bemus in Ecclesla , conclias vero perpaucas. 
Tantae enim charitatis sunt, per quos nobis 
fluenla caelestia manant , ut ante effundere, 
quam infundi vehsit; loqui, quarn audire; 
paratiores docere , quod non didicerunt; et 
aliis praeesse gestientes, qui se ipsos regere 
nesciunt. » Idem '= : « Publice praeJicare, nec 
monacho convenit, nec novitio expedit, nec 
non misso licet. » Idem " : « Quod tuum est 
spargis et perdis, si prius quam infuiidaris, 
tu totus semiplenus fi^stineseffundere, coulra 
legem arans in primogehito bovis, et ovis. 
primogenitum loudens. Nimirum vita at- 
que (rt) salutH, qnam alteri das, te fraudas, 



Md., 
lib. l 


1, 


ora/., li 
c. X.\l 


b. XI, 
X, se 


ut. lU. 


- "^Bei 


de Sum Bon., 
in., in Cant., 


uied. 


X' 


.111, parura a| 
" Ibid., seruj 


^rinc— 

. XVIII, 


• " Ibid 
paulo 


., serm. 
a princ. 


L.viv, ante 



(n) Cat, eilit. absque. 



30 PHARrtTH^ LIB 

cum sana vacuus intentione gloriae inanis 
vento inflari^'. » Idem : « Multi, puritale ue- 
glecta, ante loqui quam audire conati sunt, 
et aut gravilcr erraverunt nescientes de qui- 
bus loquerentur, neque de quibus aflirma- 
rent; aut turpiter viluerunt , dum qui alios 
docerent, seipsos prius nou docuis»ent. » 
Idem, in Epislola^ : « Docere nec indocto est 
in promplu, nec monacho in ausu, nec pec- 
canti iii aircttii. » Glossa super illud» : Si est 
tibi inlelkclus, etc. : « Sicut peccat, qui scit, 
et non vult docere proximum suum ; sic qui 
nescit, et vult magister esse. » 



CAPUT XVII. 

Le negligentibus prcedicationem. 

Gregorius, in Pastoralibus" : « Quo reatii 
adstringantur, aspiciant, (jui dum peccan- 
tibus fralribus verbum prwdicationis sub- 
trahunt, niorientibus aniuiabiis vitacremedia 
alDScondunt. » Idem, iii capitulo dc Consensu 
proximoriim : « Mala , » elc. Idem ' : « Si 
quis est homini', jungalur mihi. » Ktpostea 
subdit : « Si ille Dei dicilur, qui ad ferienda 
vitia zelo divini amorisexcitatur, profectose 
Dei esse denegat, (jui, in quantum sufficit, 
increpare vitam cariialium recusat. » Ikr- 
uardus, super Cantica^ : a Rem profecto 
proximi rctine.-', siplenus virtutibuscumsis, 
forisque niiiilouiinus donis scientiae et elo- 
quentise adornatus, mctu forte, aut segnitie, 
aut minus discreta Immilitate, verbum bo- 
num, quod posset prodesse multis, iimtili, 
imo et damnabili ligas silentio. Certe' male- 
dictus, quifrumenta abscondit, in populo. » 

CAPUT XVIII. 

De auditoribus verbi Dei. 

Gregorius, in Moralibus^ : « Verba sa- 
pientiae quse reprobi audiunt, electi non so- 

' Bern., ad Oyr., epist. L\xxi.\.— » Eccli., v, 14.— 
sCireg., Innior., p. III, c. ir, aJiiiou. i!fi, ferc in piinc. 
— * Ibid., paulo a mcd. — » Lxod., x.txil, 26. — 
« Boru., in Canl., serui. xviu, fere in princ. — ' Prov., 
XI, 26. — ' Greg., Moral., lib. XI, c. v. — » Ibid., 



lum audiunt, sed etiam degustant, ut eis in 
cordc sapiat , quod reprojjorum non menti- 
biis, sedsolummoiloauribiissonaf. I) Mem' : 
« IMeruinque discipuU incassum bona au- 
diunt, cum ex magistri vita mala et exemplo 
destruuntur.» Idem, in capitulo de Scienlia 
mala : « Quisquis a praeceptis. » Idem super 
Ezecliielem '" : « Quidam verbum Dei audien- 
tes, non audiunt; quoniam aurem ad sacrum 
eloquium ponunt, sed coramundidesideriis 
uon evellunt. » idera" : « Gloria prajdica- 
toris, est profectus auditoris. » Idem, inflo- 
miliis " ; « Cibus mentis est sermo Dei : et 
quasi acceptus cibus, stomacho ianguente, 
rejicitur, quando auditus sermo in venlre 
meinoriae non tenetur. Sed quisquis alimenta 
pcrcepta non retinef, hujusprofecto vitades- 
peratur. Per vocem auditus non instruimur, 
quando mens interius per spiritum non jun- 
gitui. » Idem", sMper Ezcchielem : « Tutius 
veritas audilur, qiiam piaedicalur : quoniam 
cuin auditur, cordis hiimintas custoditur; 
cum autem prtEdicalur, vix non surripitcui- 
que hoiiiinuin (luantulacuinque jaclaritia, in 
qua ulique pedes affectionis vel intentionis 
aliquantulum inquinantur.» Idem in Regis- 
tro ".• « Utiiisest.semper docti viri allocutio : 
(juia aut discit audiens, qiiod nescire se no- 
verat; aut cognoscit, ([uod est ampliusid, 
quod se et nescivisse nescieliat. » Augusti- 
nus, de Vita beata " : « Si vos invitos ct fasti- 
dientes alere conabor, frustra operam insu- 
niam. » Idem, de Verbis Domini '* : « In 
doctore iiihonesta est causa, non facere, quod 
praecipit observare; in discente vero audire 
velle, quod nolit implere. » Idem, de Doc- 
trina christiana " : « Fit ut homines eum 
non obedienter audiant, qui seipsum non 
audil ; et Uei verbum , qiiod eis prjedicatur, 
simul cum ipso praedicatore contemnant. » 

lib. XII, c. VIII. — o id , 1« Ezech., lioni. xil, circa 
nicd. — " IbiJ , houi. .wiii, antc ined. — " Id., in 
Evang., bom. xv, non multo a priuc. — " Est apud 
Aug., in Joan.. tract. lvii, ante med. — '» Idera in 
llcg., hb. V, ind. 1, c. vi, in princ. — "> Aug., de vit. 
DeaL, disput. I, diei, aute med. — " Id., <le verO. Oom., 
serm. in, paulo post priuc — " Id., de Doct. Christ.. 
lib. IV, c. xxvii, iufine. 



Idem, in Epistola 

saeculi intiieor, nescio quando possit csse ad 
eorum animos sanandos opportuna prsedica- 
tio : quando enim res hiijus mundi velut 
prosperas habent, fastu suo respuunt saUi- 
bres monitiones, et quasi anilem reputant 
cnntilenara; quando auteni in adversis an- 
guntur, magis conantur evadere undo ad 
praesens anguntur, quam capere uude cu- 
rentur. » Ideni , in Sermone * : « Non uiinus 
reus erit, qui verbuui Dei negligenter audit, 
quam ille, qui negligentia sua corpus Christi 
in terra cadere permiserit. b Bernardus, in 
Sermone' : « Benigne audiendum est, devote 
suscipiendum , sollicite conservandum quid- 
quid ad animarum saUitem pertinet; et non 
sicut verbum hominum, sed sicut vere est, 
Dei verbum, sive sit illud consolatorium, 
sive comminatorium , sive etiam increpato- 
rium audiatur. » Glossa' : « IIU soli beati 
sunt, qui audiunt, et mente recondunt, ut 
opere compleant, et opere impleant, ut vitam 
aeternam possideant. 

CAPUT XIX. 

De Episcopis. 



Gregorius, in Registro^ : « Episcopus cum 
loco mutet raentem. Non sibi credat solam 
lectionem et orationem sufficere, ut remotus 
ab aliis studeat sedere, et de raanu nihil 
fructificare; sed largam raanum habeat; ne- 
cessitatera patientibus occurrat ; alienam in- 
opiam, suam credat : quia si hoc non habet, 
vacuum Episcopi nomen tenet. » Idem ' : 
« Tota mente iraternitas vestra se exhibere 
feslinet in prosperis humilem, et in adversis, 
si quando adveniunt, cum justilia erectam ; 
amicam bonis, contrariam perversis : nullius 
unquam faciem pro veritate loquentem pre- 
mens; misericordiae operibus juxta possibi- 

' Bera., wi Lnrg., ppisl. N\xil. — ■ IJ., lilj. L 
/loihil., bom. XXM, paiilo a iniuo. — ^ Bern., serin. in 
fest. apost. Petr. et Pinil., ante ined. — * Gloss. IJed. 
in Apoc. — s Greg., Episf., lib. V, c. CK\ix . — « Ibid., 
lib. VI, c. cxxix. — ' Ibid , lib. IV, c. lx.xxix. — 
' Id., Pasi., p. II, c. [, in princ. — ' Isid., de Sum. 
Qon., lib. III, c. XXXV, sent. 1. — '» Ibid., c. XLir, 



DE PERSUNARUM VARIETATK 31 

Ego cum amatores litatem substantise insistens, et eisdem in- 
sislere etiani supra posse cupiens; infirmis 
compatiens, bene valentibus congaudens, 
aliena damna propria deputans, de alienis 
gaudiis tanquam de propriis exuUans; in 
corrigendis vitiis sseviens, in fovendis virtu- 
tibus auditorum animum demulcens; in ira 
judicium sine ira tenens, in tranquillitate 
autem severitatis suae sententiam non dese- 
rens. » Idem ' : « Valde periculosum est ani- 
nice, temere cuiquam manum imponere. » 
Idem, in Pastoralibiis^ : « Tanlum debet 
actionem popuUacfio transcendere prsesuUs, 
quantum distaie solet a grege vita pastoris. 
Oportet namque ut metiri sese soUicite stu- 
deat, quanta tenendcB rectitudinis necessitate 
constringatur, sub cujus sestiniatione popu- 
lus grex vocatur. » Isidorus^ de summo 
Bono' : « Desinat locum docendi suscipere, 
qui nescit docere : ignorantia quippe prae- 
sulum, viiae non congruit subjecloium. » 
Idem '" : « Agnoscat episcopus servum se esse 
plebi', non dominum. » Idem, de Officiis " : 
« Ejiiscopo, dum consecratur, baculus datur, 
ut ejus judicio subditam plebem vel regat^ 
vel coirigat , vel itifirmitates iufirmorum 
su.^^tineat. » Augustimis, ad Orosium " : 
« Sciat se non esse episcopum , qui praeesse 
desiderat, non prodesse. » Idem, de Civitate 
Dei'^ : « Episcopus nomen est operis, non 
honoris. Episcopein (a) ( eiii5/.oi:£rv ) enim 
graece, latinc siiperintendere possumus di- 
cere, ut intelligat non se esse episcopum, 
qui prseesse (Ulexerit, non prodesse. » Idein, 
in Sermone '* : « Non est Episcopi servare 
aurum, et revocare a se mendicantis ma- 
num. » Arabiosius, in Pastorali '" : « Quan- 
tum prae ca-teris gradus episcopalis altior 
est, t,\ato, si per negUgentiam dilabatur, 
ruina gravior est. » Hieronymus, in origi- 
nali siiper Sophoniam '^ .- « Qid episcopatim 



(I., ,/.■ Of/k 



'= Aiil;.. uiI (Irn.- , ,|,i;|.,l 

lib. XlX,c. XI s.- '■' id, 
post med. — 's .Anibros. 
" Hieron., in Sophron., 


.. Llll. - l^ 

,, w/ /ral. 
, ile diynit 

C. 111. 


= lil., dc C, 
. Sacerd., 


(a) Ccet. edit. scopos. 







li. Dei, 



(inquit ') desiderat, bontm opus desiderat. 
Videte quid dixerit : opus, non dignitatera. 
Si autem soluni aspexerit dignilatem, cito 
corruet. » Bernardu<, in Epistola^ : « In 
omnibus, exemplo Apostoli , honorifii-abitis 
minislerium vestrum , ministerium, inquam, 
noD dnniinium; ipsum quidem honorinea- 
bitis, non vos. Nani qui quserit quae sua snnt, 
secupit iionorari, non ministerium. Honori- 
ficabitis aiiteni non cnltu vestium, non fastu 
equorura, non amplis asdificiis; sed moribus 
ornatis, studiis spiritualibus, ac bonis operi- 
bus. » Idem ' : « In omnibus actibus suis , 
vel dictis, nihil suum quajrat Episcopus, sed 
tantumant Dei honorem, autsalutem proxi- 
morum, aut utruiuquc. » Idem, de Conside- 
ratione^ : « Domum episcopi decetsanctitudo, 
decet modestia, decnt honestas et morum 
-tiisciplina. 

CAPUT XX. 

De Sacerdotibus bonis. 

Gregorius, iii Registro* : « Oflicii .sacerdo- 
talis esl, nt viduis ac maritali regimine de- 
solatis impartiri solalia debeant, nt unde in 
hoc mundo hnmano ad.jutorio privantur, sa- 
cerdotali tuitione possint remedia reperire. » 
Iiiem « : « l\edemptor noster ad sacerdotis 
offlciuni non quserit auruni, sed animas. » 
Idem' : « Lux gregis est flamma pasloris. 
Uecet enim dominicum sacerdotem nioribus 
et vita clarescere, quatenns iu eo tanquam 
in vitae sua; speculo plebs commissa possit et 
eligere quod sequatur, et videre quod corri- 
gat. 8 Idem' : « Kst in illusiou" nocturna 
valdc necessaria discretio, qua subtiliter 
pensari delieat, ex qua re menti acciderit 
dormientis. Aliquando eniin ex crapula; 
aliquando ex natunt superfluitate, vel infir- 
mitate; aliquando ex pra^cedenti cogitalione 



PHARETR^ I.IB. I. 

contingit. Et qiiidem cum ex naturse super- 
fluitafe vel infirmitate evenerit, omnimodo 
haec illusio non est timenda, quia hanc ani- 
mus pertulisse magis dolendus est, quam 
fecisse. Cum vero ultra modum appetitus 
gulae in sumendis alimentis rapitur, atque 
idciroo hnmorum receptacula gravantur, 
habet exinde animus aliquem reatum , non 
tamen nsque ad prohiliitionera percipiendi 
sancti mysterii , vel missarum solemnia ce- 
lebrandi, cum forfasse aut dies festus exigit, 
aut exhibert! ministerium, pro eo quod sa- 
cerdos alius iii loco deest, ipsa necessifas 
compellit. Nam si adsunt alii qui implere 
niinisterium valeant, illusio per crapulam 
facla a perceptione sacri mysterii prohibere 
non debet ; sed ab immolatione sacri myste- 
rii, ut arbitror, subtrahere se humilifer de- 
bet : si tamen dormientis menfem turpi ima- 
gine non concusserit. » Et infra : « Si vero 
ex turpi cogitafione vigilantis oritur illusio 
dormienti, pafet animo suiis reatus. Videt 
enim a qua radice inquiuatio illa pro^esserit : 
quia qiiod cogifavit sciens, hoc pertnlit ne- 
sciens. Sed pensandum est, ipsa cogitatio 
utrum suggestione tantiim, an delectafione, 
vel quod majus est , peccaf i consensu acci- 
deiit. » Augiisfinus, de Poenitentia" ; « Sa- 
cerdos, cui omnis protltelur peccator, ante 
quem statuitur omnis langiior, in nullo illo- 
rum sit judicandus, quod ipse iu aliis judi- 
care est proinptus. Judicans enim alium, qui 
estabaliisjudicandus, condemnatseipsum.» 
Idem, de Singidaritate clericorum '" : «Con- 
femplaniini quid sit populo sancto praeesse, 
et cousiderale quale sit divinis sacramentis 
insistere. Altario enim placere debent, qui 
altario vivunt, et talis convenit cura sinceri- 
fatis sacratis, qualia sunt sacramenta ipsa, 
quibus exhibent offlcia servitutis : ne contra 
Oominuni offendanl ii.si, quein tractant, aut 
contra [lopuluin iuoi(.ianl iaipedire, quod 



' 1 Tim., 111, 1. — ' liern., ad Henr. Senon., 
eiiist. XLii, paulo a priuc — ' Ibid., longe ante meil. 
— * Id., de ConsMer., lil). IV, prope fln. — » Grrs., 
Epist., lil). 1, epis!. .mii, iu prim;. (Labb. Coiic.. lom.V 1, 
col. 1035).— « Ibid., lib. V, c. cxxvill. — ' Ibid., 
lib.Vll, epist, xxxii. (Labb, Conc., tom. VI, col. 1307). 



— « Ibid., lib. XII, episl. xxxi, ad Auguslin. inler- 
rogat. XI (Labb. Com., loni. VI, col. 157.1). — ' Imo 
auctor, quisquis ille sil, lib. de ver. et fah. P<enit., 
c. IV, inter Op. S. Aug., lom.Vl, Append. - '» Uepe- 
ritur inter opera S. Cypriau., edit. Pamel. 



DE PERSONARUM VAR1I<:TATE. 



33 



praedicant. » Ambrosius , siiper Lucam ' : 
« Religionis insignia, arma sunt sacenlotis. » 
Idem, in Epistola^ : « Sobiiam a turbis gra- 
vitatem, ac seriosam vitam, et siiiyulare 
pondus conversionis, dignitas sibi veudicat 
sacerdotalis. Quomodo enim potest in exem- 
plum observari a populo, qui nihil habet 
discretum a populo, nihil dispar in moribus 
a multitudiue? Quid enim in te miretur, si 
omnia tua facla bona in semetipso recogno- 
scat existere ; si nihil in te aspiciat, quod ulfra 
se invcniat; si ea quaj in se erubescit, in te, 
quem reverendum arbitratur, offendat? » 
Idem, de Offlciis^ : « Sacerdotis est, nulii 
nocere, prodesse velle omnibus; posse au- 
tem, solius Dei est. » Isidorus, de Summo 
Bono * : « Sacerdotis praedicatio operibus con- 
firmauda est, ita ut quod docet verbo, in- 
slruat et exemplo. » Glossa ex Ambrosio (a) : 
a Non facile accusanda est persona tam alti 
ordinis, cum sit vice Christi. » 

CAPUT XXI. 

De Sacerdotibus malis. 

Gregorius, iu Homilia ' : « Cui rei simi- 
les dixerim sacerdotes malos, nisi aquae bap- 
tismatis, quse peccata baptizatorum diluens, 
illos ad regnum coeleste mittit, et ipsa in 
cloacas descendit?» Idem , in Pastorali " : 
« Si homo apud hominem , de quo mii)ime 
praesumit fieri intercessor , erubescit ; qua 
mente apud Dominum intercessoris locum 
pro populo arripit, qui familiareui se ejus 
gratiae esse per vitae meritum nescit ? Aut ab 
eo quomodo illi veniam postulat, qui utrum 
sibi sit placatus, ignoral? » Item in Regis- 
tro ^ : « Durum est, et proculdubio a sacer- 
dotis officio alienum , personam positam sub 

' Ambros., ia Luc, c. x, lib. VUI. — Md , Eiust , 
lib. III, nrf/mi(Bi«».— 3 Id.. cle 0/fic., lib. III, c. ix.— 
* Isid., de Sum. Bon., lib. III , c. xxxvi, seut. 2. — 
» Greg., in Evang., hom. xv:i, circa flu. — " Id., 
Pastor., p. I, c. XI, fere m princ. — ' Id., Epist., 
lib. IV, c, LXX. — 8 Ibid., lib. IX, epist. LXiv, ad 
Brunichitd. ( Labb. Conc, tom. V, col. 1477). — 
9 Ibid., lib. III, epist. v, ad Bonifac. (Labb., Conc, 
tom. V, col. 1139). — '<> Serm. xiv, de tempore, 
TOM VU. 



necessitate uegligere , et studio congregan- 
di , indecenter inhiare pecuniis. » Idem " : 
« Causa sunt ruinae populi sacerdotes mali. 
Quis euim se pro populo peccatis intercessor 
objiciat , si sacerdos , qui exorare debuerat, 
graviora committat?» Idem» : «In contume- 
liam (b) sacerdotum est, de divinis cultibus 
admoneri; quod enim ipsi debent exigere, 
turpiter exigunlur. » Ambrosius, in Sermo- 
ne '" : « Mendaciura est, sacerdotem vel cle- 
ricum se profiteri , et contraria huic ordini 
operari. » Idem, in Epistola " : «Nihil in sa- 
cerdote tam periculosum apud Deum , tam 
turpe apiid homines, quam quod sentiat, 
non libere denuntiare. » Joannes Chrysosto- 
mus, super Matthwum'^n(\ere magna con- 
fusio est sacerdoium et omnium ciericorum, 
quando laici inveniuntur fldeliores eis et 
justiores. Quomodo autem non sit confusio 
esse illos infeiiores laicis , quos etiam ajqua- 
les esse confusio est ? » Isidorus , de Summo 
Bono " : « Sacerdoles populorum iniquitate 
daiunantur, si eos aut ignorantes non eru- 
diant, aut peccantes non arguant. » Idera '* : 
« Mulli sacerdotes metu potestatis veritatem 
occultant, et a bono opere, vel justitiae prae- 
dicatione, rei alicujus formidine, aut potes- 
tatis terrenae avertuntur. Sed heul proh do- 
lor ! iude metuunt , quia vel amore rerum 
saecularium iinplicantur, vel quia aliquo fa- 
cinoris opere confuiiduntur. » Hieronymus, 
in Epistola " : « Viuolentos sacerdotes et 
Apostolus damnat, et vetus lex prohibet'». 
Qui enim altario serviunt, vinuai et siceram 
non bibant. Sicera hebraeo sermone omnis 
potio nuncupalur, quae inebriare potest. » 
Idem " : « Peccator homo si ceciderit , ro- 
gabit pro eo sacerdos, pro sacerdotis lapsu 
quis rogaturus est? » Idem , ia originali su- 
per Malachiam '« : « Ad sacerdotis pertinet 

Amhrosio ascriptns. — " Id., ad Theod , epist. lib. II, 
epist. xvii. — " Chrysost., in Maltk. Op. imperf., 
c. XXI, houi. XL. — " Isid., de Sum. Bon , lib. III, 
c. XLVi, sent. 1, — '» Ibid., c. XLV, sent. a. — 's Hier., 
ad Nefiolian , epist. ii. — "^ Levit., x, 9. — " Hieron., 
ad Heliod., episl. i. — " Id., in Malach., c. ll. 

(«) Ctpt. edit. Ambrosius. — (6) Labb, Conc contu- 
melia. 

3 



34 PHAIIKTRtE LIB 

disciplinaui , interrogatum respondere de 
lege ; qui si non doceat et respondeat , et 
resistentes non convincat, frustra jactat sa- 
cerdotis dignilatem , cujus opera non exhi- 
bet. » Bernardus , in Epistola ' : « Cernitur 
in nonnullis sacerdotibus vestinm cultus 
plurimus , virtutum aut nuUus aut exi- 
guus. » Idem, in Sermone ' : « Egresso est 
iniquitas a senioribus judicibus tuis , Domi- 
ne , qui videntnr regere populum tuum. 
Non est jam ilicere ' : Ut -populm, sic sacer- 
dos; quia sic noc populus, utsacerdos. Heu, 
heu, Doniine Deus , quia ipsi sunt in perse- 
cutione tua primi, qui videntur in Ecclesia 
tua primatum diligere, et regere principa- 
tum. n hlem, de Contemptu * : « In multis 
mullipliaiter regnat fornicatio, quia purita- 
tis Auctori, impuro corde et corpore niinis- 
trantes, nou vercntur stare ante Angeium 
Dei , qui secet medios, et disperdat; sed om- 
nino audent Agni imuiaculali sacras contin- 
gere carnes , et intingore in sanguine Sal- 
vatoris manus nefarias , quibus paulo anle, 
prohdolor! meretrices attrcctarunt; sic et 
allariacircuire, sic et ecclesias frequentare, 
psahuos decantarc, cuni et ejusmodi laus 
sil execrabihs, et ^ orado fiat in prccatum. » 



CAPUT XXII. 

De Clericis. 

Gregorius, iu H07Hiiia° : « Clericus ail- 
moneudus est, quatonus sic vival, ut exem- 
plum vilse ssecularibus praibeat. » idem , in 
Registro ' : Nounquam hi, qui ordiuati sunt, 
ju-reaut, providiMi debot quales onlinentur, 
ut prius aspiciatur si vila eorum continens 
iu auuis plurimis fuit, si studium lecliouis, 
si eleoinosyna; aiuorem habuerunt. » Idem ': 
« Proculdubio Deus otleuditur, si ad saoros 
ordiues quisquam uon ex merito, sed ex fa- 

' Buni., ad llinric. Senon., Epist. XLU. — ' Id., in 
Conv. S. Paul., serm. I.— » Ose., iv, 4. — * Berii., 
Ueclauiat. super Lcce nos rcliquinius, etc, louge aule 
mcj. _ 5 l'snl. cviii, 1. — " Grcg., in livang., 
hoiu. XVII, ciica liueui. — ' Id., acl Januar , lib. lU, 
Epist. XXVI (Labb. Conc, lou]. V, col. il52). - 
» la., iicl Columb., lib. II, p. II, Ejjisl. .\lvii (Labb 



vore , quod absit , aut ex venalitate prove- 
hitur. » Idera " : Qui post acceptum sacrum 
ordinem lapsus iu peccatum carnis fuerit, 
sacro ordiiie ila careat, utad altarismiuiste- 
riuin ullorius non accedat.» Isidorus, inlibro 
Etymologiarum '" : « Cleros (/.ay)?s;) graece, 
sors vel haereditas dicitur : propterea ergo 
dicti sunt clerici, quia de sorte sunt Domini, 
vel quia Douiini parlem habeiif. » Hierony- 
nius, iu Epistola " : « Clerici vita, Christi 
deliet ornari Kcclesia. » Idein : « Nogotiato- 
rcm clericum , et ex inope divilem factuin , 
ex ignobili gloriosum , quasi quamdam pes- 
tem fuge. » Mem : « Procuratores atque dis- 
peusatores domorum alienarum atijue villa- 
ruin , quomodo possuut esse clerici , qui 
proprias jubentur contemuere facultates?» 
Idem " : o Ila age et vive in luonaslerio, ut 
clericus esse merearis , ut adolescentiam 
tu.im nulla sorde commacules , ut ad altare 
Christi quasi virgo de thalamo procedas, et 
halieas de foiis bouum testiinonium. Fe- 
miiicE nomen tuum noverint, vultiim ne- 
sciant. » Amlirosius, in Epistola : «Tu qui- 
cumque in clero es, Domiui porlio es, ot pos- 
sessio ejus; noli rocedere de Domiui tui pos- 
sessione, ut dicas Doinino " : Possedisti re- 
nes meos, suscepisti me de utero malris meae, 
el ilie tilii quasi bono servo dicat" : Transi, 
et recumbe.n Auguslinus, ie Simjularitate 
clericorum " : « Cum Christus agnus iuno- 
cciis, iiuo ipsa coelestis innocentia, quod est 
verius, lautuinsecoiitompserit pro Ecclesia, 
ul eam siiie macula vcl ulla ruga redderet 
illibatam, qualis est illo clericus, cui ad hoc 
sponsa Chrisli committitur, utpro unius fe- 
ininae amore, culpari totam {'lcclesiam patia- 
tur ? » Joannes Clirysostouius , super Mat~ 
thmtm : «Laici deliuquciitosfacile emcndan- 
tiir ; clerici aulem, si semel evasorinl, iuemen- 
dabiles suut. » Beruardus, de Contemptu " : 



Conc.. tom V, col. 112:;) — » Ibid., lib. 111, 
Episl. .Kxvi, ubi sup. — "> Isid., Elymolog., lib. VII, 
e. XI!. — " Hierou., ad SeiMlian., Epist. ii. — " !d., 
ad nustic, Episl. iv.— '» Psal, cxxxviil, 13.— '» Luc, 
XVII , 7. — " Est apud Cypr., edil. Pamel. — '<■ Bern., 
Doclamul. super Eccc nos reliquimus, elc, aute med. 



DE PERSONAR 
« Vae, vae iu rlomo Dei horrendum vide- 
mus. Quid? idololatras ministrautes. Men- 
tior, si uon idolorum servitus avaritia esl; 
si uou quibusdam etiam veuter suus factus 
est Deus suus. Qmd enim quisque prse cse- 
teris colit, id sibi Deum constituisse perhi- 
betur. » Idem ' : « Res pauperum non pau- 
peribus dare, par sacrilegio crimen esse dig- 
noscitur. Sane palrimonia pauperum facul 
tates sunt ecclesiarum; et sacrilega eis cu- 
piditate surripitur, quidquid sibi ministri et 
dispi!nsatoi'es , non ulique domini vel pos- 
sessores, ultravicf um accipiunt et vestitum.» 
Idem , in Sermone ^ : « Dilatata videtur Ec- 
clesia, et ipse clericalis sacratissimus ordo 
super numerum multiplicatus est. Verum , 
etsi » muUiplicasti gentem , Domine, non 
magnificasti lcetitiam, dum nihil minusap- 
pareat defccisse meriti , (juam numeri ac- 
cessisse. » Multainfra libro terlioin capitulo 
de Familiantate *. 

CAPUT XXIII. 

De BencficiaUs. 

Gregorius, iu Registro ' : « sicut Ecciesia 
proprias res amittere non debet, ita eam ra- 
pacitatis ardore alienas invadere non opor- 
tet. » Idem * : « Laudabile studium , et con- 
venieus est clericoet religioso,terrenisgra- 
tam Deo pacem prseferre compendiis , et ex 
rebus trausitoriis mansura semper charitatis 
lucra mercari. » Idera', loquens deillo verbo 
Joannis « : Ameti , amen dico vobis , quce- 
ritis me, non qiiia vidistis signa, sed quia 
ex panibus meis manduGastis, et saturati 
estis : « Per eorum persouam Domiuus illos 
intra snnctam Ecclesiam detestatur, qui per 
sacros ordines ad Dominum propinquautes 
non in eisdem ordinibus virtutuiu merita, 
sed subsidia vitse prsesentis exquirunt; nec 



' Bern., Declnmal. super Eece iios ivliguinnis, clc. 
ante med. — ' Id., fe Convers. ail Cleric, c. xxi.x. — 
^ Isa., IX, 3. — * Vid. iuf., lib. 111, c. xxvi. — s Grcg., 
ad Bonif., lib. II, p. 11, Iijnsl. XLIII (Labb. Conc., 
tom. V, col. 1120). — " Id,, ad Anton. et Dometian., 
lib. VII, p. li (Ubh. Conc. toiii. V, col. 13J3). — 



riM VAHIET.ATE. 35 

cogitaut (juid bene vivendo iinitari debeant, 
sed quaj concupisceudo compendia sortian- 
tur. » Augustiuus, in Epistola: « Si priva- 
tim qnff", nobis sufficiant possidi^mus, non 
sunt iilanostra, sed ]jaii[)eruiii, quorum pro- 
curationem quodam modo gerimus, nonpro- 
prietatem nobis usurpatione damnabili ven- 
dicamus. » Idem, de Verbis Domini^ : «Cle- 
ricus si non contentus stipeudiis fuerit, quae 
de altario, Domiuo jubente , consequitur, 
sed exercet mercimonia, intercessioues ven- 
dit, munera libenler amplectitur, hic ue- 
gotiator magis potest videri, quam cleri- 
cus. » Bernardus, super Cantica "> : « Ti- 
meant clerici , fimeaut ministri Ecclesiarum 
Dei ; qui in terris sanctorum, quas possi- 
dent, tam iniqua gerunt, ut slipendiis, quae 
sufficere debeant , minime contenti , super- 
flua, quibus egeni sustentandi forent, impie 
sacrilegeque sibi retinent, et in usus suae su- 
perbiae atque luxuriae victumpauperum con- 
sumere non verentur : duplici profecto ini- 
quitate peccantes, eo quod et aliena diri- 
piunt, et sacris, in suis vanitatibus et tur- 
pitudinibus , abutuntur. » Idem , in Epis- 
tola " : « Honores et dignitates eeclesiasticas 
nou ignoro deberi his qui eas digne et- se- 
cundum Deum administrare , et velint, et 
possint. » Et infra '^ : «Nec cuiquam, vel 
adulto, plures in pluribus ecclesiis habere 
licet, nisi disiiensatorie quidein ob magnam 
vel Ecclesise necessitatem , vel personse uti- 
lilatem.» Idem " : Quidquid pra^ter necessa- 
rium victiun , ac simplicem vestitum de al- 
tario retines , tuum non cst, rapina est, sa- 
crilegium esf. » Idem '♦ : « Coiiceditur tibi, 
ut si beue deservis , de altario vivas ; non 
aulem ut de altario luxurieris, ut de altario 
superbias , ut inde compares fibi fraena au- 
rea, sellas depictas, calcaria deaurala, varia 
griseaque pellicea. » Ideiu, de Contemptu " : 

' Id., Monil., lib. XVI, c. MX. — ' Joiin., vi, 26. — 
'■> Aug., (le verh. Dom., serm. xix.— "> Beru., in Cant., 
scrm. xxu. — " Id., rid Theob., epist. ccLXxi. — '^ld., 
adFulcon., epist. iv.— " Ibid.— " Id., Declamat. super 
Ecce nos reliquimus, etc, longe ante med. — "> Ibid. 
(a) Labb., laudabile et studio est religioso. 



36 



rHARETR^ L)B. I. 



« Vae, vae tibi, clerice, niors in oUa, mors 
in oUis carnium , mors in deliciis est : non 
modo qiiia secus introituui delectationis po- 
sita esse cognoscitur ; sed ob id maxime, 
quia populi percata constat «'ssequai comedis, 
ac si propria tibi minus sufficere viderentur. 
SoUicitus esto, tanquam redditurus ratio- 
nem, dignos pro eis gemitus fundere, dignos 
agere poenitentiae fructus. b Mem' : « Quan- 
do poterit necessariis esse contentus , qui 
eo animo introivit , ut stipendia clerici in 
usus voluptatis, curiositatis el vanitatis con- 
greget , servet , et expendat? Triplex ' est 
ergo funmdiis, qui di/pcile rumpitKr, lio- 
minem raiserura in perniciera trahit, qui 
impure intrat, iudigne ministrat , et ipso 
fructu abutitur temporali.» Idem ' : « Non 
©rdiiiavit Deus his, qui Evangelio serviuut, 
de Evangeho quffirere delicias, vel ornatum ; 
sed vivere, ut ait Paulus ', ox co, ut videli- 
cet sint conteiiti alimenla corporis, non gu- 
Ise irritamentii , vel incentiva libidinis lia- 
bere ; et quibus teganlur, non quibus or- 
nentur, acciperc,» Ideni ' : « Oc altario, in- 
quit Apostolus ', vivat, non superbiat, non 
luxurietm- : deniciue non ditetur, non cou- 
tra saiicti cujusquam plane dignam omni 
acccptioiie senlenliam ex clericatu ditior flat. 
Non sibi de bonis Ecclesiae ampla palatia fa- 
bricet, mutans quadiata rotundis; ucc locu- 
los iude congreget, nec in vanifate, ant su- 
perfluitate dispergal; non extoUat de facul- 
tatibus Ecdesiai consanguineos, aut neptcs, 
ne (ilias dixerim. » 

CAPUT XXIV. 

Dc Ambitiosis. 

Grcgorius, in Registro ' : « Sicut is, qui 
invitatus renuit, qua>^itus refugit, sacris 
esl altaribus admovendus, sic qui ullro am- 
bit, vel importunum se ingerit, est procul- 

' Bern., Dcclamat. super Ecce nos reliquimus, ctc, 
louge aule meJ. — ' E<:cle., iv, 12. — ' Bern., loc. cil. 
— * 1 Cot:, IX, 14.— » Beru., loc. til. — " I Cor., ix, 
li _ 1 Gicg., lib. VII , L'in.4. rv. — ' Id., lib. IV, 
epist. \cvii. — 9 kl., Pastur., p. I, c. i, iu priuc. — 



dubio repellendus. n Idem ' : « Verecundum 
nobis est , et dicere pudet, quia sacerdotes 
sibi ducatum accipiunt, qui exordium reli- 
giosae militiae non videruiit. » Idem : o Or- 
dinate ad ordines accedcndum est : nam ca- 
sum appetit, qui ad summa loci fastigia, 
postpositis gradibus, per abrupta ascensum 
quaerit. » Idem, in Pastorali ' : « NuUa ars 
doceri prsesumitur, nisi prius iutenta medi- 
tatione discatur. Ab iraperitis ergo pastorale 
magisterium qua temeritate suscipitur, quan- 
do ars artium est regimen animarum! » 
Idem ". «/psj regnaverimt ", et non ex me; 
ipnncipes extiterunt , et non cognovi. Ex se 
namqiie , et non ex arbilrio summi Cnatoris 
regiiant ii , qui nuUis fulti virtutibus , ne- 
quaquam divinitus vocafi , sed sua cupidi- 
fateaccensi, calmen regiminis rapiunt po- 
tius, quam assequunfur. » Ideni " : o Sa- 
criim offlcium non solum non dihgitoranino, 
sed nescit , qui ad culmen regirainis anhe- 
lans, in occulfa meditafione cogitationiscae- 
teroriim subjectione pascitur , laude propria 
laefafur, ad hoiiorem corelevat, rerum af- 
fluciilium iibundantia exultaf. » Idem " : 
« Nescit laudem, cum suppetit, fugere, qui 
ad hanc didicit , cum deesset , anhelare. » 
ldem:«tJuoddicerepudet,»(suprainciipituIo 
de Prwlalis malis "). Isidorus, de Summo 
liono " : « Qai legimen sacerdolum conten- 
dit appelere, ante se discutiat, si vita ho- 
nori sit congrua : quod si non discrepat, hu- 
miiiter ad id, ad quod vocatur, accedat. Uea- 
tum quippe cul^ia geminat, si quis cum culpa 
ad sacerdolale cuhnen aspirat. » Idem " : 
Qui ad hoc < onversionem saiictitatis prae- 
fendit, ut aliis quandoque prajessc possit, 
isto nou discipuius Chrioti , sed pravitatis et 
Antichristi seclafor existit, quianou pro Deo, 
sed pro saeculi honore porfare sfutlet crucis 
Chiisli confumeliam et laborem. » Augusti- 
nus, de Civitute Dei " : « Locus superior, 

'» Ibiil. — " Ose., VIII, 4. — '* Greg., lib. cit., c. viii. 
— " ibiil., c. IX. — " Viil. sup , c. .VII, p. 25. — 
'» Isid., de Sum. Bo>i., lib. III, c xx.mv, seut. 4. — 
"> Ibid., c. XIX, sent. 3. — 't Aug.. de Civit. Dei, 
lib. XIX, c. XIX. 



DE PERSONARUM VARIETATE 
sine quo regi populus non potest , etiamsi 
teneatur et administretur ut decet , tamen 
indecenter appetitur. » Idem, de Trinitate ' : 
allomines diabolum tanto magis imitantur, 
quanto magis neglecta, vel eliam perosa 
justitia, potentiae student, ejusque vel adep- 
tione laetantur, vel inflammantur cupidi- 
fate. » Ambrosius , siiper Lucani ^ : « Si Do- 
minus Jesus propria deseruit, tu aliena cur 
quaeris? Si Creator omnium saBculi gloriam 
subeundaepaupertatisvirtutecontempsif,cur 
tu fastidias ad quod natus es , appetas quod 
indebitum est ? Curea, quee ad usum tibi 
diuturna esse non possunt, ad supplicium 
diulurna , deposcas ? Cave insidias , cave 
fraudes. » Idem * : « Ordinatio mundi a Deo, 
opera mundi a malo : ita etiam a Deo potes- 
tatum ordinatio, a malo arabitio pofestafis.» 
Idem * : « Seepe quos vitia nulla delectant, 
quos nullapotuit movereluxuria, nulla ava- 
ritia subvertere, facit ambitio criminosos. 
Habet enim forensem graf iam , domesticnm 
scelus^ et utdominetur aliis, prius servit. » 
Bernardus , de Consideratione ^ : «0 am- 
bitio , ambientium crux , quomodo omnes 
torquens, omnibus places? JNil acerbiuscru- 
ciat, nil molestius inquietal ; nil tamen apud 
miseros mortales celebrius negotiis ejus. 
Annon limina Apostolorum plus ambitio , 
quam devofio terit?» Item, super Missus " : 
« Quoties bominibus prseesse dosidero , to- 
ties Deum meum prseire contendo; et tunc 
vere non sapio ea , quae Dei sunt. » Idem ' : 
« Videas bomines pecuniosos ad honores 
quosque ecclesiasticos pervolare , moxque 
applaudere sibi sanctitatem vestium dun- 
taxat mutatione, non mentium, et dignos 
se aestimare dignitafe , ad quam ambiendo 
pervenerunt ; quodque , si audeo dicere, 
adepti sunt nummis , attribuere meritis. » 
Idem , super Cantica * : « utinam praelati 



' Aug.. de Triii.. lib. Xlll, c. XIII 
Luc, IV, lib. IV, n. 34. — ^ Ibid., 
n. 31. — s Bern., de Consider., lib, 
" Id., super Missus est , hom. i, nc 
' Ibid., hom. iv, post med. — 
serm. lxxvii, ante med. — ' Ibid. 



, — 2 Ambros., in 
n. 29. — » Ibid., 

111, ante med. — 
a longe a fine. — 
8 Id., in Cant., 

serm. lxiii, ante 



tam vigiles reperirentur ad curam , quam 
alacres currunt ad cathedrara. » Idem ' : 
« Non probe satis praeesse affectas, quibus 
prodesse non curas; et quorum non zelas 
salutem, subjectionem nimis ambifiose ven- 
dicas tibi. » Idera, in Epistola '" : « Ambitio, 
mafer hypocrisis, latebras amat, et tenebras 
quaerit, lucis impafiens. Ambitio spurcum 
vitium , in imojacet, videt tamen omne su- 
blime, sed videri ipsa refugif : nec mirum , 
optato namque nesesse est careat , nisi ca- 
veat arbilros. » Idem " : « Curritur in clero 
passim ab omni sefate et ordine, a docfis 
pariter et indocfis, ad ecclesiasticas curas , 
tanquam sine curis quisque vicfurus sit , 
cum ad curas pervenerit. » Idem , super 
Qui habitat '^ : « Radix iniquifalis ambitio, 
subtile malum, secretum virus, pesfis oc- 
culta, doli arfifex, mater hypocrisis, livoris 
parens, vitiorum origo, criminum fomes, 
virtutum aeriigo, tinea sanctitatis , excaeca- 
trix cordium, ex remediis morbos creans , 
generansex medicina languorem. » Idem " : 
« Omms quce sua sunt qiuerunt "', 7ion qucB 
Jesu Christi : ipsa quoqiie ecclesiasticce di- 
gnitatis officia in f itrpem quaestum , et tetie- 
brarum negofia transiere : nec in his ani- 
marum salus , sed luxus quaerifur divitia- 
rum, Propter hoc tondentur, propter hoc 
frequentant ecclesias, missas celebrant,psal- 
mos decanfanf. Pro episcopafibus et archi- 
diaconatibus hodie decertafur, ut ecclesia- 
rum redditus in superfluitatis et vanifatis 
usus dissipeutur. » Idem , de Contemptu " : 
« Alius undique circuit sedulus exploralor , 
blaiiditur, obsequitur, simulatef dissimulat, 
miseraquc sibi sufTragia mendicare non eru- 
bescit , uianibus et pedibus repens , si quo 
modo tandem se ingerere queat in patrimo- 
nium Crucifixi, et bona Domini, quse sola 
ex omnibus inveniuntur exposita. Nimirnm 
peregre profectus est '% sed in plenissimo 

med. — '0 Id., ad Episc. A^iuil.. ejiist. cxxvi, aute 
med. — "Id., ad Henr. Senon., epist .\Lii, post med. 
— '^ Id., super Qui /labitat , serm. vi, aute med. — 
" Ibid., prope fin. — " Philij}., ii, 21. — '» Bern., 
declam. super Ecce nosrelirjuimus.— ^'■Mallh., xxi, 33. 



3K PHARRTRiE LIR. I 

die, ut sua clislricte repetat, reiliturus. » 
Idein' : «Uiiiversos in ordinibus ecclesiasti- 
cis, cJEterisque ad sanctuarium pertinciiti- 
bus, honorem quserentes proprium , aut di- 
vilias, seu corporis voluptatera, postremo, 
quce sua sunt , non quce Jesu Christi, ma- 
nifeste prorsns, et indubitanler non ea qua; 
Deus est ciiaritas , sed aliena a Deo et om- 
nium radix nialorum cupidilas introJacit. » 
Idcm' : aPotentes potenter tormentapatien- 
tur '. Ascendat superl)ia tiia semper ; se- 
quere reyeiu luum ; omue sublime videant 
oculi tui ; festina multiplicare praeliendas; in- 
de nd archidiaconatum evoia ; deiude aspira 
ad episcopatum , nec ibi quidem reijuiem 
habiturus : qiioniam sii- itur ad astra. » 
Idem, in Semone* : «0 perversitas, o abu- 
sio flliorum Adam , qui, cum ascendere dif- 
ficiiliniumsitjdescendereaulem faf^illiiiium, 
ipsi et leviter asccndunt, et descendunt dif- 
ficilius , paiati ad houores , ad celsitudines 
graduumecclesiasticoriim ipsis etiani anue- 
licis humeris formidandos. » Idem ': a Cur- 
ritur passim ad sacros ordines, et revereuda 
quofiue ipsis spiritibus angeUeis mysteria 
hoinines appreliendunt siuereverentia, sine 
cnnsideralione. Neque enini siyuum regiii 
coeliv^^tisoccupare, aul illius timeul imperii 
geslare coronam, in quibus avaritia regnat, 
ambitio imperat , sedet iniquitas, luxiiria 
doiniiialur, superbia principatur. » 



CAPUT XXV. 

De Studeniibus. 

Cregorius , in Moralibus' : « Idi-irco 
nonnunquam studiosus tarditate inteliigen- 
tiae preinitur, ut eo majora piaemia relri- 
bntionis invonial, quo magis in sludio in- 
ventionis elaborat. » Idem ' : « A fervore 
mentis, vel inter spiritualos'inimicos , vel 
inter carnales quosque proximos , ipsi ali- 
quo modo vivendi usu veterascimus , et 

' Bcru., Declani. super hce uos reliquimus. — * Ibii). 
— •' Srt/A, VI, 7. — » Bein., m Asrens. Dom., serm. v, 
liropc Gn. — » Id , rle Conveis. ml C/eric, c. xxi.K. — 
'' r.rcf!., Htoral., lib. VI, .■. vi. — ' ibiil., lib. XIX, 



assumptae novitatis speciem fuscamus. A 
qua tauien vetustate quotidie , si studia cir- 
ciimspeclionis invigilenf , orando, legendo, 
bene vivendo, renovamur. » Idem, super 
Ezecliielem ' : « Oi" idcirco in sacro eloquio 
ea , quaj dignitatis sunl, contemplatur , ul 
per hoc, quod intelligit, occupari ad quaes- 
tiones possit , quia non dulcedine quaesitae 
veritatis sanari appelit , sed doctus videri : 
iste nimiruni intellectus sni pehnas desuper 
non extendit. » Idem ' : « In verbis sacri 
eloquii iste debet studii nostri ordo servari , 
ut liaec ideo cogno.scamus , quatenus de ini- 
quitate noslra compiincti , et cognoscentes 
miila quae feciinus, ipsa viteinus.ne alia 
faciamus; et ciiin jam ex magiio nsu laciy- 
marum de peccatorum remissiom; coeperit 
esse liducia , per verba Dei , quai iiitelligi- 
mus, ad vitam quoque et alios trahamus. » 
Idem in Pastorali '" : o Valde inter hu- 
inana verbu cor nostrum defluil; cumque 
indubilanler constet, quod exterius occupa- 
tionuin tumultibus impulsum a semelipso 
corruat , studere incessabiliter debet , ut per 
eruilitiouis stulium resurgat. » Idem . in 
Registro : « Dnm his, quibus aidilicaniur, 
iimitimnr , locuin sine dubio dcceptionis ex- 
cludimus. » Ilieronymiis , iu originalisMper 
Michwam : o Non aestimes in eo te placere 
[)eo,si sermoues, id i'st , scripturas illius 
legas : tunc enim scripturee prosunt legenli, 
si quod legitur , opcre compleatur. » Isido- 
rus. de Summo hono " : « Lector sfrenuus 
potius ad implendiim qiue legit, quam ad 
sciendum erit promptissimus. Minus enim 
poena est nescire quod appetas, quam ea, 
quae noveris, non implere. » Idem , in Syn- 
onymis " : « flisce quod nescis ; ne doctor 
inutilis inveniaris, antea esto auditor, postea 
doctor. » Idem '^ : « In disputafione tolle 
certamen, tolle pertinacem vincendi defen- 
sionem : cede cito veritati , non contradicas 
justitia;. » Idem '* : « Disputare stude , non 
Ezech., bom. 



c. .XVI. — » Id., 1 
— "> Id., Paslor., p. 1 
lib. III, c. vm, spul. 
"Ibid.— " Ibid. 



!. — > Ibid., hom. x 
' Isid., de Sum. Boii. 
<-' Id., de Si/iion., c. xvi. — 



DF, PFRSONARITM VARIRTATK. 
superare : plus dilige audire , quam dicere ; turpis curiosilas est ; et sunt 



39 



plus auscultare, qiiam loqui. » Augustinus, 
in Sermone ' : « Multos reperimus negli- 
gentissimos justitise , et avidissimos sapien- 
tiae : hos docet Scriplura diviiia pervenire 
non posse ad id quod appetunt, uisi servando 
quod negligunt : Fili , inquit ' , concupis- 
cens sapientiam , conserva iustitiam , et Do- 
minus prcebebit illam tibi. « Idem, de Civi- 
tate Dei ' : « Philosophiai est finis lioni : 
nulla est igitur causa philosophandi nisi 
finis boni. Quamobrem , quae nullum boui 
finem sectatur, nulla philosophice secta di- 
cenda est. » Idem, de Trinitate » : « Nec pi- 
gebit me , sicubi haesito, qua;rere ; tiec pu- 
debit me , sicubi erro, discere. » Idem ' : 
a Quisquis hsec legit , ubi pariter certus est, 
pergat mecum ; ubi pariter baesitat , quaerat 
mecum ; u])i errorem suum cognoscit, redeat 
ad me ; ubi meum cognoscit, revocet me. » 
Et post : « Et hoc placitum primum atque 
tutum coram Domino Deo nostrOj cum om- 
nibus gratum , quia ea , quae scribo leguut : 
et in omnibus scriptis meis, maxime in his, 
ubi quaeritur unitas Trinitatis Patris, et Fi- 
hi, et Spiritus sancti : quia uec periculosius 
alicubi erratur, nec laboriosius aliquid quae- 
ritur, nec fructuosius aliquid invenitur. » 
Idem, de Opere monachorum ^ : « Quae est ista 
perversitas, lectioni obtemperare nolle, dum 
vult ei vacare ; et dum id quod bonum est, 
diutius legatur, ideo facere nolle, quod legi- 
tur? » Bernardus, super Cantica ' : «Scias 
quo ord ine, quo stud io, quo fine quaeque nosse 
oporteat. Quo ordine , ut id prius addiscas , 
quod est maturius ad salutem. Quo studio, ut 
idardentius, quod est vehementius ad amo- 
rem. Quo fine, ut non ad inanem gloriam, aut 
propter curiositatem, aut aliquid simile; sed 
tantum ad tuam et proximi sedificationem , 
et ad Dei gloriam. » Idem « : « Sunt qui 
scire volunt eo fine tantum , ut sciant, et 

' Aug,, de Annunt. Dom., serm . t. — ' t:ccli., I, 33, 
— 3 Aug., de Civit. Dei, lib. XIX, c. i. — * Id., rfe 
Trinit., lib. 1, c. II. — ^ ibid. — « Id., rf..' opere 
Monac, c. xvii.— ' Bern., in Cant., serm. xxxvi. — 
» Ibid. — » Id., ad Thom, de S. Audom., epist. cviii. 



qui scire vo- 
lunt, ut sciantnr ipsi, et turpis vanitas est; 
et sunt item , qui scire volunt , ut scientiam 
suam aliis vendant, verbi causa pro pecu- 
nia et honoribus; et turpis quaestus est : sed 
sunt quoque qui scirc volnnt, ut alios aedi- 
ficent , et charitas est; et item, qui scire 
volunt, ut aedificentur , et prudentia est. » 
Idem , in Epistola^: « Falleris , flli, falleris, 
si te putas invenire apud mundi magistros 
scientiam, quam soli Christi discipuli, id 
est mundi contemptores, Dei munere asse- 
quuntur. Non enim hanc lectio docet, sed 
unctio ; non littera, sed spiritus; non erudi- 
tio, sed e.xercitatio in mandatis Dei. »Idem "> : 
« Non recte proditur ad scientiae limen, nisi 
justitiae germen praecedat ad animam , ex 
quo formetur granum vitae , et non palea 
vanse gloriae. » Idem, in Sermonibus ^^ : 
« Pessimus mons inftans scientia ; in quem 
tamen usque hodie tauta videas concupis- 
centia plurimos reperire filiorum Adam , ac 
si non noverint , quantum pater illorum il- 
lius montis ascensu descenderit; imo, quam 
graviter ceciderit , quantum tota dejecta sit 
et conquassata posteritas. » Seneca, in Epi- 
stola^* : «Tandiu discendum estquemadmo- 
dum vivas, quandiu vivis, » 

CAPUT XXVI. 

De Advocatis, 

Gregorius, super Ezechielem '' : « Justus 
advocatus injustas causas nullo modo acci- 
pit, nec verba dare pro injustitia consentit. » 
Idem, super illud Job ", De convallibus ista 
rapientes , cum singula reperissent, ad ea 
cum clamore currebant '^ ; « In valle repertis 
singulis cum clamore occurrere , ex subor- 
tis causarum occasionibus, etiam pro parva 
stirpe litigare. » Augustinus , de Verbis Do- 
mini " : « Usque adeo cupiditatis inolevit 
malum, ut jam ex consuetudine vendantur 

— '" Ibid. — " Id., in Asceiis. Doni., serm. iv. — 
" SeDec, Epist. lxxvi, iu priuc. ~ '' Greg., in Ezech., 
bom. VII. — '^Job, XXX, 5. — 'S Greg., Moral., lib. XX, 
c, XV,— "'Aug., deverb. Dom. ,seim. xix. 



40 PHAHETRyE LIB 

leges , corrumpanlur jura , sententia ipsa 
venalis sit , et nuUa jam causa possit esse 
sine causa. » BerHardus , de Consideratio- 
ne ' : « Quotidie perstrepunt in palalio le- 
ges, sed Justiniani , non Domini. » Idem '. 
«Certe » lex Domini inunaculata, conver- 
tens aimnas. Hae antem non tam leges , 
quam lites sunt, et cavillationes suhverlen- 
tes judicium. » Idem' : « Miror, ijuemad- 
moduin religiosae aures tuae audire susli- 
nerit hujusmodi disputationes advocatorum, 
et pugnas verborum, qua; magis ad sub- 
versionem, quam ad inventionem proficiunt 
verilatis. Corrige pravum morem , et prae- 
cide linguas vaniloquas , et labia dolosa 
claude. » Idem * : « Advocati sunt , qui do- 
cuerunt linguas suas loqui mendacium; di- 
serli, adversus justitiam ; eruditi, pro falsi- 
tiite ; sapientes sunt , ut faciant malura ; 
eloqnentes, ut impugnent verum. » Idem' : 
« Iniqua omnis appellafio, ail quam juslitiae 
inopia non coegit. Appellare, iion ul crraves, 
sed si graveris , licel. » Idem • : « Qui non 
gravatus appellat , liquet quia aut gravare 
intendit, aut tempus redimere. » 



CAPUT XXVIl. 

De Religiosis bonis. 

Gregorius, in Registro ' : « Expedit parvo 
incommodo , a strepitu causarum servos 
Dei quietos existere , ut et ntilitates coliec- 
tae (a) per negiigentiam non pcreant , et 
servorum Dei mentes ad opiis divinum (b) 
liberiores existant. » Idem : « Sicut vera- 
citer adversus religiosos dicta crimina , 
digna sunt ultione plectenda; ila ab illatis 
nihilominus sunt absolvendi, quando nul- 
lus pos culpw reatus astringit. » Augus- 
tinus, in Regiila' : « Non dehent velle om- 
nes, quod paucos vident amplius, non quia 
honorantur, sed quia tolerantur, accipere; 

' Uern., di' Consid., lib. I. aiite med. — ' I'.ia/. avin, 
8. — ' Bei-G., Ibiil., posl med. — » Ibid — » Ibid , 
lib. 111, ante med. — • Ibid.— ' Gieg.,orf PHr. SuM., 
lib. I, lipisi. Lxvii ( Labb. Couc.. lom. v, col. 1C69). 
— ' Aug., Reg. iii, c. XV. — • Id., rfe A/or. Eccl., 



ne contingat detestanda perversitas, ut in 
monasterio ubi, quantum possunt, flunt di- 
vites laboriosi , flant pauperes delicati. » 
Idem , de Moribus Ecclesiw ' : « Quis non 
illos miretur et piadicet, qui contemptis 
atque desertis mundi hujus illecebris , in 
coinmunem vitam sanctissiinam et castissi- 
mam congregati, simul ajtatem agimt, vi- 
ventes in orationibus, in leclionibus , in 
disputationibus , nuUa superbia tumidi , 
nulla pervicacia turbulenti , nulia inviden- 
tia lividi ; sed modesti , verecundi , placali , 
concordi.ssimam vitam et intentissiinam in 
Deum, gravissimum munus ipsi oirerunt, 
a quo ista posse ta<ere merueruiit. » Isido- 
rus, iu iibro Etymologiarum '" : « Religio- 
sus, ait Cicero, a Relego est appellatus, quia 
relractat et tanquam relegit ea , qtiae ad cul- 
tum divinum pertineant. » Idem, de Summo 
Bono '' : « Sancti viri funditus saeculo re- 
nuntiantes, ita huic mundo moriuntur, ut 
soli Deo vivere delectentur; quaiitoque ab 
hujus saecuh conversatione se subtrahunt, 
taiilo inlernae mentis facie praesentiam Dei , 
et angelicae societatis frequentiam contem- 
plantur. » Bernardus, super Cantica^* : 
a Omnis in vobis , qui caeterorum inflrmi- 
tates tam corporum, quam aniinorum non 
solum palienter supporlat, sed in>uper, sci- 
licet si valet, juvat oh.«equiis, confortat al- 
loquiis, informat consiliis ; et si hoc forsi- 
tan non potest propter disciplinam , soUici- 
tus saltem orationibus solatiari nou cessat 
infirmos : omnis, inquam, qui talia opera- 
tur in vobis , honum omnino inter fratres 
spargit odorem. » Idem " : a Optimum in 
moriliusdixerim, qui iu nuUo prorsus ant 
resistat prioribus, aut invideat paribus et 
suhjectis, vel desit in cura, vel in superbia 
praesit, praelatis obediens, sociis congruens, 
subditis uliUter condescendens. » Idem , in 
Epistola '* : a Conversare simpliciter inter 

C. .\XM. — "> Isid., Elymohg., lib. X. — " Id , df 
Sum. Bon., V.b. III, c. xvii, sent. I. — '* Beru., in 
Canl., scrm. xii, ciica med. — ■> Ibid., serm. xxui, 
circamed. — '»Id., adOger.. epi^t. i\xxv{i, posl med. 
(n< lAbb. cells, — (A) Labb. Dominicum, 



1)E PEKSONARUM VARIETATE, 
fratres , Deo devotus , magistro subditus , 
senioribus obediens , Junioribus obtempe- 
rans, angelis placens, verbo ulilis, bumilis 
corde, niansuetus ad omnes. » Idem, in Ser- 
monibus ' : « Tu qui in congregatione es , 
bene vivis , si vivis ordinabiliter, socialiter, 
et humiliter : ordinabiliter tibi , socialiter 
proximo, humibter Deo. » Idem : « Cerlum 
triumphati mundi testimonium est, si cor- 
pus castiges, et sulijicias servituti, ne per- 
niciosa libertate serviat voluptati ; si fletui 
prsebeas oculos niagis , quam curiositati ; si 
denique spiiituali dilectione flagrans , nuUi 
dederis animum vanitati. » Idem ' : « Quo- 
niam spectaculuui facii sumus, et angelis, 
ethominibus; seminemus hominibusexem- 
plum bonum per aperta opera bona , semi- 
nemus angelis gaudium per occulta suspi- 
ria sancta. » Idem ' : « In congregatione 
positus , voluntates aliorum tuis voluntati- 
bus anteponas, ul non solum sine querela, 
sed etiam cum gratia maneas inter fratres , 
porlans omnes, orans pro omnibus , ut et 
de te quoque dicatur ' : Hic est fratrum 
amator. » Idem : «Parum timetdiabolusje- 
junantes, vigilantes, continentes , quia tam 
deistis, quam de illis multos traxit in la- 
queum ruinae ; sed concordes , et unauimiter 
viventes in domo Domini, conjuncti Deo, 
et sibi per vinculum charitatis, hi dolorem, 
hi timorem, hi livorem diabolo ingerunt. » 

CAPUT XXVIII. 

De Religiosis malis. 

Gregorius , in Moralibus " : « Ex actione 
secularium confunditur actio religiosorum , 
dum ilh etiam promittendo non servant, 
quae in preeceptis audiunt; et isti vivendo 
ea custodiunt, in quibus nequaquam lega- 
libus mandatis adstringuntur. » Idem^ : 

' Bern., in fest. Apost. Petr. et Puiili, serm. i, post 
med.— * Id., deS. Bened., serm., posl raed.— ' Id., in 
Vig. iNat. Uom., serm. i, post med. — * II Mac/i., xv, 
14. — 5Greg., Moral., Proef., c. il. — « Ibid., lib. VIII, 
c XXI, iu fia. — ' Ibid., lib. XXXI, c. iv, post med. 
— 8 (d., 171 Ezech., hom. x, aate med. — ' Aug., de 



41 

« Saepe nonnulli pravitatis aperte vias de- 
serunt, sanctitatis habitum sumunt; mox- 
que ut prima limina bene vivendi contige- 
rint , obliti quid fnerint, aifligi jam per pce- 
nilentiam de perpetratis nequitiis nolunt; 
laudari autem de inchoala justilia appetunt; 
praeesse caeteris melioribus concupiscunt. 
Quos plerumque dum jiixta votum praesens 
prosperilas sequitur , multo , quani prius 
fuerant, de sanctitatis habitu pejores fiunt. » 
Idem ' : « Pravi homines cultum religionis 
assumunt , et bonorum vitam sub despeclis 
vestibus iniquis moribus premunt, » Idem , 
super Ezechielem ' -. « Sa^pe quosdam vide- 
mus ad vocem praedicationis , quasi ex con- 
versione compunctos, habiium, non ani- 
mum mutasse : ita ut religiosam vestem 
sumerent , sed anteacta vitia non calca- 
rent. » Augustiiius ((a) in capite de Ira : « Me- 
lior est, etc.) Idcm, de Opere Monachorum ' : 
« Qui veram ostendit corporis infirmitatem, 
humane tractandus est; qui autem falsam 
praetendit, et convinci non potest , Deo di- 
mittendus est. » Idem '" : « Utinam isti, qui 
vacare volunt manibus , omnino vacarent 
et linguis : neque enim tam multos ad imi- 
tationem invitarent , si eis non tantum 
exempla pigra, sed etiam muta propone- 
rent. » Idem, in Epistola " : « Ex quo Deo 
servire ccepi, quomodo difflcile sum exper- 
tus meliores, quam qui in monasteriis pro- 
fecerunt ; ita non sum expertus pejores , 
quam qui in monasteriis ceciderunt. » Isi- 
dorus , de Smnmo Bono '^ : « Atrociter in 
discussione divini judicii arguendi sunt , 
qui quod professione spoponderunt , opere 
implere contempserunt. » Rernardus, super 
Missus " : « lllam, qua saeculum deseruimus, 
hnmililatem deserentes, dum post hoc cogi- 
mur iuf-pta denuo sectari studia saecularium, 
canes efficimur revertentes a'I vomitum. »• 
Idem " : « Yideo , quod magis doleo, post 

Ojjere Monach., c. XIX. — » [bid., c. x.xil, iu fine. — 
" Id., ad Cler. et Pop. Hippon., epist. cxxxvii. — 
'2 Isid., de Sum. Bon., lib. 111, c. xxii, sent. 3. - 
" Bern., super Missus est, hom iv, prope fin. — 
" Ibid., paulo ante. — (a) Suppl. vid. infra. 



42 



PHARRTRvf: \AB. 1. 



spretam saeculi pompam, nonnullos in schola 
humilitatis superbiam magis addiscere, ac 
sub alis mitis humilisque Magistri gravius 
insolescere , et impatieiites fieri in claustro 
amplius, quam fuissent iii saeculo. Quoilque 
magis perversum est , pleiique in domo Dei 
non patiuntur haberi se contemptui , qui in 
sua domo non nisi contemptibiles esse po- 
tuerunt : ut quia videlicet , ubi a pluribus 
honores appetuntur, id est in saeculo, ipsi 
locum habere non potueruat, nec merue- 
runt; salt(!m ibi honorabiles videantur , ubi 
ab omnibus honores contemnuntur. » Idem, 
in Apologia^ : « Quid facit superbia sub 
panuis huniiiitalis tuaj, Douiine Jesu ? Num- 
quid non habet quo se palliet huniana ma- 
htia, nisi unde involuta est Salvatoris in- 
fantia? » Idem , in Epistola ' : o Jungant se 
animis, qui jnncti snnt institutis. Invicem 
se^foveant, invicem se defendant, invicem 
onera suaportent. Aitenim Sapieus': Frater 
adjuvans fralrem , amho consolabuntur. 
Quod si alterutrum, quod absit, se corro- 
serint et momorderint, nonne simul arabo 
desolabuntur ? » idem : « Qui debitorem et 
procuratorem carnis se constituit , et magis 
ventrem sterilem pascere, quam animae stu- 
deat bcnefacere , nullum religionis jugum, 
quantumlibel leve, quantumlibet suave vi- 
deatur, ei tolerabile est. Unde contingit, ut 
neque hic, ubi sine mnrmure esse non po- 
test, neqiie in futuro, ubi poenam murmu- 
rationis tolerare necesse est, pacem inve- 
niat : ubi autem nou est pax, ibi nec Deus , 
quia ' m pace factus est locus ejus. » Idem, 
in Sermonibus " : « In omuibus fere religio- 
sis congregalionibus sane iuvenire est ho- 
mines pusillanimes et remissos , deficientes 
sub onere , virga et calcaribus indigentes : 
quorum remissa laetitia pusillanimis tristitia 
est , quorum brevis et rara compunctio , 
animalis cogitatio , et lepida conversatio 

' Bem., Apolog. ad Guillelm. abb., paululum a 
princ. — ' lci., ad Conrad. reg.Rom., episl. cc\Liil.— 
' Prov., xviu, 19. — ' Psal. LNV, 3. — » Bem., in 
Ascens. Dom., seim. vi, ante med.— ' Id., de Ligno, 
Ferro et Slip. serm.— ' Id., serm. ad Fratrea, posl 



est : quorum obedientia sine devotione, 
sermo sine circumspectione , oratio sine cor- 
dis intentione , lectio siue aediflcatione. » 
Idem « : a Sunt inter nos tria genera homi- 
num, ipsaque satis incongrua et ordini, et 
homini qui hanc viam ingressus est. Sunt 
enim , qui bene incoeperunt, sed defecerunt 
cito ; et sunt , qui uunquam incoeperuut , 
sed in sua mollitie perinanserunt ; et sunt 
qui captantur spiritu levitatis, tardi ad au- 
diendum, veloces ad loquendum, paratissi- 
mi rursum enumerare quod faciunt. Sed 
quid faciunt tamen? » Idem ' : «Magna est 
confusio, et magna valde, et ardenlius sae- 
cuiares perniciosa desiderant , quam nos 
utilia ; citius illi ad mortem properant , 
quam nos ad vitam. » Idem • : « De eo qui 
habitum habet religionis, et non vitam, 
Propheta inquit ' : Comederunt alieni robur 
ejus, ct ipse nescivit. Exteriorem quippe 
superflciem intueiis religiosus malus, salva 
sibi omnia suspicatur, non seutiens ver- 
mem occultura , qui omnia interiora corro- 
dit : manet tonsura ; veslis necdum mutata 
est ; jejuniorum regula custoditur ; statutis 
psallitur horis ; sed "> cor eorum longe est a 
me , dicit Dominus. » Idem, in Epistola " : 
« Muito facilius reperies mullos saeculares 
couverti simpliciter ad bonum , quam 
unumquempiam de religiosis proflcere de 
bono in melius. Rarissima enim avis in ter- 
ris est , qui de gradu, quem in rehgione 
semel attigerat , modicum vel parumper 
ascendit. » 

CAPUT XXIX. 

De Novitiis. 

Gregorius, in Registro " : « Omnibus cu- 
juslibet aetatis, aut officii , onerosa est novi- 
tas. » Idem " : « Quisquis divina inspiratione 

med. — » Id,, in cap.jcj. serm. il, ante med. — » Ose., 
VII, 9. — 1° Isn., XXIX, 13. — " Hern., ad Richard. 
Foniun. abb., epist. xcvi. — " Greg., ad Andr., 
lib. IV, epist. XLV (Labb. Conc, tom. V, col. 1201). 
— " Id., ad Urhic, lib. V, epist. XLix (Labb. Conc, 
tom. V, col. 1239). 



nR PERSOXARI 
compunctus, relictis saeculi hujus actioni- 
bus, ad Deum converti festinat, ita cum 
charitate suscipiendus est, vt blandis per 
omnia consolationibus reiovendus, ut in ea, 
quam elegit, Deo adjuvaiite, delectctur mo- 
dis omnibus conversatione persistere. » 
Ideni ', super Ezechielem : « NuUus qui ad 
bonum propositum conversus adhuc id 
mentis teneritudine esse conspicitur, des- 
piciatur; quia frumentum ab herba incipit, 
ut granura fiat. » Isidorus, de Sumnw 
Bono ' : « Primordia oonversorum blandis 
refovenda sunt modis, ne si ab asperitate 
incipiant, exterriti ad priores lapsns recur- 
rant. Qui enim conversum sine lenitate eru- 
dit, exasperare potius, quam corrigere no- 
vit. D Bernardus, de Amore Dei^ : « Fervo- 
rem novitiorum non decent illae misericor- 
des in seipsos discretiones , el districtionum 
dispensationes, facilesque indulgentiaj suo 
judicio tribuendae : nou tamen recusandae 
sunt alieno judicio. » Idem* : « A novitio in 
seipsum rigida debet esse censura, et dis- 
tricta severitas; ad regentem autem, vel 
consuleutem, spectat paterna vel fraterna 
charitas et pietas : si alterum horum desit, 
vel in deside et tepido non spero cursus 
perseverantiam , vel in pra^cipiti timeo rui- 
nam. » Idem '" : « Animalem discretum, uovi- 
tium prudeutera , insipientem sapientem in 
cella diu posse consistere, in congregatione 
possedurare,irapossibiIe est. «Idera :« Doceu- 
dus est novitius sic habere corpus suura, sicut 
aegrum commendatum, cui etiam multum 
volenti iimtilia sunt neganda , utilia vero 
etiam nolenti ingerenda; sic de corpore suo 
agere, sicut de non suo, sed ejus a juo 
pretio magno empti sumus, ut glorific inus 
eum in corpore nostro. » Idem, super Qui 
habitat^ : « Obsecro vos, novellae pl :ta- 
tiones Dei, vos qui nondum exercitatos ha- 
betis sensus ad discretionem boni et raali ; 

' Greg., super Ezech., hom. xv. — ^ Isij., de Suni. 
Bon., lib. II, c. viil, senl. 5. — ' Bern., de Nat. et 
Dtgnil. amor. div., c. Ill, circa med. — * Bern., loc. 
cit. — » Id., de vit. solit., ad fratv. dn Monte Dei, aute 
med. — • Id., super Qui habitat, serm. lll, in princ. 



IM VARIP/IATR. 43 

nolite sequi cordis vesfri judicium, nolite 
abundare in sensu ve.stro, ne vos tanquam 
rudes adhuc versutus ille venator decipiat.» 
Idem , super Cantica ' : « Placent, fateor, in 
novitiis , quantum ad ea quai in farie sunt, 
negUictior utique is, qui foris apparet, cor- 
porum cultus, et veslium minor cura, ser- 
rao rarior, vultus hilarior, aspectus vere- 
cundior, incessus raaturior. » Mem, in Ser- 
monibus ' .* « Ante omnia timor novitiis 
necessarius est quo nimirura peccata prae- 
terita possint delere, cavere futura. Timor 
enim Domini, ut ait Scriptura ^ expellit 
peccatmn, sive quod admissum est, sive 
quod tenlat intrare : expellit hoc poenitendo, 
illud resislendo. » 

CAPUT XXX. 

De Juvenibus. 

Gregorius, in Registro '" : « Esto soUicitus, 
ut pueri ad sacros ordines nuliatenus admit- 
tantur, ne tanto periculosius cadant, quanto 
citius alta conscendere festinant. » Idem, in 
Moralibus " .• « Imniensa superbia juvenum 
est a seniori sibi reverentiam exigere, et si- 
lentiura imperare meliori. » Idem, in Pasto- 
rali '^ : « Juvenes plerumque severitas ad- 
monitionis ad profectura dirigit; senes vero 
ad raeliora opera deprecatio blanda compo- 
nif. » Idem, supra *' in capitulo de Usurpan- 
tibus pradicationem. Joannes Chrysosto- 
mus, de Compiinctione : « Non canities lau- 
dabilis, neque juventus culpabilis existit : 
multi quippe, et in juventute philosophiara 
denionstrarunt, et in senectute lapsi sunt. 
Canities sapientiae , non capilli candidi cora- 
mendantur. » Cyprianus, de Duodecim 
abusionibus '* ; « Sicut in senibus sobrietas 
et moruin perfectio requiritur, ita in adoles- 
ceutibus et juvenibus obsequium, etsubjec-- 

— ' Id., in Cu)it., serm. LXlii, post med. — » Id., de 
Diu. affection. animce, serm., post med. — ' Kccli., I, 
27. — "> Greg., ad Columb., lib. II, p. II, epist. XLVii, 
col. 1122.— " Id., Moral., lib. IV, c. vil, vers. fin. — 
'» Id., Pastor., p. lil, c. i, admon. 2. — " Supra, 
c. XVI, p. 29. — '* Cyprian., de duod. abus,, c. ui. 



Ai PHARETR^ LIB 

tio, et obedientia rite debetur. » Ambrosius, 
de OfficiisK- « Pulchra virtus adolescentium 
verecundia, et suavis gratia, quse non so- 
lum in factis, sed etiam in ipsis spectatur 
sermonibus. » Idem • : « Ut in senibus 
gravitas, in juvenibusalacritas, ita in ado- 
lescenlibus verecundia velnt quadam dote 
commendatur. » Idem , de Virginitate ' : 
Etiam cum fldes tua tuta sit, juventus ta- 
men suspecfa esf. » Bernardus, sitper Can- 
tica * : 8 Quid amabilius verecundo adoles- 
cente! quam pulchra hsec et quam splendida 
gemma monim iu vita et vultu adolescen- 
tis ! qiiam vere et minime dubia bonce nun- 
tia spei, bonap indolis index I » Idem, de 
Consideratione ' : « Verbosulum adolescen- 
tem, et studentem eloquenliae, cum sapien- 
tiae sit inanis, non aliud , qiiam justitiae 
hosteni reputes; et pro hujusmodi falsis 
fratribus dicit ille maeister disciplinae ° : 
Maniis nemini cito imposueris. » Idem, de 
AiHore Dei'' : « Sapienles lateiit, et delites- 
cunt; pueri regnant, et principantur, et 
fiunt principes qui mane comedunt : ct vae 
terraft illi. » Idem, infra, libro tertio, in ca- 
pilulo deLcetitia mala ' : « Kia, laelare. » 
Anseimus, de SimilitudinibiiS ' ; o In ju- 
vene tria notantur, quibus ad probitalem 
venturus praenoscitur : haec autem sunt 
taoilurnitas, corporis continentia, et vere- 
cundia. » 



CAPUT XXXI. 

De Monachis bonis. 

Gregorius, in Registro, ad quemdam 
Abbatem '" : « Hujus te praecepti sei'ie com- 
monemus , ut neque mulieres in monasterio 
tuo deinceps qualibet occasione permittas 
ascendere, neque monachos fuos sibi com- 
matres facere. » Idem, in Homiliis " : « Mo- 



' Ambros.,rfe Offic, lib. I, c. xv 
— ' Id., de Virginit., lib. lil. — 
serm. lxxxvi, parum a priiic. — 
lib. IV, circa med. — « I Tim., v, 
Nat. et Dignit. amor. div., 



lib. III, c. .\LV. — 9 Auselm., de Similit., 



I.— Mbid., c. xiii. 
Bein., in Canl., 
Id., de Consiiler., 
li. — ' Bern., de 
— » Vid. inf.. 



C. CXXXIX. 



nachus reverentiam sui habitus in actu, in 
locutione, in cogitatione semper circumspi- 
ciat, et ea quae mundi sunt, perfecle dese- 
rat ; et quod ostendit humanis oculis habi- 
tu, hoc ante Dei oculos moribus praetendat. » 
Isiilorus, de Summo Bono " : « Summa mo- 
nachi virtus humilitiis, summum vitium est 
superbia. » Idem " : « Tunc autem se qiiis- 
que monachum jiidicet, quando se mini- 
mum omnium exislimaverit, etiamsi opera 
majora virtutum gesserit. » Joannes Chiy- 
sostomus , de Compunctione : o Monachus 
non solum proplerea dicitur monachus, 
quia uxoreni nonbabet; fed quia religioni 
Dei et servilio ipsius mancipatus e.st, et 
cura illi est quemadmodum Deo, non saeculo 
placeat ; et qui magis eligit caslitalem, quae 
Deo cara est ct Spiritus .sancti habitatio. » 
Hieronymus, in epistola " : « Ilumilitatem 
vestium tumenti animo non appetas : sajcu- 
iariuin et maxime potenlum coiisortia devi- 
ta : quid necesse est ea videre saepius , quo- 
rum contemptu monaclms esse ccepisti ? » 
Idem '^ : « Monachus nou docentis, sed 
plangeutis habet offlcium ; qui vel se mo- 
iiachum lugeat, et Domini sui semper pavi- 
dus praesloletur advenlum ; qiii sciens imbe- 
cillitateni suam , et vas fragile quod portat, 
timet oirendere ne impingat , et corruat, at- 
que frangatur. Unde et mulierum niaxime 
juvencularum vitat aspeclum, et in tantum 
castigator sui est, ut etiam qua; tuta sunt, 
pertimescat. » Bernardus ", de Prceccpto et 
Dispensatione : « Lego in regula haec : 
Consideratio penes abbatem sit, et hoc vel 
illud esse in providentia, vel arbitrio, seu 
dispositione abbatis. Ut autem pro sua vo- 
luntate aliquid mutet de regula , me ibi le- 
gisse non recolo : quinimo, inquit, omnes 
magistram regulam sequantur, nec ab ea 
temere devietur a quoquam. Ergo nec 
etiam ab ipso abbate. Omnes, inquit, ma- 

— '» Greg , ad Valenttn., lib. II!, cpist. xl, col. lUil. 

— " li'., in Evang., hom. xvii, circa fin. — '= Isid., 
dc Sum. Bon., lib. III, c. XX, sent. 1. — " Ibid.— 
'* Hierou., epist. xiii. — " Id., adv. Vigilant., circa 
fin. — '" Beru., de Prcec. et Dispens., ante med. 



DE PERSONARUM VARIETATE. 



45 



gistram sequantur regulam : nemo igitur 
suam voluiitatem. » Idem ' : « Super fra- 
trum transgressiones , non super patrum 
traditiones constituitur, qui abbas eligitur, 
mandatorum cultor, ultor vitiorum. » Idem, 
in epistola ' .• « Ordo noster abjectio est, 
humilitasj voluntaria paupertas, obedientia, 
pax, gaudium in Spiritu sancto. Ordo nos- 
ter est esse sub magistro , sub abbate , sub 
regula , sub disciplina. Ordo noster est stu- 
dere silentio, exerceri vigiliis, jejuniis ac 
orationibus, opere manuum, et super om- 
nia excellentiorem viani tenere, quaj est 
ctiaritas : porro iu omnibus liis proficere de 
die in diem, et in ipsis perseverare usqiie 
ad ultimum diem. » Idem ' : « Quoscumque 
de tuis inveneris tristes, pusillanimes, mur- 
murosos, ipsorum te patrem , ipsorum te 
noveris esse abbatem, consokndo, exhor- 
tando, increpando. Tunc enim agis opus 
tuum, et portas onus tuum; et portando 
smas, quos sanaudo portas. Si quis vero ita 
sanus est , ut magis juvet te, quam juvetur 
a te : hujus te non patrem, sed fratrem ; co- 
mitem , non abbalem esse cognoscas. » Be- 
nedictus, in Regula* : « Magnopere debet 
sollicitudinem gerere abbas, et omni sagaci- 
tate et induslria curare , ne aliquam de ovi- 
bus sibi creditam perdat : noverit enim in- 
firmarum se curam suscepisse animarum. 
non super sanas tyrannidem. » Idem ^ : 
« Abbas nou conturbet gregem sibi commis- 
sum, nec quasi libera utens poleslate injuste 
disponat aliquid ; sed cogitet semper quia de 
omnibus judiciis et operibus suisredditurus 
est Deo rationem. » Idem « : « Oportet abba- 
tem esse doctum lege divina , ut sciat unde 
proferat nova et vetera ; castum, sobrium, 
misericordem, ut superexaltet misericordia 
judicium , ut ipse idem a Domino consequa- 
tur; odiat quoque vitia, diligat fratres. » 
Idem ' : -« Abbas in ipsis imperiis suis sit 

' Bem., de Prcec. et Dispens., paulo ante. — " Id., 
ad monach. Alp., episl. cxLii. — ^ Id., ad Renald. 
Abb., epist. Lxxiii. — »S Bonecllcti Reg.,c. xxvii. — 
5 Ibid., c. LXlll. — « Ibid., c. LXiv. — ' Ibid. — * Gen., 
XXXIII, 13. — » Greg., Dialog., lib. III, c. xiv. — •" Id., 



providus et consideratus , sive secundum 
Deum, sive secundum saeculum sit. Opera 
quae injungit, discernat, et temperet : cogi- 
tet discretionem sancti patiiarclia} Jacob, di- 
centis " : Si greges rneos plus in amhulando 
fecero laborare, morientur cuncti una die. 

CAPUT XXXII. 

De Monachis malis. 

Gregorius, in Dialogis " : « Monachus qui 
in terra possessionem quairit, monachus 
non est. » Idem, in Registro '" : « Si peculia- 
ritas a monachis habotur, neque concordia, 
neque charitas in congregatione eadem po- 
terit permanere. » Idem " : « Quid esthabitus 
monachi, nisi despectus mundi? q^uomodo 
ergo mundum despiciunt, qui in monachi 
habitu positi, aurum qnserunt? » Idem '* : 
« Monachorum quidem species tenetur, 
multa vero sub sanctitaiis habitu ssecularia 
aguntur. » Idem : « Monachi mihi terrense 
mentis esse omiiino apparuerunt, qui nimis 
terrenum hominem abbalem habere quaesie- 
ruut. » Isidorus, in Etymologiis " : « Mona- 
chus grseca etymologia vocatur, eo quod 
siiigularis sit. Monos enim (iaovo;) graece 
singularis dicitur. Ergo si solitarius vel sin- 
gulaiis interpretatur \ocabulum monachi, 
quid facit in tuiki, qui solus esse debet? » 
Idem, de Summo Bono '•' : « Multi monacho- 
rum amore parentum uon solum terrenis 
curis, sed etiam forensibus jurgiis invol- 
vuntur, et pro suorum temporali salute 
amicorum suas animas perdunt. » Idem "^ : 
« iMaxime per cenodoxiam sulijicit sibi dia- 
bolus monachum, ut quem per seeculi amo- 
rem retinere non potuit, ab humilitatis cul- 
mine subtrahat, et per superbiae tumorem 
subdilum faciat. » Joannes Chrysostomus, 
de Compunctione " : « Eos, qui videntur sus- 

ad Juan., lih. X, epiit. xxn, col. lif)3. — " Ibid. — 
'•' Id., ad Anastas., lib. VI, epist. xxix, col. 1274. — 
" Id., toui. cit., col. )493. — '* Isid., Etijmolog., 
lib. Vll, c. XIII. - '5 Id., de Suin. Bo„., lib. Ili, 
c. XXI, seut. 4.— «« Ibid., c. xxil, sent. 8. — '' Chrys., 
de Compunct ,, lib. I. 



46 PHARETR 

tulisse cnicem suaui et sequi (Jliristum , per 
latam et spatiosam viam velle incedere, 
nonne tibi prodigiosum videtur ? » Idem ' : 
a Denique monaclii cum de monasteriis re- 
quirunt, et de locis habitationum percontan- 
tur, ante omnia rcquirunt si requies sit in 
loco, si abundent omnia. » Idem, in capitulo 
deProinnquitate^ : « Dico tibi, monadie. » 
etc. Hieronymus. in epistola ' : « Monachum, 
queni senseris tibi aut semper, aut crebro 
de numniis loquentem accepta eieemosyna, 
quse indilferenter omnibus patet, instilorem 
habeto potius, quani monnchum. » Bernar- 
dus, in epistola'' : « Labor, et lalebrae, et 
vnluntaria paupcrtas , ba?c monacliorum in- 
siynia, haec vilam solent uobilitare nionas- 
ticam. Vestri autem oculi omiie sublime 
vident, vestri pedes omne forum circuni- 
eunt, vestrae linguaj in omuibus audiun- 
tur consiliis, vestra) manus omne diripiunt 
patrimoaium. » Idem, super Canlicis ' : 
« Quale est lioc, ut in omnibus fluviis, agris, 
hortis;, cvllariisvo vix reperiri possit, quod 
comedas vel bibas? Memento te, quseso, 
monachum esse, non medicum; nec de 
complcxione judicatidum, sed de professio- 
ne. Paree, obsecio, primum quidem quieti 
tuai; parce deinde labori ministrantium 
tibi; parce gravamiui domus; parce con- 
scientiai ; conscieutiae dico, etsi uon tuae, par- 
ce sallem conscientiae alterius. » Idem, in 
ApolOfjia " : « Miror uude intcr monachos 
tanta inlemperantia in cibis et potationibus, 
in veslimeiitis el lectisterniis, equitaturis, 
et construeiidis aedificiis inolescere poluit, 
quatenus ubi haic studiosius, et voluptuosius, 
atque effusius fuerint, ibi ordomeliusobser- 
vari dicatur, et major putetur religio. » 
Idein ' : « Ecce inter moiiachos parcitas 
putatur avaritia ; sobrietas, austeritas ; silen- 
tium, tristitia reputatur. E contra remissio, 
discretio dicilur; effusio, liberalitas; loqua- 
cilas, aftabilitas; cachinnatio, jucunditas; 

' Chrysosl., de Compund., lib. I. — '' Vid. int'.. 
lib. III, c. xwii. — 'Ilierou., ad Puul., cpist. .\lii.— 
* Bera., ad Henr. Senon., cpist. XLli, iu fin.— » Id., in 
Canl,, siTU). XV, in lin. — ' M., AjmI. ad Guill. abb.. 



K LIB. [. 

mollities vestimentorum, etequorum fastus, 
honestas ; lectorum superfluus cultus, mun- 
ditia. B Idem * : a Jam de aquae potu quid 
dicam ? quando nec ullo quidem pacto 
vinuni aquatum admittitur : omnes nimi- 
rnm, ex quo monachi sumus, infirmos sto- 
machos habemus, et tam necessirium Apos- 
toli de vino utendo consilium non negligi- 
mns, modico tameii quod ille pra-misit', 
nescio cur, praetermi.-^so. » Idein '° : « Quaeri- 
tiir ad induendum, non quod ulilius, sed 
quod subtilius invenitur; non quod repellat 
frigus, sed quod superbiae conipetat ; non 
deuique, juxta regulam, quod vilius com- 
parari potest, sed qnod venustius, imo va- 
nius poteiit osti-ntari. Heu, me miserum 
qualeiucumque moiiachiim, cur adhuc 
vivo ? Taedet animam videre ad hoc deve- 
nisse oidinem nostrum sanctum. » Idem" : 
« Habitus noster, quod et dolens dico, qui 
humiiitalis solebat esse insigne, a monachis 
nostri femporis in signum gestatur super- 
bize. Vix jam in nostrisprovinciis invenitur, 
quo vestiri dignemur : iniles et monachus 
ex eodem panno partiuntur sibi chlamidem 
et cucullam. Quivis de saeculo quantumlibet 
honoratus, etiamsi rex, etiamsi imperator 
ille fuerif, noii tamen nostra horrebit iudu- 
menta, si sibi suo modo praeparafa fueriut 
et aptata. » Idem, super Missus'* : «Ornarl, 
non armari appetunt milites Christi , qui 
dum se praeparare ad praelium, et contra 
aereas potestatiis praetendere paupertatis 
insigne debuerant, quod utique adversarii 
multum formidant, in niollitie veslimento- 
rum pacis potius, quam lielli pra;t'erentes 
indicium, ulfro se suis hostibus, sine san- 
guine tiadunt iuermes. » Itein, in capite 
de Curiositate, libro lli : « Mouachus qui 
sui ". » Idem in libro 11, in capite de Super- 
bia ". Idcm, iu Scrmonibus " : « Nihil tur- 
pius, quam monachus per urbes et castella 
discurrcns, nisi cum hoc charitas cogat, 

post meJ. — ' Ibiil. — * Ibiii. — » I Tim., v, 23. — 
"> Bein., lib. cit. — " Ibid. — " Id., su\)er Missusesl, 
bom. IV, prope lin. — '3 Vid. inf., lib. III, c. vii. — 
-' Vid. iuf., lib. II, c. vj. — " Id., Serm. parv., LXtll. 



I)E PEI\SONARUM VARIKTAT] 



quse operit niultitudinem peccatorum. » An- 
selmus, de Similitudinihus ' : « Nec cui- 
quam prodest habitum monachi exteriorem 
habere, si non studuerit et interiorein re- 
tinere. » 



CAPUT XXXI 

Le Incipimtibiis. 



II. 



Gregorius, in Pastorali ' : « Qui bona in- 
choata non consiimmant, dum proposita 
non perficiunt, etiam quae fuerunt ccepta 
convellunt. » Tdem » : « Nec malos bona 
imperfecta adjuvant, nec bonos mala incon- 
suramata condemnant. » Idem , super Eze- 
chiele * : « Via Dei^ et inchoantibus angusta 
est, et perfecte jam viventihus lata. Et dura 
sunt, quae contra consuetudinem spiritua- 
liter animo proponimus ; et tamen onus Dei 
leve est, postquam lioc ferre cceperimus. » 
Idem, in Moralibus ' : « Conversorum inilia 
bonis moribus malisque permixta sunt, quia 
ct nova vita jam per intentionem agitur, et 
vetus adhuc ex \isu retinetur. » Isidorus, 
de Summo Bono " : « Qni ex deteriore jam 
melior psse ccepit^ caveat de acceptis extoUi 
virtutibus, ne gravius per vanam gloriam 
corruat,qnam prius per lapsum vitiorum 
jacebat. » Idem ' : « Valet interdum con- 
versis, pro animi salute, mutatio loci : plu- 
rimum enim , dum mutatur locus, mutatur 
et mentis afFectus. » Augustiuus, super Ge- 
nesi : « Nulla abstinentia fit a voluntatc 
carnali, quae non habeat in exordio dolo- 
rem, donec in meliorem partem consuetudo 
flectitnr. » Cassiodorus , super Psalterium : 
« Initium profectus est rarnalia vitia relin- 
quere, Domiuo supplicare. » Bernardu3,in 
sermone * : « Solet inter primordia conver- 
sionis acrius insurgere tentatio pravie con- 
suetudinis, et vix possunt extingui jacula 
ignita diaboli. » 

• Anselm., de Similtt., c. xc, post med. — ' <jreg., 
Pastor., p. III, c. 11, .irtmon :;5. — s ibid., admon. .31. 
— ' Id., in Ezcch., hora. xvn, circa med. — ^ Id., 
Moral., lib. XXXI, c. xvii. — 6 Isid., de Sum. Bon., 
lib. U, c. Tiii, seul. 8. — ' ibid., c. \, sent. 7. — 



CAPUT XXXIV. 

/Je Proficienlibiis. 

Gregorius, in Moralihus ' : « Omnipotens 
Deus interioradecernens, ipsis spiritualibus 
profectibus modum ponit, ut ex hoc homo, 
quod apprehendere conatur et non valet, in 
illis se non elevet, quse jam valet. » Idem '" : 
« Ad Deum quasi tot gressibus mens acce- 
dit, quot bonis moribus proficit. » Idem " : 
« Nonnulli qui aetate crescunt, ab innocentia 
decrescunt; clectis vero, ciim foris aetas 
corporis, intus, si dici liceat, crescit aetas 
virtutis. » Idem " : « Si lassescere ab in- 
choatis bonis nolumus, valde necesse est, 
ut inchoare nos quotidie credamus. »ldem " : 
« Sancti viri quo altius apud Deum virtu- 
tum dignitate proficiunt, eo sublilius indi- 
gnos se esse deprehendant; quia dnm pro- 
ximi luci fiunt, quidquid eos in seipsis 
latebat, inveniunt. » Idem, super Ezechie- 
le "' : « Quanto plus proCicimus in cogni- 
tione , tanto nObis indignamur amplius de 
perverso opere. » Idem '» : « Plerumque qui 
plus in contemplatione rapitur, contingit ut 
amplius in tentatione fatigetnr : sicut qui- 
busdain bene proficientibus contingeie saepe 
solet, quorum mentem , dum aut corapunc- 
tio afficit , aut contemplatio super semetip- 
sara rapit, statim etiam tentatio sequitur, 
ne de his ad quae rapfa est, extollatur. » 
tdem , in Registro '* : « In tanliun proficis, 
quantum tibi non studueris derogando fra- 
tribus arrogare. » Uieronymus, iu Epi- 
stola " : « Obhtus posteriorum, semper 
priora sectabeiis; nequaquara considerans, 
quid alii inali faciant, sed quid boni tu facere 
debeas. Nec peccantium ducaris multitu- 
dine, sed sanctorum exempla potius imite- 

* Bern., m Assuni]'l. V. Mur., scrui. iv, arile med. — 
9 Greg., Moral., Iib. XII, c. i'. — i» Ibid., lib. XV, 
c. 111, post uied. — " Ibid., lib. XX!, c. xiii. — '^ Ibid., 
lib XXII, c. II, circa fln. — '^ Ibid., lib. X.\XII, c. i, 
in priuc. — '* !d., in Ezk'i., bom. x, circa fiu. — 
'5 Ibi.l., hom. .MV, ante med. — '« Id., afl Joan. 
Constantinop., lib. IV, epist. xxxviii, col. U91. — 
" Hierou., aJ Rusiic, epist. iv, |.osl med. 



AS PHARKin 

ris. » Idem ' : « Crescat iii te cum annis 
gratia; crescat cum setate justitia; et fides 
tua eo perlectior esse videatur , quo seiiior 
es. B Augustinus, de verbis Aimloli ' : 
« Semper tibi displiceat quod es, si vis per- 
venire ad id quod nondum es. Nam ubi tibi 
placuisli, ibi rcniansisli. Si autem dixisli : 
« Sufficit, » peristi. » Idem ' : « Semper 
adde, semper ambula, semper profice, noli 
in via deficere, noli relro ire, noli deviare. 
Remanet enim , qui non proficit; retro re- 
dit, qui ad ea revolvitur, unde jam recesse- 
rat; deviat, qui aposfcitat. » Idem, de Prw- 
destinatione * : « Cur non , inquit Cypria- 
nus, properamus et currimns, ul patriam 
nostram videre, ut parentcs noslros salu- 
tare possimus? Maguus illic nos carorum 
numerusexpectU; paientum, fralrum, fllio- 
rum frequens el copiosa nos lurba desiderat, 
jam de sua iucolumitate secura, adUuc de 
noslra saiule sullicita. » Idem , iu capite de 
Oratione accepta ' ; « Qui ilidicerunt. » Ber- 
nardus, in Epistohi " : « Aut ascendas ne- 
cesse est, aut desceudas : si atlenlas slare, 
ruas neces^e est. » Idem, in cap. de Vere- 
cundia, lib. IV : « Nolo repente. » Ideni, 
in sermone ' : « Ita nimirum divina soli-t 
pielas couservanda? humiiitatis gralia ordi- 
nare, ut quanto plus quisque proficit,eo 
minus se nputet profecisse. iNam et usque 
ad extremum spiritualis exercitii gradum, 
si quis tanlum proficit, aliquid ei de primi 
gradus iniperfectione relinquitur , ut adhuc 
vix sibi iilum adeptus videatur. » Idem : 
« Ubi sane in siiirituali piofeceris exercitio, 
cril nonnunquam rapi a tuo spiritu in divi- 
num, ut incipias gaudere de bonis Domini, 
quia propria ante mala lugebas. » Idem ' : 
« Minirnc, oportet gressum sistere, et respi- 
cere retro; multo minus expedit; sed cur- 

' Hioron., ad Mnw., epist. xiv, circa fiii. — ' Aug., 
de verb. Apost , scrm. xxv, in lin. — ' Ibid. — ' Id , 
((e fradesl. Sancl., lib. I, c. xiv. -» Vid. inf., lib. II, 
c. XLV. — « Ueru., ml Pralres Suessione congreg., 
epist. xci, post mcd. — ' Vid. inf., lib. IV, c. xiv. — 
' Id., de quutuor modis oraiid., sernj., anle med. — 
* Id., de trib. ordm. EccL, serm., anle med. — '« Vid. 
iuf., lib. IV, c. .\xiv. — " Gieg., Moral., lib. XiX. 



.*. LIB. I. 
rendnm nobis, et properaudum, ne forte 
egressus rA gigas ad currendum viam 
suam , a nobis se Christus elonget. Sed po- 
lius providentes eum iu conspeclu nostro 
semper, et in ejus odorem (a) tracti, facilius 
citiusque currainus. » Auctor de Spiritu et 
anima : «Anima per odium. » Infra, lib. iv, 
in cap. de Desiderio '". 

CAPUT XXXV. 

De Perfectis. 

Gregorius , iii Moralibus " : « Magna est 
perfectio, suae imperfcctionis cognitio. » 
Idein : « Tanto quisquc; perfeclus est , qiian- 
to perfecte sentil dolores alienos. » blein '• : 
« Valde peifectorum est, sic de ostenso 
opere Auctoris gloriam quaerere, ut de oblata 
laude privata nesciant exultatione gau- 
dere. » Idem >' : « Perfeclus quisque, cuin in 
seipso vilia vicerit, statim mentem etiam 
contra vulueia passionis aciingit. » Idem " : 
« lllevero perfeclus est, qui ad imperfectio- 
nein pio.\imi impaliens non est. Nam qui 
alienam imperfectionem ferre non valens, 
pro.\imum deserit, ipse sibi lestis est, ciuod 
perfecte uondum perlecit. » Idem "> : « Per- 
fecta vila, mortis esl medilatio. » Idem '« : 
« Qui perfecle Deo placere desiderant , sibi 
de se nil relinquaiit. » Auguslinus , de Spi- 
ritu et liltera " : « Quautum mihi videtur, 
inea, quae perficienda est, justitia multum 
in hac vita ille profeoit, qui quam longe sit 
a perfectione justitiae, proficiendo cogno- 
vit. B Ideiu : « IIoc perfectoium est, » etc. 
infra, in Iib. iv, in c. de ^Kquitate ". Idem : 
ft Nullus peifectus, » infra, lib. iv, c. de Suf- 
fkientia ". Isidorus, de Summo Bono *° : 
« Sicul falsitatis crimen a proficientibus 
pertimescitur , ita otiosa verba a perfectLs 

c. VIII. — " Ibid., lib. VIII, c. xxx, post med. — 
"Ibid., lib. VI, c. \m, post iiied. — " Ibi.l., lib. V, 
c. XIII, circa Bn. — " Ibid., lib. .\lll, c. x. — 
'« Ibid., lib. X, c iv. — " L)e Spir. et litt., c. xxvi, 
inler Oper. Aiig. — » Vid. iuf , lib. IV, c. xxxix, sed 
non reperilur loous Augustini. — '• Vid. inf , lib. IV, 
c. XX. — " Isid., de Su>n. Uou., c. xxix, seut. 3. 
(n) Ceet. edit. odore. 



DE PERSONARUM VARIETATE. 



49 



viris solliclte vitantur. » Idem ' : « Peccata 
qiise incipientibus levia sunt, perfectls viris 
gravia reputantur. » Bernariius, in Epi- 
stola ' : « Nemo perfectus , qui perfectior 
esse non appetit. » Idem ^ : « Proficiendi 
studium, et jugis conatus ad perfectionem, 
perfectio reputatur. Quod si studere perfec- 
tiorem esse, perfectum est; nolle proficere, 
deficere est. o Idem '* : « In proposito perfec- 
tionis apparere imperfectum, najvus est. » 
Idem '^ : « Habes de justo, quod lex Dei in 
cordeipsius, et non in codice. Nec perfec- 
tionis is gradus. Perfectus carere et neces- 
sariis paratus est. » Idem, super Cantica " : 
« Perfectus omnis reputatur, in cujus anima 
tria hsec congruenter atque opportune con- 
currere videbuntur, ut scilicet noverit ge- 
mere pro se, et exultare in Deo , et proxi- 
morum utilitatibus potens sit subvenire, 
placens Deo , cautus sibi , utilis proximis. » 

CAPUT XXXVI. 

De tribus pmdictis statibus. 

Gregorius, in Moralibus'' : « Tres sunt 
modi conversorum , scilicet inchoatio , me- 
dietas, atque perfectio. In inchoatione au- 
tem sunt blandimenta dulcedinis; in medio 
quoque tempore sunt certamina tentationis ; 
ad extremum vero perfectio virtuosae (a) 
pulchritudinis. » Idem super Ezechielem * : 
« Aliasunt virtutis exordia, aliud perfec- 
tio. » Isidorus, de Sunmo Bono ' : « Tripar- 
titus describitur esse uniuscujusque conversi 
profectus, scilicet : primus, corrigendi a 
malo; secundus, faciendi boimm; tertius, 
consequendi boni operis prsemium. » Ber- 
nardus, in Epistola '» : « Incipientium status 
dici potest animalls, proficientium rationalis, 
perfectorum spiritualis. » Idem, super Can- 



» Isid. 


, de Sum. Bon,, 


C. XVIII, 


sent 


. 5., 


— 2Bern.,arf 


Drogon. 


Monach,, epist 


. XXXIV, 


, _ 


3 Id. 


, ad Guarin. 


^ii., epist. ccLHi, circa 


med.- 


Md. 


,adBer.Priorem, 


epist. ccxLix. — " Id., 


Vil. S. 


, Malach. 


, in praef. — 


« Id., 1 


n Canl., serm. 


VI, prope 


fin. 


- ' Gres., 


Moral., 


lib. IV, c. VII, 


ante med. - 


- 8 Id., in Ezech., 


liom. XIV, ante med. — 


• Isid., 


de Sum. 


Bon., lib. 11, 


[a) Ccei. edii. vitiosae, 












TOM. Vll. 











tica " ; « Sunt hi tres animanun affectus, 
sive profectus, expertis duntaxat satis noti 
et manifesli, scilicet cum aut de actibus ma- 
lis indulgentiam, aut de bonis agendis gra- 
tiam, aut ipsius etiam indultoris et benefac- 
toris sui praesenliam (eo quidem modo , quo 
in corpore fragili possibile est) obtinent 
intueri. » Idem '^ : « Invenit profecto apud 
Deum, et verecunda confessio, quo se humi- 
hando dejiciat, et propera devotio, ubi se 
innovando reficiat, et jucunda contemplatio, 
ubi se excedendo quiescat. » Idem, in sermo- 
ne " : 9 Alii vacent sanctae contemplatiom; 
alii dediti sint fraternse administrationi ; alii 
in amaritudine animse suae recolant annos, 
tanquam vulnerati dormientes iu sepul- 
cris. » Idem '* : « Sic plane, sic opus est, 
ut Maria pie et sublimiter sentiat de Deo 
suo; Martha misericorditer et benigne de 
proximo; Laxarus misere et humihter de 
seipso. » 

CAPUT XXXVII. 

De Monialibus. 

Gregorius, in Registro '"* : « Juvenculas ab- 
batissas fieri veheraentissime prohiberaus. » 
Ambrosius, de Virginitate " : « Aiunt pleri- 
que maturioriscetatisvirginesessevelandas. 
Neque ego abnuo sacerdotales cautiones esse 
debere, ut non temere velentur. Spectet 
plane , spectet aetatem sacerdos : sed fldei , 
vel pudoris. Spectet maturitatem verecun- 
diae, examinet gravitatis canitiem, morum 
senectam, pudicitiae annos, animos chari- 
tatis. » Augustinus, de Virginitate sanc- 
ta " : « Non nos in virginibus praedicamus , 
quod virgines sunt, sed quod Deo dicatae pia 
continentia virgines. Nam , quod non teme- 
re forsitan dixerim , fehcior mihi videtur 
nupta mulier, quam virgo nuptura. » Idem " : 

c. II, Bent. 7. — '0 Bern., de vii. solit, ad Fratr. de 
Monte Dei, ante med. — " Id., in Cant., serm. iv, 
ante med. — " Ibid., paulo post. — " Id., in Assumpt. 
B. Mar. Virg., serm. iii, circa med. — '* Ibid. — 
'5 Greg., ad Maximian., lib. III, Epist. xi, col. 1144. 
'6 Ambros., de Virginib. lib. III, ante med. — " Aug., 
de sanct. Virginit., e. xi. — •' Ibid., c. viii. 



50 



« Nulla carnis fecundilas sanctae virginitati 
compai-ari polest. Neque enim et ipsa, quia 
virginitas est, sed quia Deo dicata est, hoiio- 
ratur. » Idcin ' : « In vita aeterna est quae- 
dam egregia gloria, non omnibus in aeter- 
num victuris, sod quibusdam ibi tribuenda : 
cui consequendae parum est liberum esse a 
peccalis, nisi super lioc aliquid ipsi libera- 
tori voveatur, quod non sit orimiiiis non 
vovisse, sed vovisse ac reddidisse sit laudis 
et honoris. » Idem « : « Pergite, sancti pueri 
Dei et puellae , mares et femins , coelibes et 
innuptae : pergite perseveranter in flnem , 
et laudate Dominum dulcius, quem cogitatis 
uberius ; sperate fclicius, cui servitis instan- 
tius ; amate ardentius, cui placetis attenlius : 
himbis accinctis , et lucernis ardenlibus ex- 
peclate Dominum, quaudo veniat a nup- 
tiis. » Idem, de Ecdesiasticis Dogtmtibus ' : 
» Sacratai Deo virginitali nuplias coa?quari, 
aut pro amore casligandi corporis abstinen- 
tibus a vino, vel carnibus, nihil accresccre 
meriti credere, non hoc Chrisliani, sed Jovi- 
niani esl. o Hieronymus, in Epistola ' : 
« Agnosce, virgo, stafum tuum, agnosce 
locuni , agnosce propositura , Cliristi spon- 
sa diceris : vide nc quid indignum ci, cui 
desponsata dicoris, admitlas. Cito rescri- 
bet repudium , si in te viderit vel unum 
aduUerium. » Idem » : « Cave ne cui vel 
concnpiscendi oc&isionem tribuas , quia 
sponsus tuus Deus zelans cst. Criminosior 
est enim Chrisli adultera, quam marili. » 
Idem « : « Romana Ecclesia apostoHco 
t.ine dubio, cujus sedem obtinet , spiritu 
aniraata, tam scveram statuit sententiam, 
\\t vix vel popnilcntia; dignam judicaret , 
qme sanctiflcalum Deo corpus hbidinosa 
coinquinationc violasset. » Anastasius , in 
Sermone : « Nihil prodest corpus velarc, 
et mentcm vitionuu portentis maculare. 
Quid enim prodest nigris vestibus indui, et 
a detraclione linguara non cohibere ? » 

' Aug., dc sanct. Virginit., c. xill. — ' Ibid , 
c. .\.\vil.— ' lino CieuuaJ., rlc Ecclcs. Dogm.,c. vi, 
iiiter opera S. Aug., tom. Vlll, append. - » Hieron., 
ad Mauritii filiam , epist. xiv, circa med. — • Ibid., 



PHARETR.E LIB. I. 

Idem : « hi monasterio positae non otio tor- 
pescant, non detractionibus, non obscoenis 
confabulationibus incumbant ; sed aut psal- 
morum modulationibus, aut manuum ope- 
rationibus insistant, aut ccrte divinis lectio- 
nibusauremaccommodent.» Idem: « Mino- 
res natu , eas quae provectaj sunt a^talis , 
obsequio sanctitatis venerentur. Provectae 
quoque annis, juniores diitis et exemplis ad 
bene vivendum informcnl. Nobiles genere, 
nequaquam ignobihbus se praeferaut : scien- 
tes , quia personarum acceplor nou est 
Deus. » Idem : « Vitaabbatissae, vehit pcnna- . 
tum animai, ad allum sempcr per desiderium ' 
evolet, per verba resonet , luceat perexem- 
plum. » Idem : « Tales abbatissae rcgcn- 
darum aniinarum curam susciperc dcbent, 
qua? subditis, verbis et exemplis, ducatum 
praebeant sanctje religionis. » klem : « Om- 
nis actio abbatissae semper sit proptcr Dcum, 
et dc Deo, ct cogitalio in Deum ; et exceptis 
viliis , quibus non rompassio , sed recliludo 
debetur, omnibus cam cupio esse compa.ssi- 
bilcin, omnibus gratam. » Ca3sarius, in Ser- 
mone : « Rcligiosam quampiam non oporlet, 
non decef, non expedit parcnlum suorum 
multis obligalionibus implicari, auf quo- 
runihbtt extraneorum perniciosa familiari- 
tatc conslringi. » Idem : « Pomposa indu- 
menfa, qua; non utilitati, sed vanitali ser- 
viunt, fastidife, atque contemnite, virgines 
Chrisli sponsae. Multaj enim, quod in mori- 
bus diligunt, hoc et in vestibus et in operi- 
bus suis ostcndunt. » Cyprianus , libro de 
Disciplina et habitu virginum ' : « Non 
computari jam poleris intcr puellas ct vir- 
gines Christi, qnae sic vivis et vadis, ut 
possis ab hominibus adamari. » Bernardus, 
in Epistola ' : « IJt quid hactenus monacha 
et sanctimonialis vocata es, quaj suhsancti- 
tatis nominibus , non tamen sancte convcr- 
sata es? Cur velum in capite mcnticbalur 
fevcrenfiam, et sub velo petulans oculus 



circa fin. — • 


Ibid. - ■' 


Virg., c. v. ■ 


- 8 Bern. 


epist. cxiv. 





Cyprian., de discipl. et habit. 
, (irf Sanctimonial. quamdam, 



DE PERSONARUM VARIETATE 
exhibebat impudentiam ? Caput siqiiidem 
gerebas velatum , sed elatura. Sub sigiio 
verecundise, sermo resonabat inverecundus. 
Risus immoderatior, incessus lascivior, ves- 
titus ornatior uni inflatse magis , quam 
velatae congruerent. » 



Kl 



CAPUT XXXVIII. 

De Virginibus. 

Gregorius, swper Esechielem ' : « Can- 
dida vita est carnisincorruptio, et flos virgi- 
nitatis. » Idem , in Moralibus ' : Carnis 
virginitas nequaquam jussaest, sed tantum- 
modo laudata. Nam si illa juberetur, nimi- 
rum jam conjugium in culpam verteretur. 
Et tamen multi virtute virginitatis pollent, 
ut videlicet plus impendant obsequio, quam 
acceperant in praecepto. » Augustinus, de 
Virginitate * : «Profecto habebunt niagnum 
aliquid virgines prseter caeteros in illa com- 
muni sanctoruin immortalitate , quoniam 
habent aliquid jam non carnis in carue. » 
Idem ' : « Non qusrit in vobis amator vester 
pulchram caruem, sed pulchram mentem et 
pulchros mores, quibus frsenatis et car- 
nem. » Idem " : « Toto vobis figatur in corde, 
qui pro vobis fixus est in cruce : totum ipse 
teneat in animo vestro, quidquid voluisselis 
occupati connubio. » Idem " : Virgines sunt, 
et sequuntur agnum quocwnque ierit '. Quo 
ireputamus hunc agnum? Certe quo nemo 
eum sequi vel audeat , vel valeat , nisi vos. 
Quo putamus eum ire? in quos sallus et 
prata? Ubi, credo, gramina sunt gaudia, non 
gaudia hujus saeculi vana, insani et raen- 
dacis, nec gaudia quaha in ipso regno Dei 
cseteris non virginibus ; sed a ca>terorum 
omnium sorte distincta. » Idem ' : « Gaudia 
virginum Christi sunt de Christo, in Christo, 
cum Christo, post Christum, per Christum, 
propter Christum. Gaudia propria virginum 
Christi , non sunt eadem non virginum , 

' Greg., in Ezech., hom. vi, aute med. — ' Id., 
Moral., lib. XV, c. xil. — ^ Aug., cle sancl. Virginit., 
c. XII. — * Ibid., c. LV. — B Ibid. — * Ibid., c. xxvii. 
— ' Apoc, XIX, 1. — 8 Aug., ibid. — « ibid., c. xxix. 



quainvis Cliristi. Nam sunt aliis alia, sed 
iiullis talia. » Idem ' : « Sequimini agnum, 
et tenendo perseveranter quod vovistis ar- 
denter, facite quod potestis; ne virginitatis 
bonum a vobis pereat , cui facere nihil 
potestis, ut redeat. « Idem '" : « Gaudeat 
magis puella nobilis genere, sed nobilior 
sanctitate, quod sit per divinum consortium 
prff!cipuara in coelis conseculura sublimi- 
tatem , quam si esset per huraanum connu- 
bium prolem in terra propagatura subli- 
mera. » Idera, infra, lib. iv, in capit. de 
Meditatione •' : « Virginalis integritas, etc. » 
Idem, infra, in capite de Connexione vir- 
tutum, scilicet continentiae et charitatis. 
ibidem " : « Inspicite vulnera, etc. » Idem " : 
« illis virginibus in quibus est quidara pla- 
cendi appetitus, aut elegantiori vestitu, 
quam tantse professionis necessitas postulat, 
aut capitis ligamento notabili , sive tumidis 
umbonibus capillorum , sive tegminibus ita 
teneris, ut retiola subterposita appareant , 
his non de humilitdte, sed de castitate ipsa, 
vel integritate pudicitise danda praecepta 
sunt. » Idem '* : « Bonum est tibi, o anima 
virginalis, ut sic quando virgo es, sic om- 
nino servans in corde quod renata es, ser- 
vans in carne quod nata es , concipias cum 
timore Domini , ut parturias spiritum salu- 
tis. Idem '^ : « IUe unius sanctse virginis 
partus, omnium sanctarum virginum est 
decus ; et ipsae virgines cum Maria virgine 
matres Christi sunt, si Patris ejus voluntatem 
faciunt, » Id«m " : « Quis nesciat obedien- 
tem mulierem, inobedienti virgini praepo- 
nendam ? » Idem " : « Virginitatis bonum, 
quantum raagnum video, tanto ei ne pereat, 
furem superbiam pertimesco. » Hierony- 
mus, in Epistola'^ : Non proderit caeterorum 
sanctificatio raembrorura , si inveniatur vel 
in uno corruptio. » Idera : « An libi de vir- 
ginitatis praerogativa blandiris? Memento 

— '<> Id., ad Pro. et JuL, epist. clxxix. — " Vid. inf., 
lib IV, c. XXVI. — 1= Ibid., c. XLV. — '» Id., rle S. Hr~ 
ginit., c. XXXI. — " Ibid., c. xxxviii. — '6 ibid., c. v. 

— '8 Ibid., c. xuv. — " Ibid., c. n. — i» llierou , 
ad Mtturit. fil., epist. xiv. 



82 



Adani et Evam virgiaes deliqnisse, uec inte- 
gritalem corporis profuisse peceantibus. » 
Idem ' : « Cum universos artus tuos mun- 
daveris ab omni sorde peccati , et toto fueris 
sanctiflcata corpore ; tunc libi castitatem 
intelligas profuturam, et cum omni flducia 
palmam virginitatis expecla. » Idem ' : 
(( Sit in te nova gravitas, honestas admira- 
bilis, stupenda verecundia, mira patientia, 
virginalis incessus, et verae pudicitiaj habi- 
tus, sermo sempcr modestus , et in suo tem- 
pore proferendus. » Idem ' : « Virginis defmi- 
tio est, sanctam esse corpore et spiritu, quia 
nihil proficit carnem habere virginem, si 
mente quis nupserit. » Idem ' : « Audenter 
loquar ; cum omnia possit Deus, suscilarL' non 
polest virginem post ruinam. Valet quidem 
liberarede pojna, sed non vult coronare cor- 
ruptam. » Cyprianus, in Epislola ^ : « Si 
Christum continenlia sequilur, et regno 
Dei virghiitas destinatur, quid est virgini- 
bus CUristi cum terreno cullu, et cum orna- 
mentis, quibus dum hominibus placere ges- 
tiunt , Deum offenduiit ? » Isidorus , de 
Sunmo Bono^ : « Omne peccatum per po?ni- 
teutiam recipit vuiuerum sanitatem ; virgi- 
nitas autem si labilur, nuUatenus repara- 
tur. » Idem ■" : « Virgo carne , non meute , 
nulUim praimium habet in repromissione. » 
Ambrosius, de Hortatione ad virginita- 
tem^ : « Altende tibi, virgo, ut et lu insistas 
orationi, ct vultus luus assidua pallescat 
obsecratione. Sed ante ' omnem orationem, 
prmpara animam , ut non tu videaris ten- 
tare Deum, cum deprecaris : ut id quod oras, 
mores tui loquantur, fldes adjuvet, opera 
commendent. » Idem "> : « Nec liberiorem 
laitiliam in virginibus decet esse : quae si 
non habent iiuod defleaut, fleaut tamen saj- 
culum, tleant lapsus peccanlium. Etenim 
quae aliorum lapsus fleverit, suos cavebit. 

> Hieron., ad ilauril. fil., epist. xiv, 
» Id., ucli:iirsus lleloid., uon longe a fine 
Eusloch., ei>ist. xxu, ante meJ. — ' 
Discipt. et luibit. Virg., c. ill. — lil 
Hum. Bon., lib. II, c. XL, sent 



PHARETRiE LIB. I. 

Fleant quod a gaudiis paradisi longius eva- 
gaulur ; fleant, quia nesciant an ad illa de- 
beant perveuire : fleant postremo, vel ipsa 
contemplatione, uthic fleiites, illic accipiant 
consolationem. » Idem " : « Custodi '•, virgo, 
vias tuas, ut non delinquas in lingua tua. 
Etenim bona loqui plerumque crimeu est 
virgini. » Idem " : « Ingreditur, o virgo, 
mors per ostium tuum , si fal-jum loquaris, 
si turpiler , si procaciter , postremo si ubi 
non oportet loquaris. Clausaj sint ergo fores 
labiorum tuoium, et obseratum maneat 
vocis vestibulum. » Idem '» : « Virgo quae 
Chrislum requirit , non debet esse vulgaris, 
non debet esse iu foro , non in plateis voce 
querula, gressu lubrica, facilis auditu, vilis 
aspectu. » Idem " : « Qui nou nubunt et 
uxores non ducunt, sicut angeh in terris 
sunt : ut tribuiationem cai'nis non sentiant, 
servitutem ignorent , et mundauaj negotia- 
tionis allevientur contagio, diviuis rebus 
mente intendant : ut tanquara exuti corporis 
infirmilale, non qua; hominis sunt, sed quae 
Dei cogitent. » Idem '• : « Virgiuitas adole- 
scentiam decet , j uventutem oruat , senec- 
tutem aiuplifical, omnique aivo habet justi- 
\\x suaj canos, maturitatem gravitalis, vela- 
men pudoris, qui devotionem iion impediat, 
religionem augeat. » Idem , de Virgini- 
tate '^ : « Quid est virginalis castitas, nisi 
expers conlagionis integritas ? » Idem '* : 
M Nec mirum, o virgiiies, si pro vobis an- 
geli militant, qui angelorum moribus mili- 
tatis. Meretur eorum piajsidium castitas 
virgiuahs, quorum meretur et vitam et 
mores. » Idem '" : « Rachel , extorto osculo , 
flevit et gemuit. Nec flere desiisset, nisi 
proximum cognovisset. » Idem " : « Con- 
siderate , quia virgines prae apostolis resur- 
rectioneni Domini videre meruerunt. » 
Idem " : « Claudat ora virginis pudor ; de- 



8 Auibros., de liortal. ad Vi 
< Eccli. ,x\in, 23.— '" Ambros. 



- °- Ibid. - 

- * Id., ad 
Cyprian., de 
- « Isid., de 

— ' Ibid., sent. 7. 
giti'1., post med. — 
ibiJ., imulo post. — 



" Ibid., propc fin. — " Psal. xxxviii, 2. — '^ Auibr., 
de Virginib., lib. III, post med. — " Ibid. — " Id., de 
hortat. ad Virginit. — " Id., de Vid , ante nied. — 
" Id., de Yirgimb., lib. I, anle med. — '8 Ibid., post 
raed. — " Ibid., lib. III, non multmu a princ. — 
" Ibid., aule med. — " Ibid. 



DE PERSONARUM VARIETATE, 



bilitatem corporis excludat religio ; in- 
stituat consuetudo boni operis exercitium. 
Matiiram igittu- virginem mihi prius gra- 
vitas moruiii nuntiet pudore obvio , gres- 
su sobrio, vultu modesto, et praenuntia in- 
tegritatis antecedant signa virtutis. » Ber- 
nardus , super Missus est ' : « Solent vir- 
gines, quse verae virgines sunt^ semper ad 
omnem viri affatum pavere, et nunquam 
esse securae , et , ut caveant timenda, etiam 
tuta pertimescere , scientes se in vasis ficti- 
libus thesaurum portare pretiosum, etnimis 
arduum esse vivere inter bomines ut ange- 
lum, et in terris more ccelestium conver- 
sari. » In dialogo' sanctorum Basilii et Joan- 
nis : « Virgo, quaj arripuit prophetiam, 
ccelestemque conversationem angelorum 
repraesentare in terris spopondit, atque in 
hac carne incorporeae naturse aggressa est 
implere virtutem , neque superfluos [a) 
egressus, neque vaniloquia usurpare per- 
mittitur ; maliloquii vero et adulationis 
etiam uomina ignorare debet. » Glossa ' : 
« Altior professio virtutis altiorem debet 
tenere viamvivendi. Qui enim, abrenuntiato 
conjugio, virginitatem voto consecrant, 
oportet ut niores virginitatis condignos os- 
tendant. Abstineant ab otiosis verbis, ira, 
rixa, detractione, habitu superfluo, et ocuio 
impudico, comessationibus, potationibus, 
atque hujusmodi; vigiliis et sanctis oratio- 
nibus, lectionibus, eleemosynis, et hujus- 
modi, vacent. » 

CAPUT XXXIX. 



Gregorius, in Registro ' : « Quanto viduae 
bene viventes virorum sunt solatio desti- 
tutse, tanto eis enixius ecclesiastica est im- 
pendenda tuitio. » Idem, in cap. cle Sacer- 
dotibus bonis * ; « Offlcii sacerdotalis , » etc. 

' Bern., super Misms est , hom. iii, post med. — 
' Gloss. ord. in lU Reg., vi. — ' Greg., ad Anthem., 
lib. V, epist. xxxvii, col. 1234. — * Vid. sup., c. xx, 
p. 32. — 5 Aug., ad Prob., epist. cxxi, al. cxxx, c. xvi, 

(q) C(Bt. edit. superfluus. 



53 

Augustinus, in Epistola " : « Quamvis ad 
omnia membra Christi , hoc est, ad omnes 
qui in eum credunt, et ejus corpori mystico 
sociantur, .sicut docuit, orare pertineat; spe- 
cialiter tameu diligentior cura orationis, in 
Scriptura, ejus viduis invenitur injuncta. » 
Idem, de Yiduitate "; « Si nondum vovisses 
Deo continentiam vidualem, exhortaremur 
profecto ut voveres; quia vero jam vovisti, 
exhortamur ut perseveres. o Idem ' : « Agite 
cursum vestrum, o viduae, et perseveranter ' 
currite, ttt comprehendatis: et exemplo vitae, 
exborfationisque sermone, rapite in euindem 
cursum vestrum quascumque potueritis. d 
Idem, de Vita Christiana '; « Tria esse vi- 
duarum genera, non ignorare te credo : 
unum , quod perfectissimum est coelesticpie 
praemio destinatum, quod ritu illius de Evan- 
gelio '"viduaeDeo orationibus etjejuiiiis die 
noctuque deservit ; aliud vero, quod flliorum 
curam habet et domus, non tam dignum, 
nec tamen peccatis obnoxium ; tertium au- 
tem genus est in epulis et deliciis, quod 
aefernae morti servatur. » Idem, tle Yircjini- 
tate " ; « Multas viduarum revocat a nuben- 
do, non amor praeclari proposili, sed aperti 
dedecoris timor, veniens et ipse de superbia, 
qua formidatur magis hominilius displicere, 
quam Deo. » Hieronymus, in Fpistola": 
Vidua quae marito placere desinit, et juxta 
Apostolum vere viduaest, nihil habet ne- 
cessarium , nisi perseverantiam. Meminit 
pristinae voluptatis, scit quid amiserit, quo 
delectata sit. » Ambrosius, de Yiduis " ; 
« Propemoduin non inferioris virtutis est a 
conjugio abstinere, quod aliquando delecta- 
verit, quam conjugii penitus delectamenta 
nescire. » Idem '* : « Virginitas in eo facilior 
est, quod carnis incentiva non novit; et vi- 
duitas in eo sollicitioi', quod praeteritas ani- 
mo recolit voluptates. » Idem, de Yidui- 

n.29. — "Id., de Bon. Viduit., c.xix. — 'Ibid., c. xiii. 
— 8 I Coi:, IX, 24. — 8 Aug., i/e Vit. Cltrist., c. xili. — 
'» Luc, II, 37. — " Aug., de S Viryinit., c. xxxiv. — 
12 Hieron., ad Fttriam, epist. x, ante med. — " Ambr., 
de Vid., in princ. — " Eit Uierou., ad Agerunt,, 
epist. XI, ante med. 



PHARETR^ LIB. I. 
temperans et casta. ingressu Ecclesiae 



54 

tate ': « Esto, vidua 
Tempera te primum a vino, ut possis casta 
esse ab adultero; nec te ille tentabit, si te 
vina non tentent. Nam si Judith vidua vi- 
numbibisset, cum adultero utique dormis- 
set. » Idem, de Offtciis*: « Quid tam deco- 
rum, quam ut vidua defuncto conjugi fidem 
servet? Quid etiam hoc utilius, quo regnum 
coeleste acquiritur? Stmt enim', qid se cas- 
traverunt propter regnum coelorum. » Idem, 
de Fide resurrectionis * ; « Mulier satis pie 
virum luget, quae servat pudorem , non de- 
serit fidem. Sie enim bene defunclis officia 
penduntur, ut vivant in mentibus, et in af- 
fectibus perseverent. » 

CAPUT XL. 

De Conjugatis. 

Gregoriiis, in Moralibus^: « Tunc solum 
conjuges in admixtione sine culpa sunt, cum 
non pro explenda lihidinc, sed pro susci- 
pienda prole misceiitur. » Idem, in Pasto- 
rali': « Nece.sseest ut conjuges crebris ora- 
tionibus deleant, qund pulchrae copula; spe- 
ciemadmixtisvoluptatibus foedant. » Idem": 
« Admonendi sunt conjuges, ut ea in qui- 
bus sibi aliquando displiccnt, et patientes 
invicem tolerent, et exhortantes se invicem 
salvent. » Idem, in Registro * ; « Vir cum 
propria uxore dormiens, nisi lotus aqua, 
Ecclesiam intrare non debef, sed neque lotus 
intrare statim debet. » Et infra ' : « Nec hoc 
dicentes culpam putamus esse conjugum; 
sed quia etiam ipsa licet admi.Kfio coiiju- 
gum, sine voluptatc carnis esse non potest, 
a sacri loci ingressu abslinendum est, quia 
voluptas ipsa sine culpa esse nuUatenus po- 
test. » Ideni : « Si quis sua conjuge non cu- 
pidine voluplatis, sed solum procreandorum 
liberorum gratia utitur, ille profecto sive de 

' Ambros., de Vhl., circa med. — » Id , de Offic, 
lib. 11, c. VI. — 3 Matt/i., xix, 12. — * Ambros., de 
fid. Resurr., longe aute med. — » Greg , Moral., 
lib. XXAll, c. xvn. - « id., Pastor., p. III, c. ii, 
admonit. 26. - ' Ibid. — » Id., ad Augustin., lib. XII, 
epist, XXXI, ad interrog. x, col. 1573. — » Ibid., 



sive de sumendo domi- 
nici corporis sanguinisque mysterio, suo 
est relinquendus judicio, quia a nobis pro- 
hiberi non debel accipere, qui in igne positus 
nescit ardere. » Mem '» : o Cum boni conj iiges 
aut meritum augeredesiderant, aut anteactae 
vitae ciilpas deflere, ut se ad contiuentiam 
astringant, et meliorein vitam appetant licet. 
Si vero coutinentiam, quam vir appetit, uxor 
non sequitur, aut quam uxor appetit, vir 
recusat; dividi conjugium non licet, quia 
scriptum est" : Quod Deus conjunxit, liomo 
non separet. Et iterum " : Mulier corporis 
potestatcm non hahet, sed vir : similiter au- 
tem, et rvV sui corporis potestatem non ha- 
bet, sed muUer. Augustinus, de Bono con- 
jugali " ; « Concubitus necessarius causa 
generandi inculpabilis est, et solus ille nup- 
tialis. Ille aulem, qui ullra necessitatem is- 
tam progreditur, jam non rationi, sed libi- 
diui obsequitur. Et hunc lamen rion exigere, 
sed reddere conjugi, m fornicando damiia- 
biliter peccet, ad personamconjugalem per- 
finel. Si autem anibo tali concupiscibili sub- 
jungantur, rem faciunt non plane nuptia- 
rum. » Idem " : « Cum ille naturalis usus, 
qui prolabitur ultra pacta nuptialia, id est, 
ultra propagandi necessitatem , venialis sit 
iu uxore, in nierelrice dainnabilis; ille qui 
est conlra naturam execrabilis fit in mere- 
trice, sed esecrabilior lit in uxore. » Idem '" : 
Bonai sunt nuptiae, in quibus tanto melio- 
res sunt conjugali, quanto castiores ac fide- 
lioresDeum limenl : maxime si filios, quos 
carnaliter desideraut, spiritualiter nutriant. » 
Idem in Epistola '«; «Muiierem conjugatam 
non licet dicere : « Facio quod volo de meo, 
cum et ipsa non sit sua, sed capitis sui, id 
est viri. » Idem, super Genesim ad litteram " ; 
« Quod bonum habent nuptia;, peccatum 
nunquam esse potest. Hoc autem tripartitum 
est, scilicet fides, proles, sacramentum. la 

col. 1574. — '" Id., ad Tlicoctistam, lib. IX, episl. xxxix, 
col. 1446. — " italtlt., XIX, 6. — 'M Cor., vii, 4. — 
" Aug , de Bon. Conjug., c. x. — " Ibid., c. xi. — 
" Ibid., c. XVIII. — >« Id., epist. cxcix, al. ccLxil, n. 7. 
— " ld.,de Genes. ad litt., lib. II, c. vil. 



DE PERSONARUM VARIETATE. 



55 



flde attenditur, ne praeter vinculum conju- 
gale cu ni allera vel cum altero concumbatur ; 
in prole, ut amanter suspicialur, beniyne 
nutriatur, religiose educctur ; in sacramento, 
ut conjugium non separetur, et dimissus 
aut dimissa, neccausa prolis, alteri conjun- 
gatur. » Idem, conlra Julianum ' ; « Jntem- 
perans in conjugio, quid aliud nisi quidam 
adulter uxoris est? Omnis enim vehemens 
amator propriae uxoris, aduller cst. » Idem ^ : 
a Sicut adulterium non potest esse sine 
bono natune, nec ideo est bonum; ita con- 
nubium non potest esse sine malo conciipis- 
centiffi, nec ideo malum est. » Idem ': Con- 
juges bene utentes malo concupiscentiae, 
anteponuntur virginibus male utentibus 
bono continentiae. Idem, de Viduitate *; 
aNuptiarum bonura semper est bonum; sed 
in populoDei fuitaliquandolegisobsequium, 
nunc est infirmitalis remedium. » Idem ^ : 
a Sicut manente in se sacramento regenera- 
tionis, excommunicatus quisque reus crimi- 
nis cujuscumque, non ilio sacramento caret, 
etiamsi nunquam reconcilietur Deo ; if a ma- 
nente in se vinculo fcederis conjugalis, si 
uxor dimittitur ob causam fornicationis, nec 
carebit illo vinculo fcederis, eliamsi nun- 
quam reconcilietur viro ; carebit autem , si 
morluus fuerit vir ejus. » Idem : « Indi- 
gnantur viri, » etc, supra, in capitulo de Ho- 
mine^. Joannes Chrysostomus, super Mat- 
thceum'' : a Abstine tea meustruata; abstine 
te a prsegnante ; erubesce te facere, quod 
animalia non faciunt. » Et infra : « Quando 
dies festus est et dies jejunii, serva ut impleas 
apostolicum prseceptum » : Nolite fraudare 
invicem, » etc. Ambrosius, de Viduitate " ; 
« Non prohiberaus secundas nuptias , sed 
tamen non probamus saepe repetitas. » Idem, 
de Virginitate '"; « Bonura conjugium, sed 
tamen a jugo tractura, et raundi jugo, ut 
viro potius cupiat mulicr placere, quam 

' Aug,, coiit. Julian., lib. II. — ' Ibid., lib. III, 
c. XXIII. — ' Ibid., lib. IV, c. viii. — * Id., de Bon. 
Viduit., c. VIII. — s Id., de Adult. Corij., c, V. — 
« Supra, c. VII, p. 19. — ' Chrysost., Op. imperf. in 
Matil>.,c.xix.— »1 Cor.,\n, 5.-9 Ambros.,rfe Vid., 



Deo. Idem " : « Jactet licet se fecundo no- 
bilis dotata partu; quo plures generavit, 
phis laboravit. Numerat solatia filiorum ; sed 
numeret [lariler et moleslias. Nubit et plo- 
rat, qualia sunt vota quae flentur? » Idem '^ : 
« Prius utique irapediraeutum fecunditas 
carnis incipit aflerre, quam fructum. Par- 
turit enira et aegrotat, priusquam pariat : 
quara dulce pignus, quod a pericnlo incipif, 
et in periculis desinit; prius dolori futurum, 
quara voluptati? Periculis emitur, nec pro 
arbitrio possidetur. » Idem ": « A conjugio 
ilia uiiscuntur incentiva vitiorum, ut quae- 
sifis coloribus ora depingant, dura viris dis- 
plicere forraidant, et de adulterio vulfus, 
meditantur aduUerium castitatis. » Isidorus 
in Etymologiis '* ; « Tribus causis ducitur 
uxor. Prima est causa prolis, de qua legitur 
in Genesi " : Et benedixit eos dicens : Cres- 
cite et muUiplicamini. Secunda causa adju- 
torii, de qua ibi in Genesi dicilur " : Non est 
bonum esse hominem solum, faciamus ei ad- 
jutorium simile sibi. Tertia causa inconti- 
nentiae, unde dicit Apostolus '^ : Qui se non 
continet, nubat. » Hieronyraus, in Epis- 
tola '»: Non negamus viduas, non negamus 
maritatas, sanctas mulieres inveniri; sed 
quae uxores esse desierunt, quae in ipsa ne- 
cessitate conjugii imitantur virginum casti- 
talem. » Idem "* : « TJbi lympana sonanf, tibia 
clamitat, lyra garrit, cymbala concrepant, 
quis ibi Dei timor? Parasitus in cunturaeliis 
gloriatur. Ingrediiintur expo.sitae libidini 
victimae, et fenuitate vestiura nudae impu- 
dicis oculis ingeruntur : his infelix uxor aut 
laetatur, et peiit; aut offenditur, et maritus 
in jurgia concitatur. » Idem ^" : « Nupta ad 
speculura pingitur, et in contumeliam Arti- 
ficis conatur pulchrior esse, quara nala est. » 
Idera, in originali super illud Joel ^' ; Egre- 
ditur sponsus de cubili suo, etc. : « Ergo qui- 
in castigatione victus, ef jejunio, atque elee- 

c. XI, u. 68. — '» Id., de Virg., iib. III, post med. — 
' ' Ibid., lib. I, ante med. — '- Ibid. — 's Ujjd — u isid , 
EtijmoL, lib. l.\, c. viii. — is Qen., i, 28. — '•■Ib id., ii, 
18. — " 1 Cov., VII, 9. - 's Hieron , adu. Helvid. — 
'9 Ibid, — 2» ibid. — =' Id., in Joel., u, 16. 



b6 



PHARETRtE LIB. I. 



mosynis dicit se agere poenitentiam, frustra 
agit poenitentiam, qui non servat castitatem; 
frustra hoc sermone promittit, nisi egredia- 
tur de cubiculo suo, et sanctum purumque 
jejunium pudica expleat poenitentia. » Glos- 
sa ' : a Quoties uxori deliitum reddo, orare 
non possum. Quod si juxta Aposloli ' ser- 
monem sine intermissione orandum est, 
nunquam ergo mihi conjugio serviendum, 
ne ab oratione, cui semper instare jubeor, 
ulla hora praepediar. » 

CAPUT XLI. 

De tribus statihus jprmdidis. 

Augustinus, in libro de Bono conjttgali \- 
« Sicut bonum erat, quod Martha faciebat 
occupata multum circa ministerium sancto- 
' rum; sed meUus, quod Maria soror ejus se- 
dens ad pedes Domini , et audiens verbum 
ejus, cum ambae hospitio recepissent : ita 
bonum Susannae in conjugaU castitate lau- 
damus ; sed tamen ei bonum viduae Annre, 
ac muUo magis Maria? virginis anteponi- 
mus. » Ideni , de Virginitate ' : a Certa ra- 
tione et sanctarnni scripturarum auctoritale, 
nec peccatum esse nuptias invenimus ; sed 
tamen nec eas bono vel virginalis conlinen- 
tiae, vel etiara viduaUs abstinentiae , aequa- 
mus. » Idem, contra Jidianiim ': « Vera 
pudicitia, sive conjugaUs, sive viduaUs, sive 
virginalis, dicenda non est, quae non verae 
fldei mancipatur. Conjuges enim , et virgi- 
nes, et viduai possunt esse, et pudicae uon 
essc, si contaminata voluntate moechantur. » 
Hicronymus, in Epistola': a Cura in se- 
mente terrai bonai, centesimura, et sexage- 
simum, et Irigesimum fructum EvangeUa 
doceant ; et centenarius pro virginitatis co- 
rona primuni graduni teneat, sexagenarius 
pro labore viduarum in secundo sit nuuiero, 
tricenarius foedera nupliarum ipsa digito- 

' Gloss. ord. in I Pelr., ui. — • I Thess., v, 17. — 
' Aug.,</e Bon. Conjuy,. c. via. — »ld., de S. Virgi- 
nit., c. XXI. — 5 Id., conl. Julian., lib. IV, c. vni. — 
" Hieron., ad A(ieruch.,epist. xi. — ' Ambros., de Vid,, 
!■. jv, u. 2-). — 'Greg., inEvang.. hom. XL, post med.— 



rum conjunctione testatur; bigamia in quo 
erit numero? imo extra numerum : certe in 
terra bona non oritur, sed in vepribus et 
spinetis vulpium, quae HeroU impiissirao 
comparantur. » Ambrosius, de Viduitate ' : 
a Docemur triplicem castitatis esse virtutem : 
unamconjugalem, aUam viduitatis, tertiam 
virginitatis. » 

CAPUT XLIL 

De Pauperibus. 

Gregorius, in Homiliis^: a Pauper cum 
repreliensibilis cernitur, moneri debet, et 
despici non debet. Si vero reprehensionis nil 
habet, venerari summopere sicut intercessor 
debet. » Idera ' : « Cum quoslibet pauperes 
uonnuUa reprehensibilia perpetrare conspi- 
citis, uoUte despicere, nolite desperare ; quia 
fortasse quod superlluitas tenuissimae pravi- 
tatis inquinat, caminus pauperlaUs purgat. » 
Idem '" : « Quando ad Udei agonera veniraus, 
iuclamiu contra nialignos spiritus surai- 
mus. Maligni autera spiritus nudi sunt, quia 
nihil in hoc mundo proprium possident. 
Nudi ergo cum nudis luctari debenms. Nam 
si vestitus quis cum nudo luctatur, citius ad 
terram dejicitur : quia habet unde tenea- 
tur. » Idem, in Dialogo " : « Paupertas men- 
tibus bonis esse solet custos humilitalis. » 
Idera , super Ezechielem " : a Paupertas in 
inopia mcntis est, non in quantitate posses- 
sionis. » Idem " : « Cum deest terrena subs- 
tanlia, de qua aeterno judici rationem pone- 
raus, Uberius ad patriam pergiraus, quia 
quasi in via pondere caremus. » Idem, in 
Moralibus " : « Mira securitas est cordis , 
alicna nou quaerere, sed uniuscujusque diei 
sufficieutia coutentum manere, » infra '% de 
Sufficientia, lib. IV. Idem : « Quisquis sti- 
mulo, »etc., iufra'", Ub. III, capitulo de Ju- 

' Ibid., circa med. — '" Ibid., hom. xxii, nou longe a 
princ. — " Id., Uialog., lib. II, c. ix, non longe a 
princ. — " Id., in Ezech., hom. xviii, post med. — 
" Ibid., bom. x, posl med. — " Id., Moral., lib. XV, 
c. XIII, post med. — " Vid. inf., lib. IV, c. xx. — 
<«Vid. inf., lib. III, c. xlu. 



DE PERSONARUM VARIETATE 
dicio. Augustinus S de Ecdesiasticis Dog- 
matibits : « Bonum est facultates cum dis- 
pensatione pauperibus erogare ; melius pro 
intentione sequendi Dominum insimul pau- 
peribus donare, et absolutiim ab omni solli- 
citudine egere cum Christo. » Idem, in libro 
de Cura pro mortuis, et in libro de Civitate 
Dei ' ; « Praeclaras exequias in conspeetu 
hominum exhibuit purpurato illi diviti turba 
famulorum ; sed multo clariores in conspectu 
Dei ulceroso illi pauperi ministerium prae- 
buit angelorum, qui eum non extulerunt in 
marmoreum tumulum, sed in Abrahse si- 
num. » Idem, super Canonicam Jacobi : 
« Magnse felicitatis est conditio Christiano- 
rum, quibus claritudo regni in paupertate 
posita est. Possidere quod cum labore ac- 
quiritur, paucorum est ; contemnere quod 
cum fructu contemnas, omnium est. Feli- 
citas ergo magna Christianorum , quibus 
datum est, ut paupertate faciant pretium 
regni ccelorum. » Idem : o Non tibi displi- 
ceat paupertas tua ; nihil enim ea potest di- 
tius inveniri. Yis scire quam locuples sit 
paupertas? Coelum emit. » Joannes Chrysos- 
tomus : « Non malum aliquod aestimemus 
inopiam ; etenim sapientise , et patientiae , et 
omnis philosophiae nobis magistra est ino- 
pia. » Ambrosius, in Hexaemeron': « JustUg 
vir, qui hic eguerit , illic abundabit : et qui 
hic laborem toleraverit, illic consolationem 
habebit. Qui autem hic receperit bona, illic 
mercedem eorum sperare non poterit. Pau- 
pertas enim mercedem suam reservat, cen- 
sus absumit, » Hieronymus, in epistola : 
« Vacuus viator et nudus latronis non timet 
insidias , securus a nocturnis furibus dormit 
pauper, eliamsi claustra non muniat : diviti 
vero suffi opes latronis imaginantur occur- 
sum et jugi sollicitudine somnum adimunt. » 
Idem ' : o Crates ille Thebanus quondam di- 
tissimus, cum ad philosopbandum Athenas 
pergeret, magnum auri pondus abjecit in 

Aug, 



57 

raare ; nec putavit se posse et virtutes simul 
et divitias possiJcre. » Bernardus, in epis- 
tola " : « Volo te esse amicum pauperum , 
magis autem imitatorem. IUe gradus profl- 
cientium est, hic perfectorum. Amidtia nam- 
que pauperum, regis amicos constituit ; sed 
amor paupertatis reges facit. Regnum deni- 
que ccelorum pauperum est. » Idem, in ser- 
mone : « Cum tria sint genera paupertatis, 
necessaria, voluntaria, et simulatoria; recte 
dividens et recte offerens, rejecta simula- 
tione, necessariam patiens, voluntariam am- 
plectens, pauper efflcitur spiritu. » IJeia ' : 
« Felix paupertas voluntarie reiinquentium 
omnia, et sequentium te, Domine Jesu. Felix 
plane, quae tam securos, imo gloriosos faciat 
in illo singulari fragore elementorum, in 
illo tremendo examine meritorum, in illo 
tanto discrimine judiciorum. » Seneca, in 
Epistola ' ; « Cui cum paupertate bene conve- 
nit, dives est. » Idem ' : « Non qui parum ha- 
bet, sed qui plus cupit, pauper est. » Idem ' : 

Aude, hospes, contemnere opes, et te quo- 
que dignum. 

Finge Deo '". 

«Nemo aUusest Deodignus,quam qui opes 
coutempsit : quarum possessionem tibi non 
interdico; sed hoc efflcere volo, ut intrepi- 
dus eas possideas. » Idem " : « Si vis vacare 
animo, aut pauper sis oportet, aut pauperi 
simiiis. Non potest salutare fieri studium 
sine fi'agiiitatis cura. » 

CAPUT XLIII. 

De Divitibus. 

Gregorius, in Homiliis '- : « Quicumque 
bene in hoc saeculo habetis, cum vos bona 
egisse recolitis, valde de ipsis pertimescite, 
ne coiicessa vobis prosperitas eorumdem re- 
muneratio sit bonorum. » Idein " : « Cum 
pauci sinl qui spiritualia dona percipiunt. 



' Imo Gennad., c. lxxi. — ^ Aug., de Cur. pro 
Mort., c. II ; de Civit. Dei , lib. I, c. xii. — ^ Ambr., 
m Hexaem., lib. VI, c. viii, prop. fln. — ' Hieron., 
ad Paul. epist., ante med. — * Bein., Epist. ciii. — 



' Id., serm. viii , super Qui habitat. — ' Senec, ad 
Lucil., epist. ii. — * Ibid. — ' Id., epist. xviii, prope 
fin. — '» Virg., yEneid., lib. VIII. — " Senec, epist. 
xv;i, aute med. — '- Greg., in Evang., hom. XL, post 
lued. — " Ibid., hom. xx, post med. 



58 

et multi qui rebus temporalibus abundant, 
per hoe se divites virtutibus pauperum in- 
serunt, quod eisdem sanctis pauperibus de 
suis divitiis partiuutur. » Ideni ' : « Plerum- 
que mali eo magis contra Douiinum super- 
biunt, quo ab ejus largitate et contra meri- 
tum ditantur; et qui provocari bouis ad 
meliora debuerunt, bonis pejores fiunt. » 
Augustiuus, de Civitate Dei- : a Tempora- 
libus niagis utendum est, quam friiendiim, 
ut friii mereamur a;ternis. Nou sicut per- 
versi, qui frui volunt nummo, ufi autcm 
Deo : quoniam non nummum propter Deum 
impenduut, sed Deum propter nummum 
colunt. » Idem : « Pra;claras exequias, » etc, 
supra, de Pauperibits'. Idem, de Verbis Do- 
inini'': « Ecce recule, dives, primordia tua : 
dic, rogo, quid atluleris? aut si dicere eru- 
^esiis, audi Apostoliiin dicentera' : Niliil, 
inquit, intulimus in hiinc mundum, ulique 
quaudo nati sumus; sed nec auferre quid 
possumus, utique quando dt; muudo exibi- 
mus. Niiiil attulisti; nihil auferes : quid te 
inflascoutra pauperem? Cerle quando, ha- 
bitocasu, velera sepulchra frangunlur, ossa 
divjtum ab ossibus pauperum non agno- 
scunlur. » Joannes Chryso.^toraus , super 
Matthwo : « Non propter hoc, dives, divitias 
accepisti, ut iu laacivia consumas, sed ut in 
eleemosynam expendas. Numquid enim tua 
sunt, quae habes? Quae pauperuin bona sunt, 
tibi credita sunt, etiamsi ex laboribus justis, 
vel ex hereditate paterna possessor factus 
fueiis. » Idem, super Joanne : « Per innu- 
meras mortes suorum, laetantur se cupidi ad 
pecuniae januas pervenisse. Voiutari namque 
in coeiio ejus tanqiiam sues delectantur, et 
ut tauri stercus ejus evolvere. » Ambrosius, 
de Officiis^ : « Isti, qui in luxuria, rapina, 
quaistibus, houoribus, studia sua posuerunt, 
spectalores magis simt, quam praeliatores. 
Habent lucrum laboris, fructum virtutis non 

> Greg., Moral., lib. XI, c. n, noii longc a priuc. — 
' Aug., de Civit. Oci , lib. XI, c. xxv. — » Sup., 
p. 57^ — * Id., de vcrb. Dom., serm. v. — b 1 Tim., 
VI, 7. — «Ambros., de Offlc., lib. I,c xvi. — ' ld., in 
Ikxaem., lib. Vi, c. viu. — • Id., de Nab., c. i. — 



PHAR.TRiL LIB. I. 

habent. » Idem, in Hexaemeron'' : « Nudi 
omnes nascimur, nudi morimur. Nulla di- 
scretio inter cadavera mortuoruiu, nisi forte 
quia gravius foetent divitura corpora distenta 
luxuria. » Idem, in Sermone^ : a In com- 
mune omnibus, divitibus atque pauperibus, 
terra fundata est : cur vobis jus proprium 
soli, divites, arrogatis? Nescit natura di- 
vites, quae omnes pauperes gencrat. » Idem' : 
Ouicumque palrimonio suo tauquam posses- 
sor uon utitur, qui iargiri pauperi et dispen- 
sare non novit , is suarum servulus est, non 
dominus facultatum. » Idem'" : « Ipsum no" 
men considera : Ditem dicunt Gentiles in- 
ferni praesulem, arbifrum morlis. » Hiero- 
nymus, iu oiigiuali super Abacuc " : « Pro 
iniquitate vidi tentoria ^Ethyopice. Omuis 
dives, aut iniquus, aut heres iniqui. » Se- 
neca, in Epistola^* : « Libera fe prius metu 
morlis, illa nobis grave jugum iiuponit; 
(leiude nietu paupertatis. Si vis scire, quam 
nihil in illa mali sil, compara inter se pau- 
periun et divituin vultus; sa?pius pauper et 
Ddeiis ridet. » Ideni " : « Horum, qui felices 
vocanlur, hilaritas facta est aut gravis et 
suppurata tristilia, eoqiie gravior, quia iu- 
terdum non licet esse miseros; sed inter 
aerumnas cor ipsum exedentes necesse est 
agere felicem. » 



CAPUT XLIV. 

De Potentibus. 

Gregorius, in Registro " : « Qui post terre- 
nam potestatem coeleslis regui gloriam cupit 
acquirere, ad faciendum lucrum Creatori 
suo debet enixius laborare : ut ad ea, quae 
desiderat, operalionis sua; gradibus possit 
asceudere. » Idem " : « Summum in regibus 
bonum est, justitiam colere, ac sua unicui- 
que jura servare, et in subjeclis non sinere 
quod potestatis est fieri, sed quod aequum 

» Ibid., c. XV. — '» Ibid., c. vi. — " llierou., in Hab., 
III, 1. — '2 Senec, Epist. lx.nx, circa nafid. — '' ibid. 

— "Greg., adAldiberg., lib. IX, epist. Lix, col. 1472. 

— '» Id., ad Theodor. et Theodeb,, lib. VII, epist. cxxi, 
col. 1384. 



DE PERSONARUM VARFRTATE. 
est custodire. » Idem' : « Tunc regnum bene 
regitur, cum regnandi gloria animo non 
dominatur. » Idem ' : « Rostringenda sub 
ratione potestas est, nec quidquam est agen- 
dum, priusquam concitata ad tranquillita- 
tem mens redeat. Nain commotionis tempore 
justum putat ira, quod fncerit. » Idem, in 
Pastorali^ : « Contra Deum praesunt poten- 
tes, si eos quos per coiiditionem lenent sub- 
ditos, ffiquales sibi per naturee consortlum 
non agnoscunt. » Idem , in Moralibns * : 
« Bene potestatem exeicet, (jui scit per illam 
super culpas erigi, scit cum illa caeteris 
aequalitate componi. Huniana enim mens 
plerumque extollitur, etiam cum nuUa po- 
testate fulcitur : quauto igitur magis se in 
altum erigit, cum se ei etinm potestas ad- 
jungit ! » Idem '^ : « Juncta semper esse su- 
perbia poteutibus solet. » Augustinus, de 
Yita christiana ^ : « Quo potestas sublimior 
est, tanto ad peccandum major est audacia; 
quia totum credit licere sibi quod polest; et 
dum alterius judicium non timent qui alios 
judicant, ad peccandum preecipites fiuut. » 
Idem : « Homines diabolum , » etc, supra'' 
de Ambitiosis. Idem, de Mendacio ^ : « NuUi 
est injuria per potenfiam vel leviter infe- 
renda, ut ab alio gravior injuria repellatur. » 
Ambrosius, de Officiis'^ : « Laus Domini, 
ubi munda possessio, et innocens familiae 
disciplina. » Idem, in Apologia '" : « Peccavit 
David ut solent reges ; sed pcenitentiam ges 
sit, flevitetingemuit, quod non solent re- 
ges. » Isidorus, de Summo Bono'^ : « Qui 
recte utitur regni potestate , ita praestare se 
omnibus debet, ut quanto magis honoris 
celsitudine claret , tanto semetipsum mente 
magis humiliet, proponens (a) sibi exem- 
plum humiUtatis David, qui de suis meritis 
non tumidus, sed humUiter sese dejiciens, 



dixit " ; « Vilior fiam plus quam factus sum, 
et ero humilis in oculis meis. » Idem " : « Qui 
recteutiturregni potestate, formam justitiae 
factis magis, quam verbis instituit : iUe 
namque nuUa prosperilate erigitur, nulla 
adversitate turbatur; non nititur propriis 
viribus, nec a Deo recedit cor ejus; regni 
quoque fasligiohumiU praesidet animo; non 
eum delectat iniquitas , non inflammat cu- 
piditas, sine fraudatione alicujus ex paupere 
divitem facit ; et quod j usta potestate a po- 
pulis extorquere potuerat, hoc sa?pe miseri- 
cordi clementia donat. » Idem , in Synony- 
mis " : « Modica est hujus saecuU gloria : 
caduca est et fragiUs temporaUs potenUa. 
Dic, ubi sunt reges, ubi principes, ubi im- 
peratores, ubi locupletes rerum, ubi poten- 
tes saeculi, ubi divites mundi? Quasi umbra 
transierunt , velut somnium evanuernnt. » 
Bernardus, in Epistola'^ : « Principis crror 
muUos iuvolvit ; et tanlis obest , quantis 
praeest ipse. » Seneca, libro de Clementia " : 
« Nec promiscuam habere, nec vulgarem 
clementiam principem decet. Nam tam om- 
nibus ignoscere, quam nuUi, malum est. » 
Idem " : « Sic cum inferiore vivas, quemad- 
modum tecum vivere superiorem veUs. » 
Idem, in Epistola'^ : « Quoties in mentem 
tuam venerit, quantum tibi in servuni tuum 
liceal , toties veniat etiam in mentem tuam 
tantumdem in te domiuo tuo licere. At ego, 
inquit, nulium dominum habeo. Respondeo, 
bona forsitan est ibrtuna, si nescis qua aetate 
Ilecuba servire ccepit, qua Crcesus, qua Darii 
mater. » 

CAPUT XLV. 

De Judicibus. 



' Greg., ad Reccared., lib. VII , epUt. r.xxMi, 
col. 1390. — ' Id., ad Gudisc, lib. Vlll, epist. iii, 
col. 1400. — ' Id., Pastor., p. 111, c. III, admon. 6. — 
' Id., Moral,, lib. XWI, c. xxvi; Pastor.,y. II, c. vi. 
— 5 Id., Moral., lib. XXVI, c. xix, post med. — 
«Aug., de Vit. Christ., c. III. — 7 Vid. sup., c. xxiv, 
p. 37. — 8 |(j.^ de Mend. ad Consent., c. xi. — 

(a) Cat. edit. praBponens. 



Gregorius, in Homiliis^^ : « Durum est, 
ut qui nescit tenere moderamina vitae suae , 

» Ambros., de Offic.,Uh. \, c. L. - "> \d., Aj.ol. Dac, 
lib I, c. IV. — " Isid., de Sum. lion., lib. III, c. XLix, 
sent. 1.— '= II Reg., vi, \1. — '3 isid., ibid., sent. -'. 
— " Id., Synon., c. vii. — 's Beru., Epiit. cxxvii. — 
"■ Senec, de Clement., lib. 1, c. ii. — 'i Id., epist. Lvi, 
circa med. — " Ibid. consequenter. — '" Greg., in 
Evang., hom. xxvi, ante med. 



60 



judex flat vitae alienae. » Idem : a Judicare 
digne, » etc, in cap. de Acceptione persona- 
rim, lib. III '. Mem, in Morulibiis' : « Ma- 
jora crimina et tarde credeuda suut, cum 
audiuntur ; et citius punienda suut, cum ve- 
raciter agnoscuntur. » Idem ' : « Tres sunt 
acceptiones munerum , ad quas ex fraude 
festinatur ad judicium : raunus namque a 
corde, est captata gratia a cogitatione ; munus 
ab ore, est gloria per favorem; munus a 
manu, est pra^mium per datiouem. » Idem : 
a Boni te dulcem, » etc, in capit. de /Equi- 
tate'', lib. IV. Joannes Chrysostomus, super 
Matthmim : « Benigni et justi judicis est 
suas injurias contemnere, et aliorum inju- 
rias judicare. » Ideui : « Facile deviat, » etc, 
in capitulo de Timore\ in lib. III. Isidorus, 
in Synonymis^ : « Noli esse plus justus, 
' quam juslum est : omne enim quod nimis 
est, vilium est. » Idem : « NuUum judi- 
ces, » etc, infra, lib. III, cap. de Stultiloquio 
in Accusatione''. Idem, de Suvmo Bono^ : 
(( Neminem stuUorum vel improborum opor- 
tet judicem esse. Nam slultus per ignoran- 
tiam, improbusper improbilatem corrumpit, 
quam didicit, veritatera. » Idem " : « Qui recte 
judicat, et praemiura inde renuraerationis ex- 
pectat, fraudem in Deo perpelrat, quia justi- 
tiam, quam gratis partiri debuit, acceptione 
pecuniae veudit. » Idem '" : « Quatiior modis 
judiciura humanum pervertilur, timore, cu- 
piditale, odio, amore : tiraore, dum raetu 
potestatis alicujus, veritatem loqui pavesci- 
mus; cupiditate, dum pra?mio muueris ali- 
cujuscorrumpiraur ; odio, dum contra quem- 
libet adversari moliraur; amore, dum amico 
vel propinquis obteraperare contendimus. » 
Augustinus, in Epistola^^ : « Iniquura est, 
ut quisque judicare de alio velit, et judicari 
deseipsonolit. » Idem" : « Iraple, Christiane 
Judex, pii patris officium : sic succense ini- 

' Vid. inf., lib. Ul , c. xxxviu. — = Greg., Moral., 
lib. XXIX, c. XIV. — » Ihid., lib. IX, c. XVII - * Vicl. 
iuf., iib. IV, c. xLix. - » Vi(i. inf., lib. lil, c. xlii. 

— " Isid., Synon., c. xvi. — ' Vid. inf., lib. III, § 6. 

— » Isid., de Sum. lion., lib. III, c. Lv, seut. 1. — 
» Ibid., c. Lviii, sent. 1. — "> Ibid , sent. 7. — " Aug., 
ad Pascent., epist. CLXxiv. — " Id., ad Mar. Trib., 



PHARETRjE LiB. I. 

quitati, ut consulere memineris humani- 
tati. » Idem, in Sermone : « Cum judica- 
veris te ipsum sine adulatione, judica proxi- 
mura cum dilectione. » Idem, Contra Dona- 
tistas : « Non facile pro uno, vel paucis, 
adversus innumerabiles religioniset unitatis 
viros, et magno ingenio et uberi doctrina 
praeditos, nisi pertractatis pro viribus atque 
bene perspeclis rebus, ferenda sententia est. » 
Idem : o Sacerdos cui omnis, » etc, supra '*, 
d? Sacerdotibus bonis. Ambrosius, in Apo- 
logia'^ : Uiuisquisque de alio judicaturus, 
de seipso prius judicet, nec rainora in alio 
errata condemuet, cum ipse graviora com- 
miserit. » Idem" : « Saepe et in judicando 
raajus peccalum judicii est, quam peccalum 
ipsum (a), de quo fuerit judicatum. » 



CAPUT XLVI. 

De Nobilibus. 

Gregorius, iu Dialogis^^ : « Nonnuliis solel 
nobilitas generis parere ignobilitatem men- 
tis, ut minus se in hoc mundo despiciant, 
qui plus se caeteris aliquid esse, vel fuisse 
merainerint. B Hieronymus, in epistola ad 
Celantiam '^ : « Nulli te unquam de generis 
nohilitate praeponas, nec ohscurioros quas- 
que et huraili loco natas, te inferiores putes. 
Nescit enim religio nostra personas, nec 
conditiones bominum ; sed auiraas inspicit. » 
Idem '« : « Sola apud Deum libertas est, non 
servire peccatis. Summa est apud eura no- 
bilitas , clarura esse virtutihus. » Idem " : 
« Nobililatis tuae tanlum ad hoc memineris 
ut cum claritate generis, morum sanctitate 
conlendas. » Idem '" : « Non est , quod sibi 
aliquis de generis nobilitate blandiatur, si ex 
meliori parte sit [b) servus. » Idem " : « Mun- 
danam nobilitatem non naturs aequitas prae- 
slitit, sed cupiditatis arabitio invenit. » Idem, 
epist. CLix. — " Vid. sup., c. xx, p. 32. — » Ambr., 

. 11. — "> Ibid. — '« Grcg., Dialog. 

- " Hieron., ad Celanl., cpist. xiv. 

Id., ad Demetr., epist. l , posl uied. 
Id., Mawit. fil., epist. xiv, ullra 



Apol. Dav. 
lib. II, c. xxill. 

— '8 Ibid. — I» 

— " Ibid. — 'I 
med. 

(a) Al. ipsius. 



(6) C(et. edit. fit. 



DE PERSONARUM VARIRTATE 
in Ilomiliis : « Ille apud Deum potior et no- 
billor est, non quein nobilitas generis aut 
digiiitas saeculi, sed quem devotio fidei Deo 
et sancta vita comniendat. » Aaibrosius, in 
Sermonibiis : « Nullum ad commendationem 
hominis condilio servitutis affert impedi- 
mentum, nec dignitas prosapis meritum, 
sed fides affert : sive iiber, sive servus, 
omnes in Cliristo unum sumus. » Bernar- 
dus , in Epistola ' : « Minime quidem Deus 
est acceptor pei'sonarum ; nescio famen quo 
pacto virtus in nobili pliis placct; an forte, 
quia plus claret? Siquidem ignobilis cum 
caret gloria, non iacile liquet, utrum quia 
nolit, aut quia non possit babei-e. Lauilo 
tamen factam de necessitate virtutem ; plus 
illam, quani eligit animi libertas, non indu- 
cit necessitas. » 



61 



CAPUT XLVII. 

De Militibus. 

Gregorius, in Eegistro • : « Summa mili- 

tiae laus inter alia bona merita hsec est, obe- 

dientiam sanctae reipublicae utilitatis causa 

exhibere, el quod sibi utiliter imperatum 

fuerit , obtemperare. » Joannes Clirysosto- 

mus, super Matthoeum^ : « Inhonestum est 

apud Deum opus negotiationis , sive digni- 

tatis, sive militiae. » Ambrosius ', super 

illud Lmc, iu % Neminem concutialis : « Sin- 

gulis generibus hominum tribuit sanctus 

Joannes Baptista responsum, scilicet : publi- 

canis, ne ultra quam prsescriptum est eis, 

exigant; militibus, ne calumniam faciant, 

ne praedam requirant : docens idcirco stipen- 

dia constituta militiae, ne dum suraptus quae- 

ritur, praedo grassetur. » Augustinus, de 

Verbis Domini ' : « NounuIH qui aut militia; 

cingulo detinentur, aut in actu sunt publico 

constituti, cum peccant graviter, hac solent 

a peccatis suis prima se voce excusare, quod 

militant ; et ne bene aliquando faciant, occu- 

' Bern., ad Sopfi., epist. cxni. — ^ Greg,, ad Milit. 
NeapoL, lib. XII, epist. xxiv, col. 1562. — s Chrysost., 
in Matth., xxil, Op. iiuperf., hom. XLI. — * Ainbros., 
ii> Lw:., lib. II, n, n.— ' Luc, iil, 14. — ' Aug., de 



patos se malis actibus conqueruntur. » Idem' : 
« Non est delictum militare ; sed propter prae- 
dam militare, peccatum (!st. Nec rem publi- 
cam gerere criminosum est; sed ideo agere 
rem pubhcam , ut rem familiarem augeas, 
potius videtur esse damnabile. » Idem, in 
epistola ad Bonifacium comitem « : « IIoc 
primum cogita, quando armaris ad pugnam, 
quia virtus tua et fortitiido corporalis, do- 
num Dei est. Sic enim cogitabis de dono Dei 
non facere quidquam contra Deum. » Idem ' : 
« Esto etiam bellando pacificus, ut eos quos 
expugnas, ad pacis utilitatem vincendo per- 
ducas : Beati enim pacifici, ait Dominus '", 
quia ftlii Dei vocabuntur. » Idem " : « Hos- 
tem pugnantem necessitas perimat, non 
voluntas. Kt sicut bellanti et resistenti vio- 
lentia redditur, ita victo, vel capto, miseri- 
cordia jam debetur, maxime in quo pacis 
perturbatio non timetur. » Idem " : « Ornet 
mores tuos pudicitia conjugalis, ornet so- 
brietas et frugalitas. Valde enim turpe est, 
ut militem, quem non vincit homo, vincat 
libido ; et obruatur vino , qui non vincitur 
ferro. » Idem " : « Ex his quae habes de mi- 
litia, gratias age Deo tanquam fonti bonitatis, 
unde habes ; atque in omuibus bonis actibus 
tuis ilU da claritatem, tibi autem humilita- 
tem. » 

CAPUT XLVin. 

Be Negotiationibus. 

Gregorius, in Homiliis " : « Suntpleraque 
negotia, quae sine peccato exhiberi, aut vix, 
aut nullatenus possunt. Quae ergo ad pecca- 
tum implicant, ad haec necesse est ut post 
conversionem ani mus non recurrat. » Idem " : 
« Negotium autem, quod ante conversionem 
sine peccato extitit, hoc etiam post conver- 
sionem repetere culpa non fuit. » Augusti- 
nus : « Studium avaritiae, sive fraudis, pro- 
prium solet esse negotiantium facinus. » 

verb. Dom., serm. xix. — ' Ibid. - s |d.,arf Bonif. Com., 
epist. ccv, al. clxxxix, n. 6. — » ibid. — '" Matth., 
V, 9. — 11 Aug., ibid. — 12 ibid. — 1' Ibid. - i* Greg., 
1« Evang., hom. xxiv. — '6 ibid. 



62 PHARETRjE 

Idem , super illud Psalmi ' : Quoniam non 
cognovi litteraturam, alia littera, negotia- 
tiones, etc. ' : « Nam avidus acquirendi pro 
damno blasphemat, pro pretiis rerum men- 
titur et pejerat. » Ambrosius, de Virgini- 
tate, ponit talem litteram Cant., iii': Circum 
ibo civitatem in foro et in plateis, et quwram 
quemdilcxit anima mea^: « Nequaquam ibi 
qucBramus Christum, ubi invenire nou pos- 
sumus. Non est Chrislus circumforaneus : 
Christus enira pax est, in foro lites : Christus 
justitia est, in foro iniquitas : Christus ope- 
rator est, in foro inane olium : Christus cha- 
rilas est, in foro residet oblrectatio : Cliristus 
fides est, in foro fraus est, ac perlidia. » Idem, 
de Offtctis^'. « Mortificetur avaritia, moria- 
tur concupiscentia. Sanctus Dei negotiatio- 
nem cognovisse se negat, quia preliorum 
;:aptare incrementa, non simplicitatis, sed 
versiitiae est. » Joannes Chrysostomus, super 
Mattlueum^ : « Fuge forum, ut nec patiaris 
fraudem, nec facias. » Idem ' : « Prima laus 
est Chrisliani, alienum esse a foro, nullam 
causam habere cum illo. » Idem ' : « Homo 
mercator vix aut nunquam potest placere 
Deo ; et ideo nullus Christianus debet esse 
mercalor; aut si voluerit esse, projiciatur al» 
Ecclesia Dei, dicente Psalmo" : Quoniam non 
cognovi negotiationes , introibo in potentias 
Domini. Quemadraodum enim qui ambulat 
inter duos inimicos, volens anibobus placere, 
et se commendare, sine maliloquio noii po- 
test esse : necesse est enim, ut et iste male 
loquatur de illo, et ille male loquatur de islo : 
sic qui emit et vendit, sine mendacio et per- 
jurio esse uou potest. » Idem : « Qui com- 
parat rem, » etc, infra, de Faneratoribns '". 
Hieronymus : « Negotiatorem clericum , » 
etc, supra", de Clericis. 



JB. I. 



' Psal. Lxx, 15. — ' Aug., Enarr. in Psal. lx.\, n. 17. 
— ' Cant., III, 2. — *Auibros., de Virginit., ii 10. — 
8 UI., de 0/p., lil). UI, c. VI. — Chrysost., in Malth., 
Op. impeil'., hom. .\xxiv. — ' Ibid. — ' Ibid., 
hom. xxwui. — ^Psal. lx.v, 15 jn.^ta LXX. — '»Cap.- 
seq. — n Supra, c. x\ii , p. 34. — " Greg,, ad 
Nuaijolit., Ub. VUI , epist. XL. (Labb. Conc, lum. V, 
col. 1461). — '* Chrysost., m Matth., Op. imperf., 
hom. xxxviii. — '* Ibid. — " Ibid., hoai. v, u. 6. — 



CAPUT XLIX. 

De Fceneratoribus. 



Gregorius, in Registro '* : « Nos amatori- 
bus usurarum iiuili ratione maniis imponi- 
mus. » Joannes Chrysostomus, siiper Mat- 
thivum " : « Qiii comparat rem, ut illam 
ipsam integram et immutatam dando lucre- 
tur, ille est mercator, qui de templo Dei 
ejicitur. Unde super omnes mercatores plus 
maledictus usurarius. » Idem " : a Si qiiis 
rem coraparatam vendidit, mercator est et 
malediclus : iiuauto raagis maledictus erit, 
qui uon compaiatam piBcuniam, sed a Deo 
dalain sibi, dat ad usuram ! » Idem " : « Nihil 
usura turpius, nihil crudeliu.^. Alienasenim 
haec negotiatur miserias, et lucrnm altcrius 
adversitatem facit, et mercedem expelit 
misericordise , velut timens ne appareat mi- 
sericors; et fictione misericordiae profundio- 
rem fodit foveam , in auxiliaudo couterens 
inopem, et in porrigendo manum expel- 
lens ; et siiscipiens quidem ut in portum, nau- 
fragio, autem (a) suhmiltens hunc in vadiset 
in anlris. » Ambrosius, in epistola " : « Non 
dabis pecuniam tuam ad usuram, quoniam 
scriplum e-^^t '", quod is, qui non dedit pecu- 
niam suam ad usuram, habitabit in taber- 
naculo Dei. Nam ille est .supplanlator, qui 
usurarum captat emolumentum. Itaque vir 
christiaiius, si habet, det pecuniam quasi 
non excepturus, aut cerle sortem, quam de- 
dit, recepturus. » Idem '* : « Quid durius 
quam ut des pecnniam tuam, ut ipse du- 
plum exigas ? Qui simplum non habuit, 
quemadmodum dupliim solvet? » In Vitis 
patrum : « Cui nocelur, aut injurialur, et 
volunlarie parcit proximo, hic secundum 
naturam Christi est. Qui nec Isedit, neclaidi- 
tur, hic secundiim naluram Adae est. Qui 
vero nocet aut injuriatur, aut calumniam 
ingerit, aut usuras exigit, hic secundum 
diabolum est. » Seneca, in epistola : « Quid 



Ambros., lib. II, episl. 
Ibid. — (a, Al. et. 



V. — " Psal. \i 



DE PEnSONARUM VARIETATE 
fcenus, et calendarium, et usnra, nisi luinia- 
naj ciipiditatis extra naturam quaesita no- 
miua ? miseruni , si quem hsec dclec- 
tant! » 



63 



CAPUT L. 



De Dcemo7iibus. 



Gregorius, in Moralihus ' : « Hostis mali- 
gnus quos sanctos vigilantes niinime siipe- 
rat, eos (a) dormienfes pravius impugnat. 
Quem tamen hoc maligne agere superna 
dispensatio benigne permittit , ne in electo- 
rum cordibus ipsu saltem sommus a proba- 
tionis praemio vacet. » Idem " : « Maligni 
spiritus certis quibnsque vitiis singuli ol.>se- 
qui sunt credendi. » Idem ' : « Angelorum 
spiritus idcirco irremissibiliter pecoaverunt, 
quia tanto robustius stare poterant, quanlo 
eoscaruis admixtio nontenebat. Hoiuo vero 
idcirco post culpam veniam meruit, quia 
per carnale corpus, aliquid, quo semelipso 
minor esset, accepit. » Iden^ ' : « Angelus 
sua malitia cecidit; hominem vero aliena 
prostravit. » Idem ' : « Occulfse justitia; li- 
cenfia malignis spiritibus datur, ut qnos 
volentes in peccati laqueo strangulant, in 
peccati pcenam etiam nolentes trahant. » 
Idem « : « Ita Deus super omnia est, ut ipse 
sub nullo sit. Leviathan vero ejus celsitudi- 
nis culnien aspiciens, jus perversa; liberta- 
tis appetiit, utpraeesset cfeteris, el nulli sub- 
esset. » Idem ' : « Scimus quod immundi 
spiritus, qui e ccelo jethereo lapsi sant, in 
hoc coeli terra;que medio vagantur. Qiii 
tanlo magis corda bominum ascendere ad 
ccelestia invident, quanto se a ccelestibus 
per e.lationis suce immunditiani projectos vi- 
dent.» Idem * : « Alius Isetis, alius tristibus, 
alius timidis, alius elaiis moribus exislit. 
Quo ergo occultus adversarius facile capiat. 



vicinis conspersionibus deceptiones parat. » 
Idem " : « Satanaj voluntas semper iniqna 
est; sed nunquam potestas injusta : quia a 
semetipso volunlatem habet, sed a Domino 
potestatem. » Idem in homiliis '" : « In bonis 
operibus intenti, nisi contra malignos spiri- 
tus sollicite vigilemus, ipsos irrisores pa- 
timur in poenis, quos ad malum persuasores 
habemus. » Idem , in Registro *' : « Tanfo 
hostis callidus contra nos deceptionis moli- 
mina ardentius exquirit, quanto nos ccelesti 
patrite ferventius inhiare cognoscit. » Idem, 
in Dialogis " : « Malignus spirituscogitatio- 
ni, loculioni, atque operi nostro semper in- 
sistit, si fortasse quid inveniat, unde noster 
apud examen aeterni judicis accusator exis- 
tat. » Idem , in Pastoralibus " : « Diabolus 
modo aliorum facta graviora, modo nihil 
esse quod perpetratum esf, modo misericor- 
dem Deum loquitur, modo adhuc tempus 
subsequens et sufficiens ad pcenitentiam pol- 
licefur : ut dum per haec decepta mens 
ducitur, ab intentionepceniteutiae suspenda- 
tur : quatenus tunc bona nulla percipiat, 
quam nunc mala contrisfant. » Augustinus, 
de Civitatc Dei '* : « Credendum est , esse 
spiritus nocendi cupidissimos , ajuslitiape- 
nitus alienos, tuperbia tumidos, invidia 
lividos, fallacia callidos : qui in hoc quidem 
aere habitant, quia de coeli superioris subli- 
mitate dejecti, merito irregressibilis frans- 
gressiouis in hoc sibi congruo velut carcere 
damnati sunt. » Idem "* : « Sicut ipsi mali 
homines in teiTa, sic etiam dsemones non 
omnia, quae volunt, facere possunt; nisi 
quantum ordinatione sinitur illius, cujus 
judicia pleua nemo comprehendit, juste ne- 
mo reprehendit. » Idem " : « Mali angeli sua 
potestate potius delectati, velut suum bonum 
ipsi sibi essent, a superiore communi omnium 
beatifico bono ad propria defluxerunt, et 



' Greg., Moi-al., lib. Vill, c. xm, circa fin. — 
' Ibid., lib. XV, c. XVI. — 5 Ibid., lib. IX, c. .\.'5wii. 
— * Ibid., lib. IV, c. X. — 6 Ibid., lib. 1, c. \vi. — 
6 Ibid., lib. XXIV, c. .wii. — 'Ibid., lib. II, c. .\xv, 
circa fiu. - » Ibid., lib. XXIX, c. xii. — » Ibid., c. vi. 

(a) CcEt. edil. quo eo. 



— '» Id., in Ev/ing., boin. xxx.vn, ciica mi'd. — 
" Greg., ad Secundin.. lib. VII, episl. liv, col. 1338. 

— '2 Id., Dia/og., lib. III, c. XIX. — " Id., Pasloi:, 
p. II, c. II, admon. 30. — '* Aug., de Civil. Dei, 
lib. I.N., c. XXII. — '* Ibid., lib. II, c. xxiii, in fin, — 
'« Ihid , lib. XII, c. 1. 



64 



PHARETR^ LIB. I. 



habentes elationis fastum pro excellentis- 
siina seternitate , vanitatis astutiara pro cer- 
tissima veritate, studia partium pro indivi- 
dua charitate, superbi, fallaces, invidi effecli 
sunt. » Idem ' : « Esse natura in qua nul- 
him bonum sit, non potest : proinde nec 
ipsius diaboli natura, in quantum natura 
est, malum quid est. » Idem : « Avertat 
Deus, » etc, libro II, de Invidia *. Leo, in 
sermone ' : « Diabolus omnium discutit 
consuetudines, ventilat curas, scrutatur 
afTectus ; et ibi causas quajrit nocendi, ubi 
quemque viderit studiosius occupari. » 
Joannes Chrysostomus , in sermone * : « Ze- 
latur diabolus liominem , quia ipse de coelo 
corruerat. Videbat enim Adam paradisi esse 
colonum ; et inflatus invidia, induit serpen- 
tis imaginem. Incorporalis enim cum esset, 
corporalibus loqui non poterat. » Idem : 
« Diabolus non aliunde talis factus est, nisi 
quia primo quidem post peccatum despera- 
tione usus est ; postca vero ex desperatione 
in invidiam incidit et superbiam. » Cypria- 
nus, in Epistola " : « Lata el spatiosa itinera 
vitaj lethalis : illic illecebra; et mortiferaj 
voluptates : illic diabolus blanditur, utfallat; 
arridet, ut noceat; illicit, ul occidat. » Am- 
brosius , in sermonibus * : « Pater diabolus 



nou diligil Giios suos, sed odit. Sic amat dia- 
bolus filios suos, ut perdat; sicnt amat gluto 
porcellum, ut comedat. » Isidorus, in Ety- 
mologiis ' : « Praesciunt daemone.s futura 
multa, unde et solent responsa aliqua dare. 
Inest enim iilis cognitio rerum plus quam 
infirmitati humanae, partim subtilioris sen- 
sus acuniine, partim experieutia longissimae 
vit», partim per Dei jussum angelica reve- 
latione. » Idem * : « Diabolus hebraice dici- 
tur deorsum fluens, quia qiii quietus in coeli 
culmine stare contempsit, superbiai pondere 
deorsum corruens cecidit; graece vero dia- 
iiolus cTiminator » dicitur. » Idem, de Sum- 
mo Bono '" : « Diabolus non est immissor, 
sed imensor potius malarum cogifationum 
et omnium viliorum. Neque enim alibi con- 
cupiscentiae fomenta incendit, nisi ubi prius 
prava; cogilalionis delectationes inspexerit.» 
Idiin" : «Tunc contra eum, quem possidet, 
diabolus acrius saevit, quando se divina vir- 
tute ab eo expellendum cognoscit. » Bernar- 
dus , in sermonibus ". « Laedit nos iniquitas 
diaboli atque versutia ; sed multo amplius 
eum uoslra simplicitas et misericordia tor- 
quet, humilitatem nostram non sustinet, 
uritur charitati' nostra, mansuetudine et 
obedientia cruciatur. » 



• Aug., de Civit. Dei, lib. XIX, c. xiii. — • Vid. adscriptoa. — ' Isid., Ett/mol., lib. Vlll , c. xxi. 

inf., lib. II, c. viii. — » Leo, de Nativit, Dom., — ' Ibid., paulo posl. — ' Scilicet a 5ia6ii).Xto. — 

serni. vii, circa med. — * CUrysost., de Cruce hom., " Isid., <fc Smto. Bon., lib. III, c. v, sent, 5. — " Ibid., 

post med. — » Cypr., de Discipl. et Itab. Virginum. sent. 71. — i' Beru., de Ded. EccL, serm. iii, ante 

— " Serm. XLiv, de Temp., intcr serm. Ambrosio med. 



LIRER, SEGUNDUS 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM ET VIRTUTUM MULTIPLICITATE 

TRACTATUR 



CAPUT PRIMUM. 

De Tentatiom. 

Gregorius, in Moralibus ' : a Nisi miseri- 
cors Deus cum viribus tentamenta modificet, 
nullus profecto est, qui malignorum spiri- 
tuum insidias, non corrnens, portet. » 
Idem » : « Sancta Ecclesia transire sine la- 
bore tentationis non potesttempora peregri- 
natlonis; quse etsi foris apertos hostes non 
habet, intus tamen tolcrat fictos fratres. » 
Idem : « Plerumque qui plus », etc, supra, 
libro I, de Proficientibus \ Augustinus, 
contra Julianum * : « Quia in ista humana 
mlseria pejor hostis est cavenda superbia, 
ideo nimirum non penitus extinguitur in 
carne sanctornm continentium ista carnalis 
concupiscentia : ut dum pugnatur adversus 
eam, periculorumsuorum onimus admonea- 
tur, ne securus de meritis per superbiam 
infletur. » Idem = : « In nobismetipsis sola 
inflrmitas est causa pugnandi ; et rursus in- 
firmitas est admonitio non superbiendi. 
Proinde, ut virtus, qua hic superbiri potest, 
non superbiatur, eadem virfus in infirmitate 
tentationis perflcitur. » Isidorus, de Summo 
Bono " : « Diabolus' serpeus est lubricus, cu- 
jus si capiti, id est primae suggestioni, non 
resistitur, illabitur. » Ambrosius, super 
Lucam ' : « Tentationem nunquam timere 
debemus : est enim causa victoriae, materia 

' Greg., JUoraL, lib. IX, c. xxv, in fin. - ^ ibid., 
lib. XXXI, c. IV. — 3 Vid. sup., Ub. 1, c. xxxiv, p. 47! 
— ' Aug., coni. Julian., lib. IV, c. 11. — " Ibid. - 
» Isid., de Sum. Bon., Ub. III, c, v, sent. 12. — 
' Ambros., in Luc, iv, Ub. IV, n. 37. — 8 jbid. _ 
TOM. VU. 



triumpborum. » Idem ' : Dives ille, qui 
tentationem non .sensit in hoc saeculo, rap- 
tus est ad inferos, et sepultus in inferno. » 
Joannes Chrysostomus, swper Matthwum : 
« Iraprimis gravis et insuperabilis est impe- 
tus diaboli ; quod si quis forli animo susti- 
nuerit eum, statim inveniet inflrmiorem. 
Quanto enim plus repercussus fuerit, tanto 
magis torpescit et deficit. » Idem : « Qui 
nmrmurat de periculo tenlationis, murmu- 
rat de praemio probationis : iu nullo enim 
negotio potest requies inveniri, nisi praeces- 
serit labor; quanto magis in spiritualibus 
rebus, nisi praecesserit tentalio, non potest 
esse probatio I » Bernardus super Cantica ' : 
« Impulsus eversus sum, ut caderem, et 
Dominus suscepit me ">. Quaeris , quis ille 
sit impulsor ? Non est unus. Impulsor 
diabolus, impulsor mundus, impulsor 
homo. Quis ille homo sit quaris ? Quis- 
que sui. » Idem " : « Necesse est ut 
veniant tentationes : quis enim '^ coronabi- 
tur, nisi qui legitime certaverit ? aut quo- 
modo certabunt , si desit qui impugnet ? Tu 
vero " accedens ad servitutem Dei, sta in 
timore, et prcepara animam tiiam ad tenta- 
tionem. Certi namque sint '* omnes, qui pie 
volunt vivere in Christo, persecutionem se 
passuros. » Idem , in sermonibus '= : « Ora- 
mus quotidie '» ut Dei voluntas, sicul in cce- 
lestibus facta est creaturis, sic fiat et in ter- 

■' Bern., super Cant., serm. L.vx.w, ante med. — 
'" Psal. cxvn, 13. — " Bern., ibid., serra. lxiv, in 
princ— -^ il Tim., 11, 5.— ^iEccli., 11, 1.— '» II Tim., 
III, 12. — '6 Id., in Quadrag., serm, vi, statim a 
princ. — '« Matth., vi, 10. 



66 



renis : ut sicut angelus, sic et homo adhae- 
rens Deo, unus spirilus cum eo fiat. Sefl, 
heu ! me quot obstacula separant, quot pro- 
hibent impcdimcnta ! Objicit enim se?e me- 
diam malitia nostra, infirmitns nostra, con- 
cupiscentia nostra, et ignorantia nostra. » 
Idem ' : « Heu me , Domine Deus , quia un- 
dique mihi bella, undique tela volant, undi- 
que periciila, undique impedimenta. Quo- 
cumque vertam me, milla usquam secuiitas 
est ; et quse mulcent , et qna; molesfant, ti- 
meo; et esuries, et refectio, et somnus, ct 
vigilia3, et labor, et requies militant contra 
me. » 

CAPUT II. 
De Cogitatione. 

Gregorius, super Ezechielem * : « Sic saepe 
cogitationi bonaj cogitatio sinistra adjungi- 
tur, ut vix ipsc qui casdem cogitationes ge- 
nerat, animus agnoscat. » Idem , in IHora- 
libus ^ .• « Tanto longius mens a necessariis 
cessat , quanto inania latius cogifat. » 
Idem * : « Sancti viri quantum agere pos- 
suiit, ne exlerius iabantur in opere, tantum 
interins nequaquam agere possunt, ne un- 
quam labantur in cogitalione. » Idem ' : 
« Antc oculos Dei vacuaj uon transvolant 
cogitaliones nostr^e, et nulla momenta tein- 
poris per animum transeunt prseler retri- 
butionis actum. » Idcin in Registro ' : « II- 
lud ab oinnipoteuti Deo poUutuin esse in 
opere oslenilitur, quod ex polUitaj cogitatio- 
nis radice generalur. » Idem in PastoraW : 
« Nihil in nobis esl corde fugacius, quod a 
nol)is toties recedit, qnolies per pravas co- 
gitationes defluit. » Isidorus, de Summo 
Bono ' : « Ferre cogitationes sine perfectione 
vitiorum non est ad damnationem ; nec est 
occasio subeundi discriminis, sed potius au- 
gendBe virtutis. » Idem ' : « Non est pecca- 



PHARETR^ LIB. II. 

tum , quando nolentes imaginibus uocturnis 
iiludimur; sed tunc esl peccatum, si ante- 
()uam illiidamur, cogitationis affectibus prae- 
venimur. » Idem : « Cogitalio prava delec- 
lationem, » etc, infra, libro 111, c. de Con- 
suetudine '". Rernardus, de Consideratio- 
ne" : «In acquisitione salutis nemotibiger- 
manior unico matris tuae ; contra salutem 
propriam cogites nihil ; minus dixi, quam 
dixisse debueram : quidquid se cogitalioni 
offerat , quod non quoquomodo ad luam 
ipsius salutem pertineat, respuendum est. » 



CAPUT III. 

De Delectatione 

Gregorius , in Moralibus " : « Esse sine 
deleciatione anima nuuquam potest. Nam 
aut in infimis delectatur, aut in summis; 
et qiianto majori studio exercetur ad sum- 
"ma , tunto majori faslidio lorpe^cit ad ima ; 
quantoque acrioricura inardescitad inlima, 
tanfo torpore damnabili frigescit a summis. 
Utraque enim simul ct a?qualiter amari non 
possunt. Qui ergo terrenarum rerum ainore 
vincitur , in Deo nullatenus delectatur. » 
Idem " : « Deuin apprehendere non valet, 
qui adhuc iii delectatioue peccati jacet. » 
Idem : « Unusquisque su[)orbusrector, » etc, 
supra, lib. I, de Prcelatis 7nalis ". Idem " : 
« Mentem nequaquam cogilatio immunda 
inquinat, cum pulsat; sed cum lianc sibi 
per delectationem subjugat. » Idem '^ : 
« Cum culpa animum tentat , neccsse est ut 
brevitatem suaj delectationis aspicial , ne ad 
aeternam mortem iniqnitas rapiat, cura con- 
stet quod ad terminum citius mortalis vila 
percurrat. » Idem " : «'Sa^pe bono operi 
dinn laus huinana obviat, mehtem opcran- 
tis immutat, qnae quamvis quaesita non 
fuerat, tamen oblata delectat. Cujus delec- 



' Bern., hi Qundnuj. seriii. vi circamcd.— ' (ircg., in 
Ezecli , liom. xxi, iiosl meti. — ' Id., Moral , li)j. 11, 
c. x.vvi.— » Ul., lib. XI, c. x:x. - » Ibid., lib. .\XV!, 
c. xin. — ° Id., lib. XII, cpist. xx.\I, ad Auyuslini in- 
ien: x, col. 1573 — 'lil., Puslor.,\i. lll, c. II, admon. 13. 



' liiid., (le Sttm. Bnn., 



IILc. 



iii,.i:).- 



- '" Vid. iuf., lib. III , c. XII.— " Beru., rfe Consid., 
lib. II, auln med. — '« Grcg , .Vornl., lib. XVllI, 
c. VIII, in priuc. — " Ibid., lib. .\V, c. xvi, circa 
mod. — '* Vid. 9up., lib. I, c. xii, p 00. — "> Greg., 
ibid., lib. XXI , c. iil. — '" Ibid., lib. IX, c. xxxvi. 



Ibid. — " Ibid.,lib. I, c xix, aule nicd. 



DE PRINCIPALIUM VITIOIUr»! 
tatione tlum inens bene operantis resolvitur, 
ab onini intentione intimi vigoris qnanto- 
cius dissipatur. » Idem ' : « Quisquis in hoc 
mundoappetit prosperari, eaeteros exceciere, 
rel)ns et honoribus tumere , huic uimirum 
cnra saecularis in delectatione est, quies in 
labore. » Isidorus, de Summo Bono » : « Co- 
gitationes iilicitas ingerere; daemonum est ; 
cogitationibus oblectari perversis , nostrum 
est. » Augustinus , de Yerbis Aimtoli ' : 
« Quidquid peccatornm in dictis , in factis , 
in cogitationibus est , non oritur nisi ex 
niala cupiditate, non imputatur nisi ex illi- 
cita delectatione. Huic igitnr illidtse delec- 
tationi si resistamus , non regnat peccatum 
in nostro mortali corpore. » Idem * : « Mor- 
tua est una delectatio : sed vivit altera : et 
illi dum non consentis, eam mortificas; 
cum cceperis omnino non delectari , morti- 
flcasti. Haec est actio nostra; hsec est militia 
nostra. » 

CAPUT IV. 

De Consensn. 

■ Gregorius , in Moralibus ^ : « (]oncupis- 
centiae carnalis ostia duin consensus noster 
aperit , ad innumera nos corruptionis mala 
pertrahit. » Idem " : « Proximorum mala , 
quae quis corrigere non valet , taceat ; quae 
cum corrigi loquendo possunt , silentium 
consensum esse perUmescat : et si ea , quse 
tacet, tolerat , non tamen in animo virus 
doloris occultet. » Idem ' : « Sciendum est 
aliud esse, quod animus de tentatione car- 
nis patitur ; aliud vero, dum per consensum 
delectationibus obligatur. Plerumque enim 
cogitatione prava pulsatur, sed renititur; 
plerumque autem cum perversum quid con- 
cipit, hoc intra semetipsura per consensus 
desiderium volvit (a). » Idem, in Homiliis ' : 
«IUe vere Deum amat, cujus videlicet men- 

' Greg , Moral., lib. XVI, c. ult. — = Isid., cle Sum. 
Bon., lib. II, c. XXV, sent. 5. — ' Aug., rle verb. Apost,, 
serm. vi, al. cLv, n. I. — » Ibid., serm. xiii, al. clvi. 
n. 9. - 5 Gveg., Moral., lib. IV, c. xxiv. — " Ibid., 
lib. X, 0. IV. - ' Ibid., lib. XXI. c. III. - » Id., in 



RT VmTIITUM MULTIPLICITATE. 07 

tem deleclatio prava ex consensu non supe- 
rat. Nam tanto quisque a superno amore 
disjungilnr , quanto inferius dclectatur. » 
Augustiaus , de Mendacio » : « Tunc consen- 
timus , cum approbamus et volumus. » 
Idem '» : « Pudicitiam corporis, non consen- 
tiente aut non permittente anima, nemo 
violat. Quidquidenim nobis invitisconlingit 
in noslro corpore, nulla impudicitia est. » 
Idem, in Epistola " : « Bene agere, et ilii- 
cita non prohibere , consensus erroris est. » 
Idem, super Genesim contra Manichceos " : 
«Si ratio humana censentiat, ut quod libido 
commonuerit, faciendum esse decernat, ab 
omni vita bona tanquam de paradiso expel- 
litur honio , et jam ei peccatum imputatur, 
etiamsi non sequatur factum , quouiam rea 
tenetur in consensione conscientia. » Bi'r- 
nardus , in Meditationibus " : « Daemonum 
est malas suggestiones ingerere, nostrum 
estiliis non consentire. Nam quoties resisti- 
mus, diabolum superamus, angelos Isetifi- 
camus, Deum honoramus. » Idem , in Ser- 
mone : « Si carnalibus distrahor desideriis , 
et illis, quod absit, consensero quantum 
possum , etiamsi non sequatur factum , in 
morte quidem sum mortuus, utique et con- 
sequenter sepeliendus in inferno. » Idem : 
« Nulla est his qui sunt in Christo Jesu dam- 
natio , si concupiscentiaj sensus sit absque 
consensu. » Idem '* : « Peccatum in foribus 
est : nisi tu ipse aperias , non intrabit. Ap- 
petitus in corde prurit, sed subter te est : 
nisi tii sponte cesseris, nil nocebit. Audi 
consolationem : consensum cohibe, ne pr£e- 
valeat appetitus concupiscentia3 , et imma- 
culatus eris. » Idem '" : « Potest inimicus 
excitare tentationis motum ; sed in te est 
si volueris , dare, vel negare consensum. » 
Idem : « Nemo, fratres, » etc, infra, jib IV 
dc Correptione bona ". 



Evang., hom. xxx. — " Aug., de Mend. ad Consent 
c. XIX.- '0 Ibid., — '■ Id. ICpist. cLxxxii. — " Id., de 
Gen. cont.Manich.,V\h. II, c. xiv. — " Bem., Medit., 
c. XIV, post med. — •< Id., de sex Trihul. serm., post 
meil. — '5 ij.^ ,„ Quadrag., serm. v, ante med. — 
"= Vid. iuf., lib. IV, c. xxxvjii. — (o) Al. voluit. 



pharetrj: lib. 



CAPUT V. 



Gregorius, super Ezechielem ' : » Quolies 
actu,quoties verbo, quoties cogitatione fle- 
linquimus , Deum contra nos toties irrita- 
nius. » Mem ' : « Districta sunt omnipoten- 
tis Dei judicia; ct qui peccatorem diu ex- 
pectat ut redeat , non redeuntem atque con- 
temnentem gravius damnat. » Idem ' : 
« Peccatum quippe quod per poenitentiam 
citius non deletur , aut peccutum est et 
causapeccali,aut peccatum simul, et causa, 
et pcena peccati. » Idem » : « Graviores cul- 
paj sunt, qiia; superducta specie virtutis, 
virtutes se mentiuntur esse. » Mem , iu Mo- 
ralibus ' : « Peccatum quod pcenitenlia non 
diluit, ipjo suo pondere niox ad aliud tra- 
hit. » Idem * : « Tribus modis peccalum com- 
raittitur, scilicet ignorantia, infirmitate, et 
sludio. Et graviiis quidem infirmitate, quam 
ignorantia, sed niulto graviiis sludio, quam 
infirmitate peccatur. » Idem ' : « In gravi- 
bus peccatis quis positus , cum suis premi- 
tur, aliena non diluit. » Idem , in PastO- 
rali ' : « Nonnunquam in parva deterius , 
quam in majoreculpapeccatur. Majorenim, 
quo citius, quia sit culpa, agnoscitur, eo 
etiam celerius cmetidatur. Minor vcro, dum 
quasi nulla creditur, co pejus, quo et se- 
cvuius in usu relinelur. » Idem , in Regis- 
tro ' : « Apud hominesculpa, et apud Deum 
poena est, nolle quemquam bonum imitaii, 
quod placet. » Idem '» : « Plerumque quod 
iu laicis culpa cst , hoc crimen est in sacro 
ordiue conslitutis. » Idem : « Nomumquam 
Dominus, » etc, : inlVa, libro IV, de Cer- 
/amme ".Augustinus, dc Confessio^iibits'* : 
« Uwm ad inieros, portans omnia mala, 

' Giog., in EzkIi., liom. ix, iiosl meJ. — ' Ibid., 
hoQi. XM, post med. — » Ibid. — » Ibid., bom. v, longe 
antc lued. — s Id., Morat., lib. XXV, c. ix, non iiiult. 



a pruic. 



Ibid., 



.— ' Id., Praef. 



lib. Moral., c. ill. — « Id., Vastor., p. III, c. ii, 
Hdmon. 34. — ' Id., lib. V, indicl. .viv, epist, cvu. - 
'» Id., ad Sdbin., lib. Vlll, cpisl. v, col. I3'.)S. — 
" Vide inf., lib. IV, c. xi. - '> Aug , Con/eis., lib. V, 



quse commiseram , et ia te , et in me , et in 
alios multos, et gravia super originalis pec- 
cati vinculum. » Idem ile Civitate Dei " : 
« Paucissimi sunt tanlae felicitatis , ut ab 
ipsa ineuiite adolescentia, nulla damnabi- 
lia peccata committant. » Idem " : « Quae 
sunt ista peccata , quae ita impediunt per- 
venlionem ad regnum Dei , ut tamen sanc- 
torum amicorum meritis impetrent indul- 
gentiam? Difficilhmura est invenire, peri- 
culosissimum est diffinire. » Idcm : « Nuuc 
usque adeo, » et-., infra, libro IV, de Volnn- 
tate mala '\ Idem, de Spiritu et littera " : 
« Sicut non impediunt a vila ajterna justum 
quaidam peccata venialia, sine quiltus haec 
vila ncn ducitur, sic ad salutem aeternam 
nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine 
quibus difficiliime vita cujus'ibet pessimi 
hominis invenilur. » Idem ,contra Julia- 
num '' : « Uilmmtur in baplismate cuncla 
pcccala , et originalitcr Iracta , et ignoran- 
ter, vel scienter adjccla. » Idem '» : « Cum 
non nd sunni referuntur auctorem dona 
Dei , hoc ipso male his ufentcs efficiuntur 
injusti. » Idem, ad Orosium " : « Malum na- 
tura non est , sed privatio boni hoc nomen 
accepit. » Idem, de Baptismo parvulorum " : 
« Sicut eorum , per quos renascuntur par- 
vuli , justilice spiritus responsione sua tra- 
jicit in cos fidem,quam voluntate propria 
nondum habcre potuerunt ; sic eorum , per 
quos nascunlur , caro peccali trnjicit in eos 
noxam , quam nondum vita propria conlra- 
xerunt. » Idem , in Meditationibus : « Certe, 
miser homo , ipsa sola plus est vitanda 
peccati foeditas, quara qnaeHbct tormento- 
rum immauitas. » Ideni , in Epistola " : 
Qucm non potest diabolus devorare seduc- 
tum ad nequitiam , famam ipsius inquinare 
conatur, ut si fieri potest, opprobriis et ma- 
larum linguarum detractione deflciat , et 

c. VI. _ n Id., tle Civit. Dei, lib. XXI, c. .\vi. - 
'» Ibid., c. xxvii, posl med. — '» Vid. iiif., lib. IV, 
c. I : « Ncmo babet, » elc— " Aug., de Spir. et litt., 
c. XXVIII. — " Id., conl. Julim., lib. VI, c. XLV, post 
med. — " Ibid., lib. IV, c. III. — '» Id., ad Oros., 
q. x.Wi. — ™ Id., de Bapt. parv . lib. III, c. II. — 
'" Id., Epist. cxxxvi, al. Lxxvji, u. 1. 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM f 
sic in ejus fauces ruat. Si autem famam in- 
nocentis maculare potuerit , hoc ei persua- 
dere tentat , ut per malevolas suspiciones tle 
fratre suo jiulicet, et sic ali illo implicatus 
absorbeatur. » Idem , de Yirginilate ' : 
« Quia satagentibus vigilan(i!)usque ne pec- 
centj subrepunt quodammodo ex humana 
fragilitate peccata , quamvis parva, quam- 
vis pauca , non tamen nuUa , eadem ipsa 
magna fiunt , et gravia , si eis superbia in- 
crementum et pondus adjecerit. » Idem , de 
Patientia ■ : « Tanto reclius majori suppli- 
cio dignum judicaveris animum, quanto 
magis vitiis subdit instrumcnta virtutum. » 
Idem , de Pcenitentia : « Nullum peccatum 
adeo parvum , quod non crescat neglectum. 
Non enim cousiderandum est quid fecerit , 
sed quem offenderit, quam bonus est, quam 
benignus , quam pius. » IJem ' : a Qui pec- 
cat , et gratiam suam recuperare non amat, 
et nunquam curat ab eo diligi , qui totus est 
amor et charitas , nec ad illud tendit , unde 
sumpsit arrliam ; in Spiritum sanctum pec- 
cat, et nunquam post mortem , sicut nec 
vivens , consequetur veniam. » Idem, super 
canonicam Joannis ^ : « Ista, quaj dicimus 
peccata levia, noli contiminere. Si contem- 
nis quando appendis, expavesce quando nu- 
meras; multa levia faciunt unum grande. » 
(a) Idem (b) , de decem chordis , et super 
Joannem; Gregorius, in Pastorali; Isidorus, 
de Summo Bono : Idem Augustinus : «Ex quo 
incipit homo » etc, supra , de Homine". 
Idem : « Voluntas aversa, » infra, libro III , 
de Voluntate '. Ambrosius , de Officiis ' : 
« Qui non repellit a socio suo injuriam si 
potest, tam est in vitio, quam ille qui facit. » 
Idem , in Apologia ' : « Peccatum donatur 
per gratiam, deletur per sanguinem crucis, 
tegitur per charitatem. » Joannes Chrysos- 
tomus , super Joannem : « Excogitate quan- 

' Aug., rfe S. Virginit., c. L. — ^* Id., de Patient., 
c. V. — 3 |(j.^ dg PcEnit., c. VII. — * Ibid., c. iv. — 
» Id , iti Epist. Joan., tract. i. — '■ Vid. sup., lib. I, 
c. vn, p. 19. — ' Vid. int., lib. III, c. i. — « Ambros., 

(n) Ccet. edit. add. ad. — (i) S«/)p/. babet, seu con- 
sulatur. — (c) Coet. edit. aliena. 



;t virtij! itm multiplicitate. m) 

tum est malum , nos ex hominibus pares 
angelis, ad feras transponere. Ventri enim 
servire, et pecuniarum concupiscentia de- 
tineri , et irasci , et mordere , et calcitrare , 
non hominuin, sed ferarum est. » Isidorus, 
de Summo Bono '" : « Si unum vitium dis- 
tricte judicetur, et alia (c) uegligantur. ina- 
nis est labor. » Idem " : « Judicio divino in 
reatum nequiorem labuntur, qui distringere 
minora sua facta contemnunt. » Idem '^ : 
«Majoris est culpae manifeste, quam occuUe 
peccare : dupliciter enim reus est qui aperte 
delinqiiit, quia et agit malum, et docel ma- 
Jum facere. Uiule Isaias" : «Peccatum suinn 
quasi Sodomaprmdicaverunt. » Bernardus, 
in Sermonibus "' : « Cavete ne quis parva 
reputet, quantumlibet parva, scienter com- 
missa; nemo dicat in corde suo : « Levia sunt 
ista; non curo corrigere ; non est magnum 
si in his m;meam venialibus minimisque 
peccatis. » Haec est impcenitentia, dilectis- 
simi, hsec blasphemia in Spiritum sanctum ; 
blasphemia autem irremissibilis est. » Ansel- 
mus, de Similitudinibus : « Natura peccati 
est, ut iioil facile videatur ab ilio qui eo 
premitur ; sed mox ut cessaverit, et ab illo 
se ulienaverit, tunc demum considerat in 
quanta foeditate et miseria jacuerat. » Idem : 
« Si hinc peccati pudorem , » etc, lib. IV, 
de Innocentia ''. 

CAPUT VI. 

De Superbia. 

Gregorius, in Moralibus " : « Septem prin- 
cipalia vitia de superbiae virulenta radice 
producuntur , scilicet inanis gloria, invidia, 
ira , tristitia , avaritia , ventris ingluvies , 
luxuria. » Idem ''' : « Scimus, quod aliquando 
minus est in corporis corrtjptionem cadere , 
quam cogitatione tacita ex deliberata ela-- 

de Offic, lib. I, c. x.x.ivi. — ' Id., Aijol. Dav., lib. I, 
0. VI. — '» Isid., de Sum. Bon., lib. II, c. xxxti, 
sent. 5. — " Ibid., c. .xvi.i, sent. I. — '^ Ibid., c. x, 
seut. 1.— 3 lui., 111, 9. — '* Bern., in Conv. S. Paul., 
serui. I, post med. — "* Vid. iuf., lib. IV, c. v. — 
16 Greg., Mond., lib. XXXII, c. XMl. — " Ibid., 
lib. XXXIII, c. XI. 



70 



PIIARRTR^ L!i5. II. 



iione peccare. Sed tameu minus superbia 

lurpis creditur, minus peccatum a simpli- 

cit)us judicatur ; luxuriam vero eo uiagis 

erubescunt homines , quo simul omnes eam 

turpem esse noveruut. » Idem : « (Juisquis 

superbiae, » etc, iiifra,libro 111, de Dijudica- 

tione '. Idem ' : « Cunctis superba apud se 

cogitatione tumenlibus inest clamor in lo- 

culione, amaritudo in silentio, dissolutio in 

Inlaritate , furor in tristitia , inhonestas in 

actione, lionestas in imagine, erectio in in- 

cesbu, rancor in responsione. Uorum meus 

semper est ad irrogandas contumelias va- 

lida, ad tolerandas inflrma, ad obediendum 

pigra , ad lacessendos vero alios impor- 

tuna, ad ea qujB facere el debel , et praivalet, 

ignava , ad ea vero , quae facere non debet, 

jiec praevalet, parata. » Idem ' : « lloc pro- 

piium arrogantium esse vitium solet, ut et 

pauca credant , quae ipsi multa dixerunl ; el 

multa credant, quai ipsis pauca dicuntur. 

Qui enim sua dicere semper volunt, aliena 

audire nou possunt. » Idem * : « Tolerabilius 

Deo est, ut in intirmitate atque iguorantia 

cum humihtate qnisquis jaceat, quain cuin 

t"latione cordis alta comprehendat. » Idem ' : 

Adjuvare imbecillem, charitatisesl; adju- 

Viu-e vero velle polentem , elationis est. » 

Idem' : « Per elationemplerumque et usque 

ad senium servata virginilas vitiatiu- : quia 

enim negligitur humiUtas cordis , rectus 

judex despicit etiaui integrilatem corporis. » 

Idem' : « Difticile in se quisiiue inveteratam 

superbiam deprehendit , quii nimiruui lioc 

vitium quaulo magis paliiuur, tauto minus 

videmus. » Ideni ' : « Arrogantes sicut in- 

flautur laudibus , ita correptionibus iuflam- 

mantur, et a quolibet se, vel justo, repre- 

heudi despiciunt, moxque in malis suis fo- 

mitem defensiouis esquirunt. » Idem ' : 

« Omnino difflcile est, ut elulio, quse regnat 



' Vid. iaf., lib. III, c. x. — « Greg., Moral , 
lib. XXXIV, c. xvni, circa med.— ' Ibid., lib. XXYI, 
c. xvji, circa Dn. — *lbid., lib. XVII, c. vii, circa lin. 
— ' Ibid., c. XI, in princ. — " Ibid., lU). XXXVI, 
c. xm, circa med — ' Ibid., lib. XXIV, c. .\xiJi. — 
• Ibid., lib. XXVI, c. i. — » Ibid. — '» Ibid., c. xviii. 



in corde, non erumpat in voce. » Idem '" : 
« Arrogantes grave sedamnumperpetijudi- 
cant, si seientiam suam loquendi brevitate 
constringant. Tanto enim semelipsos cre- 
dunt doctiores ostendere , quanlo se potue- 
rint multiplicitatem loquacitatis aperire. » 
Hieronymus, in Epistola : « Initium omnis 
peccati superbia est , quae natione ccelestis , 
sublimium meutes inhabitat, sub cinere et 
cilicio latitaus. » Mera " : « Nihil ita a pue- 
ritia vitare conalus sum, sicut tumentem 
animum , et erectam cervicem Dei contra 
se odia provoeantcm. Novi enim Magistrum 
et Dominum meum in carnis humilitate 
dixisse " : Discite a me, quia milis sum, et 
humilis corde. » Augustinus, in Kegula " : 
« Alia quaecumque iuiquitas iu malis operi- 
bus exercetur, ut fiant; superbia veio etiam 
bonis operibus insidiatur , ut pereant. » 
Ideni, de Virginitate " : « Mensura humili- 
talis cuiqueex meiisuraipsius magnitudinis 
dala est , cui est valde periculosa superbia, 
quaj ampliusamplioribusinsidiatur. » Idem : 
«Quia satagentibus, » etc, supra iu capite 
de Peccato ". Idem , de Gratia Novi Testa- 
menti^': aSuperbiaoditcousortium,etquan- 
tu:n in ipso est, solus cup t eminere omnis 
superbus. » Idem , de Civitate Dei " : « An 
forle corrigi pudct? Et hoc vitiuiu non nisi 
superborum est. » Idem '* : « Superbia per- 
verse imitatui" Deum : odit namque cum 
sociis aequalitatem sub illo ; sed imponere 
vult sociis dominationem suam pro illo. » 
Idem '^ : « Facilius servitur hoiuini , quam 
libidini, cum saevissimo dominatu vastet 
corda mortaliuul , ut alias omittam , libido 
ipsa dominandi hominibus aUis. » Idem : 
« Audeo dicere, » etc, infra, libro III, de 
Recidivatione '°. Idem in Epistola " : « l-it 
miris modis in anima homiuis, ut de falsa 
humilitate magis infletur, quam si apertius 

— " llieron., ad Ahig.. cpist. xxxjj. — " ilatlh., xi, 
29. — I' Aug., Reg. Iii, c. v. — '» Id., de Virginil., 
c. XXXI. — " Vid. sup., p. 69. — " Id., ad llon., de 
grat. Nov- Test., epist. cxx, c. xvii. — " Aug., de 
Civit. Dei, lib. X, c. xxix. — '» Ibid., Ub. XI. \, c. xu. 

- " Ibid., c. XV. — «o Vid. inf., lib. III, c. xi. — 
" Aug , ad Paul., epist. lix, al. cxux, n. 28. 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM RT VIRTUTUM MULTIPLICITATI- 
superbiret. » Idem, de Confessionibus ' : «Hu- 



rniliasti tanquam vulneratim superbum * , 
et tumore meo separabar abs te , et nimis 
inflata facies claudebat oculos meos. » 
Idem ' : « Plus hostis vincitur in eo , quem 
plus tenet , et de quo plures tenet : plus au- 
tem superbos tenet nomine nobilitatis, et 
de his plures nomine aucloritatis. » Joannes 
Chrysostomus , super Joannem ' : « Super- 
bia in nobis existente , omnis nostra vita 
immunda fit , etsi sobrietatem , etsi virgini- 
tatem, etsi jejuninm , etsi orationes, etsi 
eleemosynam, etsi quodcumque aliud peifi- 
ciamus. » Isidorus, de SummoBono'' : « Su- 
perbia, sicut est origo omnium criminum , 
ita ruina cunctarum virtutum : ipsa enim 
est in peccato prima, in conflictu postrema. » 
Idem « : « Omnis peccans superbus est , eo 
quod faciendo vetita , contemptui habet di- 
vina praecepta. » Bernardus, de duodecim 
Gradibus ' : « Gloriosa res humihtas , qua 
ipsa quoque superbia palliare se appetit , ne 
vilescat. » Idem " : « Arrogans de alia omni 
re plus sibi credit, quam aliis ; de seipso 
plus aliis credit, quam sibi. » Idem^ : « Mo- 
nachus praesumptuosus primus in conventi- 
busresidet, in consiliis primus respondet, 
uon vocatus accedit , non missus se intro- 
mittit , reordinat ordinata , refic.it facta. 
Quidquid ipse non fecit , aut ordinavit , nec 
recte factum , nec pulchre eestlmat ordina- 
tum. Judicat judicantes , praejudicat judica- 
turis. Si cum tempus advenerit non promo- 
veatur ad prioratum, abbatem aut invidum 
judicat, aut deceplum. » Idem, super Can- 
tica '" : Argumentum superbise., privatio gra- 
tiae est : hmnilibus " enim dat Deus gratiam, 
superbis resistit. Idem '^ : « Perniciosa pau- 
pertas , penuria meritorum ; praesumptio 
autem spiritus , fallaces divitise : et ideo " 

' Aug., Conf., lib. VII , c. vii. — = Psal. Lxxxviu, 
H. — s Aug., Cotif., lib. VIll, c. iv. — » Chrysost., 
m Evang. Joan., hom. viu, al. ix, n. 2. — s Isid., ck 
Sum. Bon., lib. il, c. xxxviii, sent. 7. — « Ibid., 
sent. -J.. — ' Beru., de duodex. Grad., grad. ix. — 
' Ibid., grad. vi. — ' Ibid., grad. vii. — '» Id., in 
Cani., serm. liv, prope fiu. — " Jac, iv, U. — 
'" Bern., in Cant., serm. LXVlll, circa fln. — " Prov., 



divitias et paupertatem ne dederis mihi , 
Domine. » 

CAPUT VII. 

De Vana Gloria. 

Gregorius, in Moralibus "• : « Inobi-dien- 
tia, jactantia, hypocrisis, contentiones, per- 
tinacise, discordise , et novitatum prsesump- 
tiones oriuntur de inani gloria. » Idem '^ : 
« Quatuor siint species , quibus omnis tu- 
mor arrogaiitium demonstratur : cum bo- 
num aut a semetipsis habere se sestimant ; 
aut , si datum desuper credant, pro suis se 
hoc accepisse meritis putant; aut certe cnm 
jactant se habere, quod non habent; aut, 
despectis cseteris , singulariter videri appe- 
tunt habere, quod habent. » Idem : « Saepe 
bono operi, » etc, supra, capite de Delecta- 
tione " » Idem 'f: « Qui accepta bona sibi ar- 
rogat, suis contra Deum donis pugnat. » 
Idem '* : « In cogitatione tumidi proprii fa- 
vores oriuntur, sibique de smgularitate sa- 
pientiae blaiiditur ipsa fatuitas. Pensat ea 
quae audierit, ac verba quae profert; et mira- 
tur sua, et deridet aliena. » Item : « Cuncti 
vauaj gloriae, etc, infra, libro III, de Diju- 
dicatione ". Idem '-" : « Sicut labor justorum 
est videre prava, nec corrigere ; ita gravis 
estiabor arrogantium, si, quod sapiunt, non 
ostendunt. » Idem ^' : « Quasi latrunculus 
est appetitus laudis humanae : qui recto iti- 
nere gradientibus ex latere jungitur, iit ex 
occultis educto gladio, gradientium vita tru- 
cidetur. » Idem : «Agitur utante justi judi- 
cis oculosfovea mentis sit memoria virtutis, 
quiareminiseendo quod gessit,dum se apud 
se erigit , apud humilitatis auctorem cadit. » 
Isidorus : « Maxime per cenodoxiaai, » etc, 
supra , de Monachis malis ^\ Idem : « Qui 
ex deteriore,» etc, supra, de Incipienti- 

XXX, 8. — 1* Greg., Moral., lib. xxxi, c. xvii, post 
med.— '» Ibid , lib. XXI II, c. iv, panlulum a princ— 
'« Vid. sup., c. III, p. GO. — " Greg., Moml., lib. IX, 
c. II, in princ. — " Ibid., lib. X, c. xiv, in princ. — 
'" Vid. inf., lib. III, c. x. — -o Greg., MoroL, 
lib. XXIII, c. V, ckea fiu. — '" Ibid., lib. VIII, c. xiii. 
— ''^ Vid. sup., lib. I, c. xixii, p, 45. 



7»2 PHARETRjE LIB. II 

biis '. Joannes Chrysostomus, super Joan- Idem '" : 
nem : « Gloriam vanam cupere , ingloriatio 
est ; gloria autem vera ost hanc despicere , 
et nullam ejus curam facere, sed ad iil quod 
Deo placet, onuiia et dicere et facere. » Idem ' : 
« Qui omnium contemptum pecuniarum ha- 
buerunt, et nulli hujusmodi imaginationi 
se imraiscuerunt, et magis tyrannicas cor- 
porum concupiscentias t-omuenrat, hi mul- 
toties capti a vana gloria omnia perdide- 
runt. B Idem ' : « Si laudes amamus, eas 
quse a Deo suiit diligentius quseramus. Nam, 
quae quidem ab hominibus est laus , qualis- 
cumque fuerit, simul ut apparuit , periit. » 
Augustinus, de Confessionibus ' : « Domine, 
gloria nostra tu es ; propter te amemur, et 
verbura luum et nomen tuum timealur a 
- nobis. Qui enim laudari vult ab hominibus, 
vitiiperante te , non defendetur ab homini- 
bus, judicantt! te; nou eripietur, damnante 
te. » Ambrosius , de Officiis ' : « Fortiludo 
gloriae caveat appetcnliam, quae frequenter 
nocuit immodfratius appetita, semper autem 
nociiitusurpata.» Bernardus, iu Epistola*: 
« stulti niii Adam , qui contemnentes pa- 
cem, el gloriam appetentes, et paeem per- 
dunt etgloriam. » 



CAPUT VIII. 

De Invidia. 

Gregorius, iu Moralibus'' : « De invidia 
odium , susurratio, , detractio, exultalio in 
adversis proximi , et afflictio in prosperis 
nascitur. » Idem ' : « Qui posl puniendi sunt 
retributionis supplicio , nunc semetipsos af- 
ficiunt invidise tormento. » Idem » : « luvi- 
dia iram generat ; quia quanto interno li- 
voris vulnere auimus sauciatur , tanto 
etiam raansuetudo tranquillitatisamittilur. » 

' Vid. sup., lib. I, c. xxxiil, p. 47. — " Chrysost , 
(>< Jom., hom. xxviii, al. xxix, n. 3. — ' Ibld., 
hom. xxxvii, al. xxxviii, u. S. — * Aug., Con/:, 
lib. X, c. .\xxvi. — » Ambr., ele Offic, lib. I, c. xxxix. 
— « Bern., ad Episc. Aquita»., episl. cxxvi, post 
med. — '' Greg,, Moral., Ub. XX.KI, c. xvn, post 
med. — • Ibid., lib. II, c. x\, circa med, - ' Ibid., 
)ib. XXI, c. xvii, pobt med. — '" Ibid., lib. XXVlll, 



Dum electi proflciunt, reprobi ad 
rabiera furoris etinvidia? excitantur, et bona 
na5centia,quae nolunt iraitari, gravius perse- 
quunlur.» Idem: «Invididurabonum,» etc, 
iufra, libro tertio, de StuUiloquio in accu- 
satione ". idem, in Dialogis " : « Antiquus 
hoslis, unde bonos cernit per charitatem pro- 
vehi ad gloriain, iude perversos per invi- 
diam rapit ad pcenam. » Idem, in Homiliis^^ : 
« Quidquid iu rauudo eoncupisciraus , hoc 
proculdubio proximis invidemus. Videtur 
etenira quia nobis desit, quod alius assequi- 
tur. n Joannes Chrysostomus , in Sermoni- 
bus : « zelus, o invidia omni malitia cu- 
mulala ! Invidia ignis inextinguibilis est; 
etenim, sicut linea comedit vestiineutum , 
sic et invidia eura, (jni zelalur, cousumit; 
eum autem cui invidet, clariorera reddit. » 
Idem , super Joannem : « luvidiae passio, et 
fornicatione , et adulterio raultum est dete- 
rior. » Idem" : «luvidi oculus liquatur tris- 
titia , iuvidus cum morte vivit continua. » 
Augustinus, de Disciplina Christiaiia " : 
« Averlat Deus invidiai peslera ab animis 
o:nuiura , uedum Christianorum. Vitium 
enim diabolicum est iuvidia, quo solo dia- 
boliisreus est , et inexpiabiliter reus. Non 
enira dicitur diabolo , ut damnetur : « Quia 
adulterium commisisti , furtum fecisti , vil- 
lara alienam rapuisti ; » sed : « Quia (o) ho- 
mini slanti, tu lapsus, continuo iuvidisti. » 
Idem, de Virginitate " : « Superbiam se- 
quitur iiividia , lauquara liha et pedissequa. 
liam quippe superbia continuo parit, nec 
unquam est superbia sine tali prole atque 
comite. » Hieronymus, in Epislola " : « 
invidia priraura raordax tui, o satanae calli- 
ditas semper sancta perfequensl » Isidorus, 
in Synonymis " « Invidia cuucta boua ar- 
dore pestifero devoraf . invidia, animae tinea, 

c. VII, circa fin. — " Vid. iut., lib. III, c. iii, § 6. — 
»» Id.,' Dialog., lib. III, c. xv, ante med. — " Id., in 
Evuncj., houi. v, post med. — '* Chrysosl., in Joan., 
hom. Lv, al. LVI, n. 3. — " Aug., rfe Discip. Christ., 
c. XIV. — '• Id., de S. Virginit., c. xv. — " Hieron., 
ad Asell., epist. xcix, circa med. — " Isid., Synon., 
c. IX, iu princ. 
(a) O/. edit. qui. 



DE PRINCIPALIUM ViriOHUM 
sensum comedit, pectus urit ^ mentem affi- 
cit, cor hominis quasi quaedam pestis de- 
pascit. » Anselmus, de Similitudinibus • : 
« Qui bonis alterius arridet, sanctis consen- 
tit ; qui vero invidet, diabolis similis est. Si- 
quidem magis puto esse salvationem spe- 
randam ejus, qui parum boni facit , et factis 
aliorum favet , quam illius , qui multa , et 
invidet aliis.» Seneca, in Proverbiis : « Non- 
dum felix es , si nondum turba te deridet. 
Nam etsi nullos tibi inimicos facit injuria , 
multos facit invidia. » Glossa, super Psal- 
mum cxxra : « Ira et invidia judicio carent. » 

CAPUT IX. 

De Ira. 

Gregorius, in Moralibus ^ ; « De ira rixse , 
tumor mentis, contumelise, clamoi', indi- 
gnatio, blasphemiaj proferuntur. » Idem ' : 
« Plerumque mentem, sub obtentu justitiae, 
iree immanitas vastat; et dum quasi Scevit 
zelo rectitudinis, raliiem explet ira furoris.» 
Idem * : « Qui humanorum actuum subtili 
examine gressus enumerat, iram sine voce, 
judicio ; iram iu voce , concilio ; iram vero 
in voce atque sermone, gehennae ignibus 
mancipat. » Idem ^ : « Plus semper ira in 
vindicta exigit , quam de injuria accepit. » 
Idem , in Dialogis •= : « Tanto metuenda est 
ira justorum , quanto et constat quia in eo- 
irum cordibus ille prsesens est , qui ad infe- 
rendam ultionem , quara voluerit , invalidus 
non est. » Idem, in Registro ' : « Ira, etiam 
cum delinquentium culpas insequitur , non 
debet menti nostrae quasi doraina prseire ; 
sed post rationis tergum, quasi ancilla ra- 
tionis, subnixius famulari. » Idem' : « Nemo 
potest diligere illum , quem ex ira vel odio 
non vult videre. » Idem ' : « Ira si semel 



' Anselm., de Similit., c. xlv. — 2 Greg, MoruL, 
lib. XXXI, c. xvii, post med. — » Ibid., lib. XXVI, 
c. XXVIII, aute med. — ' Ibid., lib. XXI, c. iv, clrca 
med. — » Lib. XXVIII, c. ix, circa med. — « Dialog., 
lib. I, c. IX, circa med. — ' Greg., lib. VII, iudict. ■>, 
epist. cxxvi. — 8 Ibid., ad Rusticinn., iudiot. i, 
epist. xxiii, col. 1300. — " Ibid., indict. 2, epist. cxxvi, 
post med. — '" Id., Pastoral., p. 111, c. 11, admon. 10, 



ET VmTIITUM MULTIPLICITATE. 73 

mentem possidere cceperit , justum esse de- 
putat etiam illud, quod crudeliter facit. » 
Idem, in Pastorali "> : « IUa quae mater est 
omnium custosque virtulum , per irse vel 
impatientiae vitiura virlus charitalis enerva- 
tur. » Hieronymus , in originali super Mi- 
chwam " : « Propemodum naturale est , ut 
et nurus socrum , et socrus oderit nurum. » 
Augustinus, in Epistola '- : « Sicut acetum 
corrumpit vas , si diutius ibi fuerit , sic ira 
corrumpit cor, si in alium diem durave- 
rit. » Idem " : « Multo melius nec juste cui- 
quam irascimur, quara velut juste irascendo, 
in alicujus odiura irae occulta facilitate dila- 
biraur. «Idem, de (a) Sernione Domini in 
monte " : « Si irasci non est fas fratri suo sine 
causa, aut dicere : Raca, aut dicere : Fatue, 
multo rainus fas est anirao tenere aliquid , 
ut in odium indignatio con ver tatur . » Idem " : 
« Odium est ira inveterata. » Idem^ de Ci- 
vitate Dei '* : « Iram nihil aliud esse, quam 
ulciscendi libidinera, veteres diffmierunt. » 
Idera, in Regula " : Melior est, qui quamvis 
ira saepe tentatur, tamen impetrare festinat, 
ut sibi dimittat , cui se fecisse agnoscit inju- 
riam, quam qui tardius irascitur, et ad ve- 
niara peteudara tardius inclinatur. Qui au- 
tem nunquam petit veniam, aut non ex ani- 
mo petit, sine causa est in monasterio, etiam- 
si inde non projiciatur. » Glossa '^ : « Si non 
dimiserimus ex corde, quod in nos delin- 
quitur, etiam hoc quod per pcenitentiam di- 
inissura erat, a nobis exigetur (6). » Cassio- 
dorus, in Psalmos " : « Venialis ira est, quse 
non ducitur ad effectura.e .loannes Chrysos- 
tomus, super Joannem : «Qui irascitur sine 
ratione , raultis suppliciis dignus erit , vo- 
luntarie seipsura in barathra perditionis fe- 
rens , et ante futurara gehennam , hic jam 
vindictara solvens. » Idem , de Compunctio- 

non longe a prioc. — " Hieron., in Michce., lib. II, 
c. VII. — '2 Aug., epist. Lxxxvii, al. ccx, n. 2. — 
" Id., ad Prof., epist. cxLlx. — '* Id., de Serm. 
Dom. in monte, lib. 1, c. xxi. — '5 Ibid., lib. II, 
c. XXX. — '« Id , de Civit. Dei. lib. XIV, c. xiv, — 
" Id., Reg. 111, c. xxxviii. — 's Gloss. in Matth., 
xviii. — '" Cassiod., in Psal. iv, ante med. 
(a) C(Bt. edit. in. — (b) Item exigitur. 



74 

ne cordis ' : « Non iracundos tantum et il- 
iatae malitiae memores punit Deus tanquam 
reos ; sed et eos, qui et irascentes aiit offen- 
sosfratres placare negligunt et contemnunt.» 
Idem ' : « Osculum pacis porrigere tempore, 
quo sacramenta offeruntnr , in usu Eccle- 
siae est. Sed vereor ne plures ex nobis labiis 
tantummodo pacem faciant , cum tamen 
Christus non ex ore, sed ex corde desideret, 
et affectu velit proximum, non labiis salu- 
tari. » Idem * : « Si tantummodo non lajdas 
eum , qui te laesit , avertas autem te ab eo , 
nec libenter eum videas , manet sine uubio 
viilnus iu pectore, et irae dolor augescit in 
corde. » .Vmbrosius, de Offkiis * : « Si irasci- 
mur, quia affeclus naturae est , non potesta- 
tis, malum seriiiouem non proferamus de 
ore nostro, ne in culpam ruaums. » Idem ^ : 
« Is qui cito injuria illata movetur, facit se 
dignum judicari contuineliu, dum vult ea 
indignus haberl. » Bernardus, in Epistola ^ : 
a Non irasci, ubi irasrendum sit, nolle euien- 
dare peccatum est ; prius vero irasci , quam 
irascendum sit , ppccatum peccalo addere 
est » 

CAPUT X. 



De Accidia. 



Gregorius, iu Moralibus ' 
vel accidia , nascitur malitia 
lanimitas, desperatio, torpor circa praecepta^ 
vagatio mentis circa illicita. » Idem ' : « Hu- 
mana auiiua, quia ad Deum solum appe- 
tendum facta est, omne autem quod infra 
Deum appetit , minus est , ideo ei jurc non 
sufficit oiune quod Deiis noii est. Hinc est, 
quod hue illucque spargitur, et ab unaqua- 
qiie re fastidio impellente removetur. » Idem, 
in Pastorali ' : « Plerumque piger, dum ne- 
cessaria agere negligit , quajdam sibi diffl- 
cilia opponit, quaedaiu vero incaute formi- 



PHARETR^ LIB. II. 

dat; et dum quasi invenit quod velut juste 
metuat, ostendit quod in otio quasi non juste 
torpescat. » Idem '" : « Si quod mortuum in 
nobis est , ad vitam non accenditur ; hoc 
etiam extinguitur, quod quasi adhuc vivum 
tenetur. » Idem " : « Qui adhuc in peccatis 
est, conversionis fidiiciam non amiftit; qui 
vero post conversionem tepuit, etiam spem, 
quae poluit esse de peceatorum conversione , 
subtraxit.» Augustinus, de Confessionibus^* ■ 
« Palato non sano poena est panis , qui sano 
est suavis ; et oculis aegris odiosa est lux , 
quae puris amabilis est; et justitia tua, Do- 
inine, displicet tristibus et iuiquis. » Idem : 
«Nullo modo decet, » etc, infra", lib. IV, de 
Exercitio. Joannes Chrysostomiis, de Com- 
punctione cordis " : « Non video, quod ali- 
quis nosfrum vera el perfecta cupidine coe- 
lectium teneatur; alioquin omnia quae vi- 
dentur esse gravia , unibr.is putarct et ri- 
sum. B Anibrosius, super Lucam ''" : « Disce 
rogare quod cupis impetrare : fastidiosos 
viroscoelesfium profectus munerum non se- 
quuntur. » Idem , in Epistola : « Sicut Do- 
minus non vult mortem peccatoris tantum, 
sed ut revertatur, et vival ; ita tepidos odit, 
et cito ei nausuam faciunt. » Isidorus, de 
Summo Bono " : « Tepidus in conversatione, 
oliosa verba et vanas cogitationes, noxias 
esse noii couspicit; quod si a torpore mentis 
evigilaverit, ea qua- prius ievia aestimabat , 
confestim quasl horrenda atque atrocia per- 
timescit. » Idem'^ : « Dei servum siiie iiiter- 
missione legere , orare, et operari oportet, 
ne forte mentem otio deditam spiritus forni- 
cationis surripiat. Cedit enim labori volup- 
tas ; animum aufem vacantem cito praeoc- 
cupat. « Bernardus , in Epistola " : « Pro 
vitando otio , otiosa sectari ridiculum est. 
Otium autem est , quod vel nuUain- habet 
utilitatem , vel utilitatis intentionem. » 



; « De tristifia 
rancor, piisil 



' Chrysost., de Comininct. Cord., lib. I, ante med. 

— > Ibid., paulo post. — ^ ibid., post multa. — 
» Ainbros., de Offtc, lib. I, c. Ul, in fin. — " Ibid., 
c. VI. — ' Bern., ad Cuid. abb., tpisl. LXix, in princ. 

— ' Greg., Moral., lib. III, c. xvii, post med. — 
* Ibid., lib. XXVI, c. xxviii, post med. — " Id., 



Pasl., p. 111, c. 11, admon. IG. — '» Ibid., admon. 25, 
post med. - " Ibid. — " Aug., Conf., lib. VII, 
c. XXVI. — " Vid. iuf., lib. IV, c. iv. — " Chrysost., 
de Comp. Cord., lib. I.— '" Ambros., in Luc, lib. IV. 
— -^ Isid., rfe Sum. Bon,, lib. II, c. v, sent. 2. — 
" Ibid., lib. III, c. XX, sent. 5. — " Ber., de vit. 
solit., epist. ad Fratr. de Monte Dei, ante med. 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM ET 
Idem ' : « Miror quod ad gustum cibi dul- 
cissimi nauseas, ^ si tamen gustasti quam 
dulcis est Dominus; aut certe nouduui gus- 
tasti, et nescis quid aut quomodo sapit Cliri- 
stus , ideoque non appetis incognitum et in- 
expertum ; aut si forte gustasti, et dulce non 
sapit , sanum non habes palatum. » Idem , 
super Cantica ' : « Doleo aliquos nostrum 
gravi in sacris vigiliis depremi somno , nec 
cceli cives revereri, sed in prsesentia princi- 
pum tanquam mortuos apparere : cum ta- 
men ipsi nostra alaeritate permoti nostris 
interesse solemniis delectentur. Vereor ne 
nostram desidiam aliquando abominantes , 
cumindignationerecedant. » Idem * : «Cnm 
te tepore , accidia , vel taedio affici sentis , 
noli propterea diffidere^ atque desistere a 
studio spirituali; sed juvantis require ma- 
num , trahi te obsecrans. » Idem , in Ser- 
monibus ^ : « Tepescimus processu temporis 
a fervore conversionis nostree : paulatim re- 
frigescit charitas, abundat iniquitas, ut, 
heul consummemur in carne, qui spiritu 
cceperamus. » Idem ^ : « Quid istud negli- 
gentiae , quid pigritise , imo quid vecor- 
dife est, ut non crebris suspiriis et ferven- 
tissima affectione abrumpere hinc, et in illa 
tam felicia agmina jaculari animos studea- 
mus ? Vse nobis a duritia cordis nostri ; vae 
uobis a peccato gentium , quas Apostolus 
sine affectione commemorat esse. » Seneca, 
in Efistola '^ : « Cito inerti otio vita torpebit, 
si relinquendum est quidquid oflendit. » 
Idem ' : « Otium sine Ulteris raors est, et 
vivi hominis sepultura. » 

CAPUT XI. 

De Avaritia. 

Gregorius, in Moralibus ' : « De avaritia 
proditio, fraus, faUacia, perjuria, inquietudo, 

' Bern., ad Fulcon., epist. ii. — M Peir. n, :j. — 
' Bern., in Canl., serm. vii, ante med. — * Ibid., 
serm. xxi, ante med. — » Id., in Annunl. Dom , 
seim. 111, circa fin. — " Id., in fest. omn. Sanct., 
sermo v, circa med. — ' Senec, Epist. l\xxvii, 
statim a princ. — ^ Id., epist. lxxxii, statim a princ. 



VlfViUTUM MULTIPLICITATE. 75 

violentiae, et contra misericordiam obdura- 
tiones cordis oriuntur. » Idem'" : « Avaritia 
desideratis rebus , liabitis non extinguitur, 
sed augetur. Nam more ignis, cum hgna, 
quse consumat, exceperit, magis excrescit. » 
Ambrosius , in Sermonibus " : « Quosdam 
gradus cupiditas habet : quo plures ascendit, 
eo ad altiora festinat; unde fit graviorruina 
lapsuro. » Idein, in Epistola^- : « Ibi abun- 
dantia , ubi satietas ; ubi autem fames cupi- 
ditatum , ubi inexplebilis appetentia , ibi 
utique paupertas. Augustinus, in Sermoni- 
6ms" : « Non solum avarus est, qui rapit 
aliena ; sed et ille avaras est, qui cupide ser- 
vat sua. » Idem, de Verbis Bomini '* : « In- 
explebilis est sola avaritia divitum : semper 
enim rapit, et nunquam satiatur : nec Deum 
timet, nec hominem reveretur, nec patri 
parcit , nec matrem agnoscit , nec fratri ob- 
temperat, nec amico fidem servat : viduam 
opprimit, pupillorum res invadit, liberos in 
servitium redigit , testimonium falsum pro- 
fert ; res mortui hominis occupantur, quasi 
non et ipsi, qui hoc faciunt, moriantur. » 
Idem, de Libero Arbitrio "^ : « Dictum est,rd- 
dicem omnium malorum esse avaritiam, hoc 
est, plus velle, quam satis est. Tantum au- 
tem satis est , quantura sibi exigit naturee in 
suo genere conservandae modus. » Idera, de 
Decem chordis '" : « Qua fronte venturus es 
ad fllium tuura, qui prajcessit, cui prsece- 
denti nonmittis paitem suam in ccelum? An 
non potest raitti in coelum? Potest prorsus. 
Audi ipsum Dominum dicentem " : Thesau- 
rizate vobis thesauros in ccelo. » Isidorus, in 
Etymologiis '' : « Avidus dictus est ab avendo; 
avere enim cupere est : hinc etavarus. Nam 
quid est avarum esse, nisi progredi ultra 
quam sufflcit? Avarus enim dictus est, eo 
quod sit avidus auri, et nunquam opibus 

— " Greg., Moral., lib. XXXI, c. xxvii, post med. — ' 
'° Ibid., lib. XV, c. xii, circa med. — " Ambros., de 
Nab., c. II, ante med. — '^ Idem, ad Simplic, 
epist. xxxviii,n 10.— " Aug., de Tempor., serm. xcv. 

— '* Id., de verb. Dom., serm. xxv, al. CCCLXVII, 
n. 1.— '5 Id., de lib. Arlj.,\ih. III, c. xvii, — '« Id., 
de dec. Chord., c. xii. — " Matth., vi, 20. — " Isid., 
Etymot., lib. X, verbo Avidus. 



76 



PHAHETRtE LIB. II. 

Idem, de Summo Bono* : a Qui quando autem et qualitati ciborum, et tem- 



expleatur 

bona mundi diligit, velit, nolit, timoris et 
doloris pcenae succumbit. » Joannes Chry- 
sostomus, super Joannem : « Quemadmo- 
dum in fontem mundum stercusquisimmit- 
tens, totum eum immundum facit; ita et in 
divitias justasavarilia intrans, omnia spirare 
facit ab eo, qui illic est, avaritise foelore. » 
Idem : « Non amabit proximum, qui aurum 
amat. » Bcrnardus , de Contemptu mundi * : 
« Nunc traliit sua quemque voluptas ; odorem 
turpis lucri sectantes, qmestum csstimant 
pietatem , quorum ' cerla damnatio est. » 
Idem* : « Utinam saperes, miser, et intelli- 
geresj cum thesauro pecuuiaj, thesaurum 
irae pariter cumulari. Utinam novissima 
providens^ animadverteres non facile per 
foramen acus transitucos divitiarum cumu- 
los. » Seueca, in Epistola^ : « Vidisti ali- 
quando canem, missa a Doniino frusla panis 
ac carnis, aperlo ore captantem; quidquid 
accipit, protinus inlegrum devorat, et semper 
ad spem venturi hiat. » Idem« : « Evenit 
nobis quidquid expectanlibus forluna pro- 
jecit, id sine uUa voluptate dimitlimus, sta- 
tim ad rapinam alterius erecli et attenti, » 
Idem : « Quisquis de accipiendo, » etc, infra, 
libro tertio de Ingratitudine\ 

CAPUT XII. 



Gregorius, in Moralibus ': « De ventris 
ingluvie inepta laetitia, scurriHtas, immun- 
ditia, inultiloquium, hebetudo sensus circa 
intelligentiara oritur. » lilem" : « Quinque 
nos modis gulae vitium tmitat : aliquando 
namque indigentiae tempora praevenit ; ali- 
quando vero tempus non pra?venit, sed cibos 
lautiores quaerit; aliquando quaelibet su- 
menda prajparari accuralius expetit; ali- 

' Isid., de Sum. Bon., lib. III, c. LXili, seut. 2. — 
' Bern., super Ecce nos reliquimus, aule uied. — 
^ I Tim , VI, 5. — * Bern., loc. cil. post pauca. — 
«Senec, t>iW. lx.kii, post med. — * Ibid — ' Vid. 
inf., lib. III, c. XXI. — 8 Greg., Moml., lib. XXXI, 
c. xvii , post med. — ' Ibid., lib. XXX, c. xiii. — 
'" I Rey., XIV. — " Num., xi. — " 1 Reg., u. — 



pori congruit, sed in ipsa ciborum quantitate 
sumendi mensuram refeclionis excedit. Non- 
nunquam vero et abjecfum est quod desi- 
derat, et tamen ipso aestu immensi desiderii 
deterius peccat. Exemplum de primo in 
Jonatba '"; de secundo in Isracliticis " ; de 
tertio in fdiis Heli " ; de quartoin Ezechiele" ; 
de quinfo in Esau '*. » Idein " : « Saepe dum 
quasi coucivi carni parcimus, ad pra?lium 
contra nos hostem nutrimus. Eisdem nam- 
que alimentis vitia superbiunt, quibns nu- 
tritae virtutes vivunt; et cum virtus alitur, 
plerumque vires vitiis augenlur. » Idem, in 
Pastorali'* : « Gulae deditos, superfluifas lo- 
cutionis, levilas operis atque luxuria; absti- 
neutes vero saepe impatientia atque tristitia, 
saepe vero superbiae culpa comifatur. » Hiero- 
nimus, in Epistola " : « Difficile inter epulas 
servalur pudicitia : nitens cutis sordidum 
oslentat aiiimum. » Idem : « Nihil soUici- 
tius, »etc., iufra, libro IV, de Loetitia"'. Isi- 
dorus, de Summo Bono " : « Ebrielas pertur- 
bationem giguit meiitis, furorem cordis, 
flammam libidinis. Ebriefas ita meiitem alie- 
naf , ut ubi sit , nesciat ; unde etiam et ma- 
him nou sentitur, quod per ebriefatem com- 
niitfitur. » Idem *° : « Cui abundanlia est 
epularum, ardentis divitis attendat supph- 
cium, cujus tanla iu inferno interignes erat 
inopia, quanta Iiic fuerat epuiarum copia. » 
Idem " : « Qui nimium cibis utuntur, quanfo 
magis venfrem pascunt, tanlo amplius .sen- 
sum menfisobfundunt. Nam Graeci dixerunf, 
ex crasso ventre subtilem sensum gigni non 
posse. » Augustinus, de Doctrina Cliristia- 
na " : « Fieri potest, ut sine aliquo vitio cra- 
pulae vel voracitatis pretiosissimo cibo sa- 
pieiis utatur; insipiens autem fcetidissima 
gulae flamma in cibum vilissimum ardescat » 
Basilius, in Regula : « Sicut miles plurimo 

'3 Ezec/i., XVI. — " Gen., xxv. — 's Grcg., Aloral.. 
lib. XXX, c. XIV. — 1« Id., Paslor., p. III, c. ii, 
admou. 20. — '" Hierou., epist. xlvii. — i* Vid iuf., 
lib. IV, c. XLIV. — ■' lsid„ dc Sum. Bon., lib. II, 
c. XLlli, sent. 1 el 2. — ^" Ibid., c. XLli, scnt. 3. — 
'1 Ibid., seut. 6. — " Aug., de Doctr. Christ., lib. III, 
c. XI. 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM ET 
onere prsegravatus praepeditur, ita mona- 
chus vel clericus impeditur ad.vigilias, cum 
escarum plenitudine torpescit. » Bernardus, 
in Apologia' : « Sanius est modico vino uti 
propter infirmitatem , quam multa aqua iu- 
gurgitari per aviditatem. Legilur in scientia 
naturuli, quod inter animalia magnorum 
corporum, nuUi dedit natura tam parvum 
os, secundum corporis quantitatem , sicut 
homini : quod factum est ad commendatio- 
nem temperantiae, et ad detestationem gulo- 
sitatis. » Gregorius : « Quanto corpus im- 
pletur, tanto anima minoralur. » Unde 
Hieronymus ^ : « Qui luxuriatur , vivens 
mortuus est ; et qui inebriatur, mortuus et 
sepultus. » Seneca : « Ciborum copia sul)li- 
mitas impeditur. » Idem : « Ventri obedien- 
tes, loco auimalium vivimus, non homi- 
num. » Bernardus' : « Voluptas gutturis, 
quaj tanti hodie Bestimatur, vix duorum 
habet longitudinem digitorum ; non durat 
nisi quantum durat Iransitus ille per gulam : 
et pro illo transitu vult domina gula tot et 
tanta sibi praeparari. » 

CAPUT XIII. 

De Luxuria. 

Gregorins, in Morulibm ' : « De luxuria 
caecitas mentis, inconsiderntio, inconstantia, 
• prajcipitatio, amor sui, odium Dei, affectus 
praisentis sseculi , horror, vel desperatio fu- 
turi generatur. » Idem ^ : « NuUa ante Dei 
oculos justitise pietatisque sunt opera, quae 
corruptionis contagio monstrantur immun- 
da. B Idem, in Dialogis ^ : « Carnalis delecta- 
tio mentem, quam inficit, obscurat, ut vi- 
dere verae hicis claritatem uon valeat; seii 
unde inferius deleclalur, inde caliginem ad 
superna patiatur. » Augustinus', de Fide 
ad Petrum : « Quia dum sibi invicem vir 



VIHTUTUM MULTIPLICITATE. 77 

mulierque miscentur ut filios gignant, sine 
libidine non est parentum concubitus, et ob 
hoc fdiorum ex eorum carne nascentium 
non potest sine peccato esse conceptus, et 
peccatum in parvulos non transmittit pro- 
pagatio, sed libido. » Isidorus, de Summo 
Bono ' : «Luxurise iraagines, quas in veritate 
gessimus, saepe dormientibus nobis inanimo 
apparent; sedinnoxiae, si non concupiscendo 
occurrunt, id est, si non consentimus vigi- 
lantes. » Idem' : « Qui nocturna illusione 
poUuilur, etsi extra memoriam turpium co- 
gitationum sese praesentiat inquinatum, ta- 
men hoc, ut tentaretur, culpa3 suae tribuat, 
suamque immunditiam statim flelibus ter- 
gat. » Idem '" : « Deus nonnunquam dejicit 
occultam mentis superbiam per carnis ma- 
nifestam ruinam. » Idem" : « Inter septem 
vitia, fornicatio maximum est scelus, quia 
per carnis immunditiam templum Dei violat, 
et toUens membra Chrisli, facit membra me- 
retricis. » Joannes Chrysostomus, super Mat- 
thwum'^ : « Vitium libidinis facile ex vacantia 
et otio nascitur. Nam defmitio amoris haec 
est : Animae vacantis passio. » Idem : « Per 
omnem actum carnalem, homo animahbus 
similis invenitur, maxime autem per usum 
libidinis. » Idem, super Joannem " : « Porci 
sunt, qui vitam suam coe.nosae libidini et 
voluptatibus saeculi manciparunt. » Hiero- 
nymus, in originali super Oseam^'' : « Sicut 
vinuni et ebrietas eum, qui biberit, mentis 
suae impotem facit, ita fornicatio ac voluptas 
pervertit sensum , animumque debihtat, et 
de rationali homine, brutum efficit animal. » 
Idem '^ : « Sicut gulae servientes habent ven- 
trem Deum, ita qui libidini serviunt, habent 
Deum Beelphegor. » Idem, inoriginali super 
Naum, explicans verba illa'^ : « Corruent in 
corporibus SMis,(Septuaginl a : Infirmabuntur 
in corporibus suis ) : « Multi propter res ve- 



' Bern., Apolog., ad Gul. abb., anle med. — 
^ Hieron., ad Oceait., epist. LXXSlii, post nied. — 
3 Beni , de Convers. ud Cteric., c. .\u. — * Greg., 
Moral., lib. X.\'X1, c. xsvii, post med. — * Ibid., 
lib. XXI, c. IX, post med. — « Id., Dialog., lib. IV, 
c. XXXVI, circa fin. — ' Irao Fulgent, de fid. ad Petr., 



c. II. _ 8 Isid., de Siim. Bon., lib. III, c. VI, sent. 13. 
— ■' Ibid., seiit. 14. — '" Ibid., lib. 11, c. xxxix, 
senl. 1. — " Ibid., sent. 20. - '= Cbrysost., in Mutth., 
op. imperf., bom. xl. — '^ Est in bom. de Cruce, 
auLe med. — '* Hierou., in Ose., lib. 1, c, iv. — '» Ibid., 
lib. H, c. IX. — " Id., in Nah., iii, 3. 



78 PHARETR^. 

nereas in corpore debilitati ;unt, et cnm 
perditione animae carnem ruoque frangunt, 
cui serviunt. » Glossa iii Proverbia, super 
illud ' : Pretium scorli : « Brevis voluptas 
fornicationis, et peipi-tua poena fornicatio- 
nis. » Interlinearis' : « Luxuria consumit 
omnia bona gratia» et natura?. » Seneca, in 
Epistola : « Luxuria voluptas fragilis est, 
brevis, fastii'',j objecta; quo avidius acta est, 
ocius in contiarium recidens; cnjussubinde 
necesse est, aut pceniteat, aut pudeat ; in qua 
nihil est magnificnm, aut quod naturani ho- 
minis diis proxiini deccat; res humilis mcm- 
brorum turpium aut vilium ministerio, exitu 
foeda. » Idem : « Nihil tam mortiferum in- 
geniis, quam luxuria. » Idern : « Vis magna 
mentis, blandnsque animi calor, amor est; 
.jnventa gignitur, hix'^ et otio nutritur inter 
laeta fortuna'. bona : qnem si fovere alque 
alere desistas, cadit, breviqne vires perdit 
extinctus suas; ilhcitii amantur, ct excidit 
quidquid ; quisquisin primo ol)stilit, pepulit- 
que amorem, tulns ac victor redit : qui blan- 
diendo dulce nutrivit malum , sero recusat 
ferre, quod subiit jugum. » Hieronymus : 
« Appetitus fornicationis anxietas cst, satietas 
poeniteutia. » Et Paulus aposlolus ait : « Qiii 
fornicatur, in corpus suum peccat. » Glossa : 
« In fornicalionis opere totus homo absor- 
betur a carne qui fornicatur, ut jam honio 
non possit animus suus esse, sedsimul totus 
homo possit dici caro. » Et dicit quaedam 
Glossa snper Leviticum, quod cum da;mones 
de omni peccato gaudeant, praecipue tamen 
gaudent de fornicalioue , quia ibi corpus et 
anima maculalur : et ideo maxime caven- 
dum. » 



,in. II. 
tur, si omnino nullus sine peccato evadendi 
aditus patet, minora semper eligantur. » 
Idem ^ : « Cum in dnbiis constringimnr, uti- 
liter minimis subdimur, ne in magnis sine 
venia peccemns. » Isidorus, in Synonymis^: 
« In malis promissis rescinde fidem, in turpi 
voto muta decretum. » Idem, de Summo 
Bono ' : « Argumenta machinationum , ma- 
larumquc cogitationnm semina, quae in cor- 
dibus hominum diabolns fundit, ita .saepe 
undiqne captam implicant mentem, ut ex 
quacumqne parte evadere quisque tentaverit, 
sine perirulo exirc non possit : veluti si jures 
hoc facere, quod si feceris, pecces; si non fe- 
ceris, reus perjurii sis. In tanto ergo mali 
discrimine,utevadendiadituspateat, minora 
potius eligenda sunt. nt niajora vitentur. » 
Augustinns, de Mendacio' : « illa desinunt 
esse peccata, quae propter graviora vitanda 
suscipinntur. Siciit enim in rebus utilibus 
non vocatur damnum, quod propter majus 
lucrnm amittitur, sic ct in rebus sacratis non 
vocatnr peccatum, quod admittitnr, ne gra- 
vius admittatur. » Ambrosins, de Officiis ' : 
« Si non potest alteri subveniri, nisi alter 
laedatur; commodius est neutrum juvari, 
quam gravari alterum. » 

GAPUT XV. 

De Conflictu viliorum, et virtutum. 



CAPUT XIV. 

De Perflexitate. 

Gregorius , in Moralibus ' : « Dum mens 
inter minora et maxima peccata constringi- 



Augustinus, in liliro de Conflictu"' : « 
quam amarus superbiae congressns, quae 
angelos de coelo projecit, homines de para- 
diso minavit 1 Superbia dicit : Certe multis, 
imo pene omnibus melior es, verbo, scientia, 
divitiis, honoribus, et cunctis, quaecarnali- 
bus vel spiritualibus suppetnnt, charisma- 
tihus. Cunctos ergo despice, cunctis teipsum s„p„bi, 
superiorem attende. Uumilitas respondet : i"'"™'- 
.Memento quia pulvis es ; quia cinis es ; quia 
pntredo, et vermis es : quique, etsi altus es, 
nisi tanto te humilies, quanto magnus es. 



• Prov., VI, 20. — ■ lii Luc, XV. — ' I Cor., vi, 18. 
- » Gret-., Aloral., lib. XXXII, c. .wii. — 5 Ibid. — 
IsiJ., Si/non., c. XI. — ' Id., de Sum. Bon., lib. III, 



V, sent. il. — * Aug., de Mend. ad Comenl. 
.'iVjii. — ^ Ambros., de Ofpc, lib. III, c. ix. — 
Aug., de Cottfl. virt. et vit., c. I, n. 



DE PRINCIPALllTM VIT[ORIJM ET 

perdis omnino quod es. Numquirl tu altior 

es, quam primus angelus? Numquid Siilen- 

didior in terra quam Lucifer in coelo? Quod 

si ille de tanta sublimitate per superbiam 

cecidit, quomodo tu ad fantam celsitudinem 

superbiens de imis ascendes? 

inaiiis » Inanis gloria dicit : Age bonum quod 

^unm'."' vales; ostende bonum cunctis quod agis, ut 

°*'- bonus a cunctis dicaris, ut sanctus, et vene- 

rabilis ab liominibus prffidiceris, ut Dei di- 

lectus voceris, ut nemo te contemnat, nemo 

te despiciat, sed universi debitum tibi hono- 

rem persolvant. Timor Dei respondet : Si 

boni aliquid agis, non pro transitoriis, sed 

pro seternis honoribus age : occulta quod 

agis, in quantum vales; sit in animo tuo 

occultandi voluntas : et non erit de ostenta- 

tione ulia temeritas, nec criminis erit ali- 

quando manifestare , qtiod semper vis cela- 

tum habere. 

simuia- » Simulatio dicit : Quia nihil boni in ab- 

'ra llh- scondito facis, ne a cunctis cognitus detesta- 

«'"'■ bilis habearis, fmge te foris esse, quod intra 

non appetis. Yera religio respondet : Imo 

magis satage esse, quam ostentare, quod 

non es. Nam hoc hominibus ostendere quod 

non es, quid aliud, quam damnatio est? 

Oon- » Contemptus dicit : Quis tu, ut tibi pejo- 

e'subj"c- "'^'1* obtemperes, deterioribus famulatum 

"»• exhibeas? Te magis, quam illos decuerat 

imperare, qui tibi non possunt ingenio vel 

industria coaequari : obtempera igitur solius 

Dei imperio, et non sit tibi cura de aliquo. 

Subjectio respondet : Si Dei obtemperandum 

est imperJo, etiam humano subdi necesse 

est magisterio. Ipse enim dicit ' : Qiii vos 

audit, me audit; et qui vos spernit, me sper- 

nit. Ita, inquis, oporteret, si talisesset, qui 

loco Dei imperaret; sed non est talis, per 

quem Deus imperet. Sed audi Apostolum 

contradicentem tibi. Ait enim " : Non est po- 

testas, nisi a Deo; quw autem a Deo sunt, 

ordinata sunt. Quales enim esse debeant hi, 

qui imperant, non est a subditis discutien- 

dum. 

invidia » Invidia dicit : In quo illo, vel illo minor 



VIRTITTTJM MULTIPLICITATE. 79 

es ? Cur ergo eis Bequalis , vel superior non 
es? Quanta vales, quae ipsi non valent? Non 
ergotibi, aut superiores esse, aut sequales 
debent. Concordia fraterna respondet : Si 
cseteros virtutibus anteceliis, tutius in loco 
infimo, quam in summo temetipsum con- 
servas, semper enim de alto pejor fit ruina. 
Quod si tibi, ut asseris, quidam superiores 
vel aequales sunt, quid te Isdit? quid te no- 
cet? Cave prorsus ne, dum aliis locum celsi- 
tudinis invides, illum imiteris, de quo scrip- 
tum est' : Invidia diaboli mors introivit in 
orbem terrarum : imitantur autem illum, 
qiii sunt ex parte illius. 

» Odium dicit : Absit ut illum ames, quem 
in omnibus contrarium habs.'S , qul tibi de- 
rogat, qui tibi insultat, qui te convitiis exas- 
perat, qui tibi peccata tua improperat, qui 
te dictis, et operibus, atque honoribus sem- 
per prsevenire festinat. Nisi enim ipse tibi 
invideret, nequaquam se tibi ita praeferret. 
Dilectio vera i-espondet : Numquid quia haec, 
quae narras, odio babenda sunt in homine, 
propterea non est amanda Dei imago in ho- 
mine? Sicut Christus, qui in cruce positus 
inimicos suos dilexit, et ante crucis tormen- 
tum admonuil, dicens : Diligite inimicos 
vestros'', etc. Omnem ergo amaritudinem 
cordis evome, et quo pacto valueris , chari- 
tatis dulcedinem sume : nihil enim suavius, 
nihil illa beatius. 

» Detractio dicit : Quis potest sustinere? 
quis silentio valet tegere quanta ille, vel illa, 
prava committit, nisi forte qui consentit? 
Libertas justae increpationis respondet : Nec 
tacenda sunt inala proximi, nec consentien- 
da, sed charitate fraterna in faciem proxi- 
mus est redarguendus. » Et infra : « Non- 
nunquam et errata delinquentium ad tem- 
pus silentio tegenda sunt, ut aptiori tempore 
corrigantur. 

» Ira dicit : Quae erga te aguntur, aequani- 
miter ferri non possunt; imo haec patienter 
tolerare peccatum est, quia etsi non eis cum 



' Luc, X, 16. 
MaUh., V, 44. 



^Rom., XII], 1. 



magna exasperatione resistitur, contra le 
deinceps sine mensura cumulantur. Patien- 
tia respondet: Si passio Redemptoris ad men- 
tem reducitur, nil tam durum, quod non 
aequo animo toleretur : Christus ' enim, ut 
ait Petrus, pro nobis passus est, vobis relin- 
quens exemplum, itt sequamini vesdgia ejus. 
Sed quanta sunt liaec, quae palimur in com- 
paratione iilius? Ille enini opprobria, irri- 
siones, contumelias, alapas, sputa, flagella, 
spineam coronam, criicem quoque sustinuit, 
atque mortem : et nos miseri ad nostram 
confusionem uno sermonc fatigamur, uno 
verbo d(^jicimur. 

» Protervia dicil : Numquid stultis, num- 
quid insensatis ac brutis animalibus levia 
verba, et non magis aspera, ut tales decet, 
dum dclinquunt, objicienda sunt? Mansue- 
tudo respondet : Non tua in his persuasio, 
sed Apostoli sequenda est pra?ceptio ' : Se- 
niorem ne increpaveris. Et rursum ' : Ser- 
vum Do7nini non oportet litigare, sed man- 
suetum esseadomnes. Quod videlicet malum 
proterviffi, delerius adhuc subditis, quam 
prcElatis nocot. Sajpius enim contingit, ut 
leniler el cum cliaritatis dulcedine prolatam 
correctionem subditi spernanf, etcontra hu- 
militatis verba, et dcspectionis Jacula emit- 
tant. 

» Tumor mentis dicit : Testem habens 
Deum in ccelis, non tibi sit cura?, quid de te 
suspicentur bomines in terris. Satisfactio 
Jebita respondet : Non est danda detrahendi 
occasio, non susurrandi suspicio; sed si ad- 
suut quai corrigantur, manifestanda; aut 
cerle, si desunt, huniiii iiroteslatione ne- 
ganda. 
» Toipor et ignavia dicunt : Si leclioni 

■ continuato studio semper insislis, oculorum 
caliginem incurris; si indesinenter lacrymas 

" fundis, ipsos etiam oculos amittis; si prote- 
latis vigiliis Psalmorum censum persolvis, 
insaniam capitis acquiris ; si quotidiano la- 
bore te conficis, ad opus spiritale quando 

1 1 l^etr., 11, 2i. — ' l Tim., v, 1. — ' II Tim., u, 
24, — * Matlh., XXV, 13. 



PHARETRiE LIB. II. 

consurges? Exercitium bonum respondet: 
Quid tibi ad haec perferenda, tam longa tem- 
porum proponis spatia? Numquid scissidie 
crastina vivas, imo si vel etiam iniam horam 
in hac vita facias? An forte de tua mente 
excidit, quod Salvator in Evangelio dicit': 
Vigilate, quia nescitis neque diem, neque 
horam ? Quapropter discute corporis iner- 
tiam, semperque memento quia regnum coe- 
lorum non tepidi, non molles, non desides, 
sed violenti, vimque facientes diripiunt. 

» Cupiditas, sive avaritia, dicit: Valdesine 
culpa es, quod qu.-edam habenda concupis- 
cis, quia non multiplicare appetis, sed egere 
perlimescis; et quod malus alius male reti- 
neret, ipse melius expendis. Mundi con- 
tcmptus respondet : Ista nec apud homines 
sjeculares sine periculo procuraulur, quia 
quanto quis amplius habere coeperit , tanto 
amplius habere concupiscit; fitque ut mo- 
dum in concupiscendo iion habeaf, dum in- 
numeris hujus saeculi curis deservire festi- 
nat. Si ergo saecularibus viris ita est pericu- 
losa cupiditatis induslria, quanto magis illis 
periculosior, qui jam habitu, et conversa- 
tione saeculares esse desierunt ; (pii totum, 
quod vivunt, Domino devoverunt! Dicis 
forfe: Ideoasanclis religiosisque viris plura 
habenda simt, ut melius ab ipsis, quam a 
popularibus, erogeiitur Cbrisli pauperibus. 
Et ego consentio; sed praelatis, non autem 
subjectis. 

» Obduratio dicit : Si ea, quae possides, 
egenfibus tribuis, unde subjectos absque 
penuria nutris ? Misericordia respondet : 
Memento quid purpurato diviti conligerit, 
qui non ideo daranatus est, quod aliena tu- 
lerit, sed quod egenti pauperi sua non tri- 
buerit , et in inferno positus ad petenda mi- 
nima pervenerit, qui ba?c parva negavit. 

» Ventris ingluvies, sive gula, dicit : Ad 
esum Dominus omnia munda creavil ; et qui 
saturari cibo respuit, quid aliud, quam mu- 
neri concesso contradicit ? Ciboruni parci- 
monia respondet: Unum horum, quae dicis, 
verum est : ne enim homo fame moreretur, 



Cupiiti- 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM ET 
esum Deus munda creavit; sed ne 
comedendi mensuram excederel, abstinen- 
tiam imperavit, atque inter caetera sua mala 
saturitate, maxime panis, Sodoma periit. 
Quapropter, sicut aeger ad mediciiiam, sic 
ad sumendas dapes debet quisquam acce- 
dere, nequaquam scilicet in illis voluptatem 
appetens, sed necessitati succurrens. Ule 
autem plene liujusmodi vitium superat, qui 
jn sumendis dapibusnon solum parcimoniam 
tenet, ut scilicet refectionem corporis sem- 
per esuriens imperet, verum etiam accura- 
tiores sinml et lautiores epulas, excepta cor- 
poris inftrniitate, et hospitum susceptione, 
contempsit. 

» Inepta laetitia dicit : Ut quid animi gau- 
diura intusabscondis? Egredere inpublicum 
-laetus; dic aliquid foris, imde vel tu, vel 
proximi rideant ; fac eos laetos tua Isetitia. 
Moderatus mceror respondet : Unde tibi inest 
tanta laelitia? Nuiuquid jam diabolum vi- 
cisti? Numquid jam de exilio ad patriam 
venisti? An forte in oblivionem venit, quod 
Dominus dicit ': Mundus gaudebit, vos aii- 
tem contnstabimini; sed tristitia vestra ver- 
tetur in gaudium ? Comprime ergo inanem 
laetitiam, quia nondum evasisti poenalem 
aerumnam. Nonne apud omnes insanus ju- 
dicatur is, qui carceralibus tenebris reclusus 
gaudere conatur? 
i. » Multiloquium dicit : Non reus iile tene- 
^'' bitur, qui plura quidem, sed bona loquitur ; 
sed ille, qui saltem rara, sed maladicere pro- 
batur. Discreta taciturnitas respondet: Ve- 
rum est quod dicis; sed dum muUa bona 
proferri videntur, saepe contingit, ut a bonis 
locutio inchoans , ad prava derivet. Hoc ip- 
sum sacra Scriptura pronuntiat, quia^ in 
multiloquio non deerit peccatum. Ac forte 
inter innumera verba declinantur crimi- 
nosa , sed nunquam declinari poterunt inu- 
tilia atque otiosa, de quibus ratio erit in fu- 
turo reddenda. Tenendus est ergo modus in 



VIRTUTUM MULTIPLICITATE. 



81 



loquendo, atque ab ipsis nonnunquam uti- 
libus veii)is parcendum. 

» Luxuria dicit : Cur te in voluptate tua Lmu 
modo non dilatas, cum te quid sequatur, * ui 
ignoras? Acceplum tempus indesideriis per- 
derenon debes, quiaquam citius pertranseat, 
nescis. Si euim Deus misceri hominem in 
voluptale carnis nollet, in ipso humani ge- 
neris exordio masculum et femiuam non 
fecisset. Carnis munditia respondet : Nolo 
ut ignorare te flngas, quid post hanc vitam 
recipias. Si enim pie et caste vixeris, sine 
fine gaudebis; si aufem impie et luxuriose, 
feternis incendiis subjacebis. Inde autem 
magis Ci'ste vivere debes, unde quam citius 
tempus acceptum transeat, ignorare te di- 
cis. » Et infra : « quam parva est concu- 
bitushora, qua perditur vitafutura! » Isi- 
dorus, de Summo Bono \- « Interdum vitia 
cum virtutibus ad utilitatem confligunt, ut 
ipso certamine vel mens exerceatur, vel ab 
eiatione concussus animus restringatur. » 

CAPUT XVI. 

De Gratia. 

Gregorius, in Registro'': « Quia de gratia 
debemus superna praesumere, ut non simus 
negligentes in oratione, vel opere, voce veri- 
tatis exprimitur ' : Oportet semper orare, et 
no7i deficere. Petamus ergo orando, quara- 
mus legendo, pulsemus operando. » Idem ' : 
« Quaelibet occulta loca sine Dei gratia ani- 
mam salvare non possunt. Quod aliquando 
in ipsis quoque erratibiis conspicimus elec- 
torum. Nam Loth in perversa civitate justus 
fuit, in monte peccavit. » Idem, in Morali- 
bus'' : « Cum iuentern nostram elatio erigit, 
a nobis summi protinus compunctio amoris 
recedit; cum vero superna nos gratia vi- • 
sitat, stalim per lacrymas d sua desideria 
instigat. » Idem«: «Quanloquisque se minus 
videt, tanto minus sibi displlcet; et quanto 



' Joan., XVI, 20. — « Prov., x, 19. — ^ Isid., de "' luc, 

Sum. Bon., Ub. II, c. xxxvii, sent. 1. — ' Greg., ad epist. i 

Dynam. et Aurel., lib. VI, epist. xxxili, col. 1279. — in fin. 

TOM. vn. 



XVIII, 1. — » Greg., ad Cyriac, lib. VI 
col. 1253. — ' Id., Moral., lik IX, c. xxxiii' 
8 Ibid., lib. XXXV, c. V, in nrinc 



82 



majoris gratiae lumen percipit , taiito am- 
plius reprehensibilem se cognoscit. » lciem ' : 
a Justi animam gralia vocat, teutatio inter- 
rogat. » Idem * : « IJuia per occultam gra- 
tiam ad amorem Dei temperata desuper 
mensura proficimus, quanto in nobis quo- 
tidie de Dei spiritu virtus crescit, lanlo nos- 
ter spirilus deflcit. » Idem : « Unumquemque 
eleclum suum divina gratia tunc niagis eru- 
diendo cuslodit, cum eum quasi percutiens 
deserit. » Idem' : « Miles Dei superniB graliai 
IVetus auxilio, sic vulnera infirmitatis suse 
curat, ut aliena non deserat. » Idem ': « Bo- 
num quod agimus, et i)ei est, et nostrum : 
Dei, per praivenientem graliam; nostrum, 
per obsequentem liberam voluntatem. » 
Idem , super Ezechielpn » ; « Sive hi , qui 
electi in Tostamento Veteri fuerunt, sive hi, 
qui in Teslamento iNuvo seculi sunt, nimi- 
ruin constat, quia omnes e.x amore Triui- 
tatis accensi sunt. Neque cnim imum Deum 
diligerent, si ejusdem Trinitatis, quae Deus 
est, gratiam non accepissenl. » Idem: oSunt 
quidam, qui per donum gratiaj et ipsa intel- 
ligunt, quaj exponi a docloribus non audie- 
ruut. » Isidorus, de Summo Bono': « Ho- 
uiinis meritum superna gralia , ut inveniat, 
praivenit; et postquam praivenerit, perficit; 
atque ad indignam mentem veniens, facit in 
ea meritum quod remuueret, qu» solum 
invenerat quod puniret.» Idem, in Synony- 
mis'': « In omni opere tuo Dei auxilium 
posce : omnia divina; gratia; , divino dono 
ascribe : nihil meritis tuis tribuas : in vir- 
tule tua nihil prKsuiuas. » Augustinus, de 
Confessionibus ' : «Gratiw tuae deputo etmi- 
sericordiaj tuae, Domine, quod peccata mea 
tanquam glaciem solvisti; gratiae tuai de- 
puto et quajcumque non feci mala. » Idem, 
de Natura et Gratia' : « Clu-isti gratia, sine 
qua nec infanles , nec aetale graudes salvi 
' Greg., Moral., lib. XX, c. xix, circa med. — 
' Ibid , lib. XXII, c. xiv, uon longe a princ. — ^ Ibiil.. 
ib. XXI, c XVII, aate med. — * Ibid., lib. XXXIII, 
c. XX. — » Id., i>i Ezech., hom. xvi, ante iued. — 
■" Isid., de Sum. Boit., lib. II, c. v, sent. I. — ' Id., 
Synon., c. xii. — *Aug., Con/i?ss., lib II, c. vil, n. 15. 
— ' Id., (ieNat. et Grat., c. iv. — "> Id., de Corrept. et 



PHARETR^ LIB. II. 

fieri possunt, non merilis redditur, sed gratis 
datur : propter quod (jratia nominatur. » 
Mem, de Curreptione et Gratia '": « Deside- 
rare auxiliuin gratiae , iiiitium graticB est. d 
Idem " : « Grulia sola homines liberantur a 
malo, sine qija nullum prorsus, sive cogi- 
tando, sive volendo et amando, sive agondo, 
faciunt bouum. » Idem " : « Voluntus hu- 
inana non libertate consequitur graliam, sed 
gratia potius libertatem, et ut perseveret, 
delectabilem perpetuitatem et insuperabilem 
fortitudinem.» U\em, de Quinque liesponsio- 
nibus " ; « Opera liberi aibitrii bona, quae 
ut fiaiit, prajparanlur per gratiae praeven- 
tum, nullis liberi arbitrii meritis, et ipsa fa- 
ciente, gubernante el perficiente, ut abun- 
dent in libero arbitrio, noiidumnamus: quia 
ex his, vel bujusmodi, homines Dei justift- 
cati suut, justificautur, et justificabunlur in 
C.hristo. » Idem, de Gratia el Libero Arbi- 
trio '*: Carissimi, vila uostra bona nil est 
aliud, quani Dei gratia; et vita aiterna, quae 
bona; vilae reddilur, Dei gratia est, et ipsa 
enim gratis datur. » Idem ibidem " : « Gratia 
Dei nos facit legis dilectores; lex vero ipsa 
sine gratia, non nisi praevaricatores. » Itiem, 
contra Julianum '* ; « Quia caro concupiscil 
adversus spiritiim, eliam baplizatis sanclis 
ingerit pugnandi necessitatem. Contraquid, 
nisi coiitra malum , iion contra substantiain, 
sed substantiai vitium, Dei gratia regene- 
rante non iinputandum, Dei gratia adju- 
vante frajnauilum, Dei grutia remuiierante 
sanaiidum? » idem, ile Sex Qucestiotiibus ": 
Salus religionis hiijus, per quam solam salus 
vera veraciter promittitur, nuUi unquam 
defuit, qui dignusfuit; et cui defuit, dignus 
noii fuit ab exordio. Ab exordio namque 
propagationis hiunanae usque in finem, qui- 
busdum ad pro-mium, quibusdam ud judi- 
cium prajdicatur. » Idem, de Spiritu et Lit- 



in U\ji>ii(jnost. 
append. tiiui. 



< Ibid , c. II. — '> lbid.,c. viii. - •' Est 
sive llypomnest.. iuter Op. S. Aug., 
X. — " Aug., de Grat. et lib. Arb. , 
Ibld., c. xvin. — '" Id., coii<. Julian., 
— ''■ Id., ad Deogr., epist. XLix, al. 



DE PRINCIPALIUM VITIORIIM b 
tera ' ; « Per legeni , cognitio peccati ; per 
fidem , impetratio giatise oontia peccaluni ; 
per graliani, sanalio animae et abolitio pec- 
cati; per aiiiraae sanitatem, liberlas arbitrii; 
per liberum arbitrium, justitiae dilectio; per 
justitiae dilectionem, legis opcratio. » Idem * : 
« Lex data est, ut gratia quaereretur ; gratia 
autem data ost, ut lex impleretur. Neque 
enim suo vitio non implebatur lex, sed vitio 
prudentiae carnis : quod vitium per legem 
demonslrandum, per gratiam sanandum 
fuit. » Idem, de Civilate Dei ' ; « Parit cives 
terrense civitatis peccato vitiata natura ; cce- 
lestis vero civitatis cives parita peccato natu- 
lam liberans Dei gratia. » Idem, de Posni- 
lentia'': « Praesto semper est gratia, qua^ 
nunquam deficit, nisi prius expulsa fuerit. 
('ontinuo necessario quod f uum est inspirat, 
si estqui recipiat. » Joannes Chrysostomus, de 
Compunctione cordis^: « Gratia reclas men- 
tes diiigit, et sine fuco proposituiii. » Idem, 
iiwper MatthcBum ' ; « Debet voluntas praece- 
(iere, et sic sequitur gratia; nam nec gratia 
sine vol.mtate aliquid operati-r, nec voluntas 
sine gratia potest. Nam et terra non germi- 
nat , nisi pluviam susceperil, nec pluvia 
Iructificat sine terra. » Ambrosius, super 
Lucam ' .• « Nescit tarda molimina Spiritus 
sancti gratia. » Auctor de Spiritu et Anima ' ; 
« Animam Dei pietas respicit, liumilitas sub- 
jicit, poenitentia reducit, justilia deducit, 
obedientia conducit, perseverantia perducit, 
ilevotio introducit, puritas jungit, charitas 
unit. » Idem '^ : « Facultates et quasi instru- 
menta cognoscendi et diligendi habet anima 
ex nalura; coguitionem vero veritatis, et 
ordinem dilectionis, nequaquam habet , nisi 
ex gralia. » Idem '" : « Vasa, quaj creatrix 
sapientia foriuat ut sint, adjutrix gratia re- 
plet, ne vacua sint, si strenuum operarium 

' Aiictor lib. de Spir. et litt., c. xxx, inter Op. S. 
Aug., app. tom. VI. — * Ibid., c. xix. — ' Id., de Civ. 
Dei, lib. XV, c. il. — » Imoaucl., lib. de ver. et fals. 
Pcenit., c. XVI, iuter Op. S. Aug., append. toin. VI.— 
" Chrysost., de Comp. Cord., lib. I. — ° Id., in Matth. 
Op. iunperf.,hom. xxxil.— ' Ambros., in Luc., i, iib. 
II , 11. 19. — 8 Dc Spir. ct Anim., c. xxxvi, iuter Op. S. 
Aug., append. tom. VI. — ' Ibid., c. vii. — '» Ibid. — 



T VlUTirnJM MULTIPLICITATE. 83 

invenerit. » Bernardns, super Cantica ": « In 
veritate didici, nihil aeque efticax esse ad 
gratiam promerendam , retinendam , recu- 
perandam, quam si omni tempore inveniaris 
non altum sapere, sed timere. » 

CAPUT XVH. 

De Pomitentia. 

Gregorius, in Homiliis '* : a Poenitentiam 
agere , est et perpetrata mala plangere , et 
plangenda non perpetrare. Nam qui sic alia 
deplorat, ut tamen alia committat, adhuc 
poenitentiam agere, aut ignorat, aut dissi- 
mulat. » Augustinus, de Mirabilibus sacrce 
Scripturce" : « Qm per pcenitentiam peccata 
diluerit , angelicae felicitatis consors in aeter- 
num erit. » Idein, in libro de Pcenitentia ** : 
« Convertitur, qui jam totus et omnino ver- 
titur, qui jam non tantuni pcenas ncm timet, 
sed ad bonum Deum redire festinat. Quae 
conversio si contigerit alicui etiam in flne, 
desperandum non est de peccatorum suorum 
remissione : sed quoniam vix vel raro est 
tam justa conversio, timendum est de sero 
poenitente. » Idem '= : « Pietas fidei expostu- 
lat credere, quod omnes eleemosynae totius 
Ecclesiae, et orationes, et opera justitiae et 
misericordiae succurrant recognoscenli mor- 
tem suaiii , ad conversionem suam. Ideoque 
nemo pcenitere digne potest, quem non sus- 
tineat unitas Ecclesiae. » Idera '* : «Pcenitens 
omnes fructus suae poenitenliaB parvos ha- 
beat; nunquani sufficiat ; semper doleat ; 
semper coram Domino, ante quem peccavit, 
erubescat, et dolorem cum vita finiat. » 
Idem " : « Ubi dolor flnitur, deflcit et poeni- 
tentia. » Idem '* : « Pcenitens semper doleat, 
et de dolore gaudeat. » Idem '^ : « Pcenitens 
consideret qualitatem, et quantitatem cri- 
minis, in loco, in tempore, in perseveran- 

" Bern., in Canl., serm. Liv. — '« Greg. , in Evang., 
hou). xxxiv, postmed. — '= De mirabil. S. Scrip ,\\b. 
I , c. 11, inter Op. S. Aug., append. tom. IV, edit. Be- 
ned. — '» Vel potius auctor lib. de ver. et fals. Pwnit., 
c. XVII, ibid., append. tom. VI. — 's jbid., c. x/i. — 
'« Ibid., c. xiii. - " ibid. — '» Ibid.. — '» Ibid., 
c. xiv. 



tia, in varietate, in conflitione personse, et 
qiiali hoc fecerit tentatione , et in ipsius vi- 
lii multiplici executione. » Idem : « Nun- 
quam Doniitms aliquem sanavit , » infra , 
de Contritione ' . Idem > : « Pcenitentia est 
quaedam dolentis vindicta , puniens in se 
quod dolet comraisisse ; qui autem dolet 
quod detinetur in mortali corpore, desiderat 
quod amat, plorat quod retardat. » Ideni' : 
(iQui meconfessus fueril coram hominibus*, 
id est, omnis quanlumcumque ot quoties- 
cumque peccator cujuscumque ordinis , 
eliam si fuerit peccator sacerdos , confitebor 
et ego eum : nam ' qui invocaverit nomen 
Domini, id est, secnndum quod nominatur 
Dominus, id est, qui invocaverit eum ad se 
scTviendo , et non centradicendo , ut for- 
silansaepe fecit, omnis, id est, quicumque 
sit iile peccator, salvus erit. » Idera ' : « Poe- 
nitentia languores sanat, leprosos curat, 
niortuos suscitat , sanitalem auget ct con- 
scrvat ; claudis gressum , aridis copiam , 
csecis restituit visum, vitia fugat, virtutes 
exornat, mentem munit etroborvat.» Idem', 
de Quinque Reitponsionibus : « Polrum nisi 
Dominus respexisset, nunquam pcenilentia 
motus amare flevisset. Pceiutentia ergo res 
est optima, et perfecta, quie defectus revo- 
cal ad perfectum. » idem, in Sermonibus ' : 
« Si tunc vis agere poeuitenliam , quando 
jam peccare uon potes, peccata te diraiserunt, 
non tu illa. » Idem , in Epistola ' : « Si res 
alieua, proi^tcr quam peccatuni est, cnm 
reddi possit, nou redditur, non agitur poe- 
nitentia, sed fmgitur. Si autem veraciter 
agitur, non remitlitur peccatum , nisi 
restituatur ablatum, si tamen restitui po- 
test. » Idem : « Nemo vitam ajtcrnam, » etc, 
infra, libro IV, de Desiderio '". » Ambrosius : 
« Facilius inveni , infra, lihro IV, de Inno- 
cenZia". Isidoius, in Etymologiis " : « Pav 



PHARETR^: LIB. II. 

nitentia appeliata est , quasi punientia, eo 
quod ipse homo in se poenitendo pimit quod 
male admisit. Nam nihil aliud agunt , qui 
veraciter poenitent, nisi ut id, quod male 
feceriut , impunitum esse non sinant. Eo 
quippe modo sibi non parcentibus, ille par- 
cit , cujus altum justumque judicium nullus 
contemptor evadit.» Idem, de Summo Bono : 
a Pa^nitentia est medicamenlum vulneris, 
spes salutis, per quam peccatores salvantur, 
per quam Deus ad niisericordiam provoca- 
tur, quje noii tempore pensalm-, scd profun- 
ditate luctus el lacrymarum. » Idem : « Ne- 
queunquam, » etc, infra, libro III, de Se- 
curitate ". Idem, iu Synonymis " : « Inanis 
est poenilentia , quam .sequens coinquinat 
culpa. » Cyprianus, in Sermonibus '" : « 
poenitentia , quae peccata miserante Deo re- 
miltis, et paradisum reseras ; quse contrilum 
sanas, o;nnem tristem exhilaras, vitam de 
interilu revocas, slatum restauras, hono- 
rem renovas , fiduciam reformas , gratiam- 
que abundantiorem refundis. » Idem " : « 
pcenitcnlia , quid de te novi referam? omnia 
ligata tu solvis, omnia soluta tu reseras, 
omnia adversa tu mitigas, omnia contrita 
sanas, omnia confusa tu lucidas, omnia de- 
sperata tu animas. » Idem " : « Pcenitentia re- 
spuit avaritiam, horret luxuriam, fugat fu- 
rorem , lirmat amorem , calcat superbiam , 
conliuet linguam, componit mores,oditma- 
litiam, excludit invidiam.» Bernardus , su- 
per Cantica '* : « Qui amat animam suam , 
perdeteanV^, sive ponendo ut martyr, sive af- 
fligendo ut poenitens. » Idem , de Duodecim 
gradibus •" : « Qui veraciter poenilet, labo- 
rem poe.nitentise non abhorret; sed quidquid 
sibipro culpa, quamodit, injungitur, tacita 
conscientia palienter amplectitur. » Idem, 
in Sertnonibus : «Si vis agere poenitentiam, 
oportet membra punire, corpus affligere, te- 



■ Vid cap. seq. — » De ver. et fals. Poenit., c. viii. 

— » Ibid., c. V. - » Matl/,., X , 22. - 5 liom., X , 13. 
_ 6 De ver. et fals. Panil., c. 1. — ' Hypognosl. seu 
Hj/fiomnest., lib. ni,paulo post med., inter Op. S. Aug., 
appfnd. toui. ^. — ' Ad fratres in eremo, serin. LX\i. 

— 9 Aus., ail Maced, ep. Liv, al. r.Liir, n. 20.- "> Vid. 
iuf., lib. IV, c. XXIV. - " Ibid., c. V. — '= Isid. 



Etymol., lib. VI, c. xviii. — '^ vjd. jnf., lib. III, 
c. i.\. — » Ifjd , Synon., c. I, propp fin. — " Est apud 
Chrysost., serni. <le Poenit., aute med. — '* Ibid., con- 
sequenter. — " Ibid , paulo post. — '• Bern., in 
Cant., serni. xxx , post med. — " yoflji., xii, 25. — 
>» Beru., de duod. yrad. Humil., grad. li. 



DE PRINClPALlUiM VITLOUUM ET VII\TUTUM MULTIPLICITATE. 



ipsum judicare, ut nonincidas in manus Dei 
viventis. Justum id quideni; sed nequid ni- 
mis; alioquin reprimendus est fervor inimo- 
deratus, ne noceat unitati, serviat indiscrc- 
tioni. » 

CAPUT xvin. 

De Contritione. 

Gregorius^ in Registro ' : « lllum qnem 
conspicis delicta fletu delere , in conspeclu 
divinitatis non dubites niisericordiaia con- 
sequi : quia nullum peccantem reversuni ad 
se despicit, qui peccatores sanguine suo re- 
dimere venit. » Idem , super Ezechielem ^ : 
« Malu, quae nos egisse meminimus, fle- 
tibus puniamus , ut per lamenta poeni- 
tentise perveniamus ad carmen vitse : ne si 
affligi modo poenitendo nolumus , vse post- 
modum sine flne sentiamus. » Idem , in 
Moralibus ' : « Quo uberius culpa defle- 
tur, eo altior cognitio veritatis attingitur : 
quia ad videndum internum lumeu , polluta 
dudum conscientia , lacryniis baptizata re- 
novatm-. » Idem: « Quilibet peccator, » elc, 
infra, in capite de Justitia ». Idem '' : « Si 
nos virtus compunctionis in ititimis afflcit , 
omnis strepitus pravse suggestionis obmu- 
tescit(a). »Idem, in Pastorali^: « Quasi sus 
in lutosa aqua semetipsum volvit , qui dum 
fletibus suis vitse munditiam subtrahit , ante 
Dei oculos sordidas etiam ipsas lacrymas fa- 
cit.» Idem '^ : «Qui admissaplaugit, nec ta- 
men deserit, tanto graviori culpae se subjicit, 
quanto et ipsam , quam flendo impetrare 
potuit, veniam contemnit. » Augustinus, de 
Poenitentia^ : « Sicut comes pcenilentia; do- 
lor est , ita lacrymae testes doloris. » Idem, 
de vera et falsa Pcenitentia" : « Qui se co- 
gnoscunl , sicut semper peccant , ita semper 
plorant; in tota vila sua, quge est tentatio 

* Greg., ad Secundin., lib. VU, epist. Liv, col. 1341. 
— = Id.j in Ezech., hom. ix , prope fin. — ' Id., 
Moral., lib. XXVll, c. xii. — ' Inf,, c. XLii. — 
» Greg., Moral., lib. 111, c. .xix. — ' Id., Paslor., 
p. III, c. II, admon. 31. — ' Ibid. — ^ Aug., dePamit., 
inter l, Hom., hom. Ii. — ■' De ver. ei fals. Pmnit., 



super terram, plorant totani vitam suam. » 
Idem '" : « Nunquam aliquiim Dominus sa- 
navit, qiiem omnino non iiberavit. Totum 
enim hominem sanavit in sabbato , quia et 
corpus ab inflrmitate, ct animam ab omni 
peccati contagione liberavit, indicans pceni- 
tentem oportere simul de omni crimine do- 
lere.»Idem " : «Satis durus est, cujusmentis 
flolorem oculi carnis nequeunt declarare : 
sed sciat culpal)iliter se durum , qui deflet 
damna corporis, vel moitem amici, et do- 
lorem peccalinon ostendit lacrymis. » Idem '^ 
« Quem' pcenitet , omnino pceniteat , et do- 
lorem lacrymis ostendat. » Idem , iii libro 
Meditationmn : « Da mihi, Domine , in hoc 
exilio panem doloris et lacrymarum , quem 
esurio super omnem copiam deliciarum. » 
Idem : « Sit poeiiilentia continua , amara 
comes aetatis mese , continuus dolor , insa- 
tiabilis terror vit« meae. » Et infra : « Si 
non sum dignus oculos ad ccelum levare 
orando , certe non sum indignus eos vel 
saltem exceecare plorando. » Idem , in Con- 
fessionibus " : « Amore amoristui, Domiue, 
facio istud, recolens vias meas nequissimas 
in amarituiline recogitationis meae, ut tu 
dulcescas mihi, dulcedo non fallax , dulcedo 
felix et secura, et coUigens me a dispersione, 
in qua frustatim sum discissus, dum ab uno 
te aversus , in multa evanui. » Joannes 
Chrysostomus , swper Matthceum : « Nihil 
ita conglulinat et unit Deo , ut pojiiitentis 
lacrymae. » Idem : « Quemadmodum quae 
propter mundum est laetitia , tristitiam ha- 
bet cohaeredem ; et quae secundum Deum 
sunt lacrymae, laetitiam assumunt continuam 
et immarcessibilem. » Idem , in Sermoni- 
bus : « Nemo ad Deum aliquando flens ac- 
cessit, qui non, quod postulavit, accepit : 
nuUus ab eo beneflcia dolenter optavit , qui 
non impetraret quod voluit : ipse enim est. 
qui consolatur flentes , curat dolentes , in- 
format poenitentes. » Idem , libro de Com- 



S. Aug., append. tom. VI. — 
Ibid.— " Ibid., c. x. — '^Aug., 
III. — (n) C(et. edit. obtumescit. 



C. VIII, 


inter Op. 


'0 Ibid., 


C. IX.— ' 


Confess. 


, lib. II, c. 



punctione cordis ' : « Sicut impossibile est 
ut ignis inflammetur in aqua , ita impossi- 
bile est compunctionem vigere in (l(41ciis : 
contraria enim haec invicem sibi sunt, et 
peremptoria. Illa enim mater flelus , haec 
mater risus : illa cor constringit , istae dis- 
solvunt. » Idem ' : « Sola est compunctio , 
quse facit homineni horrescere purpuram , 
desiderare cilicium, amare lacrymas, fugere 
risum. » Idem* : «Hsec est inirailitati cordis 
vera compunctio : magna agere, et humilia 
loqui ; juste operari, et super peccatis timere 
ac tremere. » Isidorus, de summo Bono *: 
« Compunctio cordis esl humilitas mentis 
cum lacrymis, exoriens de recordatione pec- 
cati, et timore judicii. » Idem : « Qui noc- 
turnaillusione,» etc, supra, de Luxuria''. 
Idem : « Lacrymae pceoitentiae apud Deum 
pro baptismate reputantur ; unde quamlibet 
sintmagnadelicta, etquantumvis(a) gravia, 
non tamen iu illis Domini misericordia de- 
speranda. » Ambrosius, de Excessu Satyri^: 
« Non solus dolor lacrymas habet ; habet el 
laetitia lacrymas suas , et pielas fletum exci- 
tal , et oralio stratum rigat. » Bernardus, 
sicper Cantica ' : « Alta suspiria testantur 
tristitiam anlmornm. » Ideni ' : « Dies mei 
sicut -imbra declinaverunt , el sine fructu 
praetericrunt , impossibile est ut revocem : 
placeat libi , Domine , ut recogiteni eos in 
amaritudine aiiimae meae.» Idem»: « Abscin- 
dalur fiMTO acuta? compunctionis ulcus inve- 
teratse consuetndinis. » idem , de Contemptu 
mundi '»: « Felices lacrymae, quas benigna 
manus Conditoris abslerget ; et beati oculi , 
qui in talibus liquefleri fletibus elegerunt 
magis, quam In superbiam elevari , quam 
omne sublime videre, quam avaritiaj et pe- 
tulantiae famulari. » Idem, de dmdecim Gra- 
dibus " : « Ouos veritas sibi innotescere, ac 

' Chrysost., de Comp. Cordis, lib. II, n. 3. — = Ibid. 
— ' Ibid. — * Isitl., de Sum Bon., lib. II, c. xii. — 
» Vid. sup., c. xni. — '■ Ambros., de exc. Salyr. — 
' Bern., i» Cant., serm. xli.x, post med. — * Ibid., 
«erm. xx, statim a princ. — " Ibid., serm. xviii, post 
med. — '» Id., super Eccc nos reliquimus, post med. 

(a) Cat. edit. et quamlibet sinl magna delicta , 
quantumvis. 



PHARETRiE LIB. II. 

per hoc vilescerefacit , necesse est, ut cuncta , 
quae amare solebant, et ipsi sibi amares- 
canl. » Idem , in Sermonibus " : « Miserere 
animae tuae , qui Deum tibi vis misereri : lava 
per siugulas uoct.'s lectuni tuum lacrymis 
tuis, stratum tuum rigare memento ; si com- 
pateris tibi ipsi, si laboras in gemitu pceni- 
tentiae, primus enim is gradus misericordiae 
est , misericordlam utique conseqiieris. » 
Idem " : Si non plangis, plane non sentis 
anima? vulnera, conscientiae laesionem ; sed 
nec futura satis gaudia concupiscis , si non 
quotidie postulaseacum lacrymis. » Idem ": 
n Primum opus fidei per dilectionem ope- 
rantis cordis compunctio est, in qiia plene 
de intus ejiciuntur daenionia, cum ah affectu 
cordis eradicantur peccata. » 



CAPUT XIX. 

De Confessioiie. 

Gregorius , in Moralibus '■* : « Haec sunt 
verae humilitatis testimonia, scilicet et ini- 
quitatem suam corde cognoscere , et cogni- 
tam voce confessionls integraliter aperire. » 
Auguslinus, in Sermonibus " : « Utiliter ac 
salubriter admonemur, ut peccata nostra de- 
beamus jugiter el humiliter non solum Deo, 
sed etiam sanctis et Deum limenlibus confl- 
teri. » Idem, de Prenitentia '' : « Ista assidua 
peccata , et quodammodo quasi necessaria , 
assidua laventur confessioue , assidua res- 
taurentur compunctione. » Idem '" : « Fit ve- 
niale per confessionem, quod criminale erat 
in operalione. » Idem ": « Quoniam verecun- 
dia magnaestpcena, quierubescit pro Cliri- 
sto, flt dignus misericordia. Unde patet , 
quia quanto pluribus coufitebitur in spe ve- 
iiiae tiirpitudinem criminis, lanto facilius 
consequetur gratiam remissionis. » Idem >" : 
« Qui conflteri vult peccata , ut inveniat gra- 

— " Id., de diiod. grad. Ilum., prad, 1. — " Id., de 
Convers. ad C/eric, c. XXIV. — " Id., in Cnpile Jej., 
serm. ii.postmed.— '^ lA., in Asceni. Dom ,spxm. \. 

— '» Greg , Mornl., Ub. II, c. ix. — " Aug., hom. xii, 
al. serm. CCLIII, app. tom. V. — " De ver. et fa/s. 
PfBnil., c. viii, inter Op. S. Aug., append. tom. VI. — 
'• Ibid.. c. X. - '• Ibid. — "> Ibid. 



DE PRINr.lPALIUM VITIORUM ET 
tiam , quaerat sacerdotetn scientem ligare et 
solvere ; ne rum negligens ciica se exliterit, 
negligatur ab iilo, qui eum mispricorditer 
monet et petit, nn ambo in foveum cadant, 
quam stultus evitare noluit. Tanta itaque 
vis confessionis est, ut si deest sacerdos, con- 
fiteatur proximo. » Idem ' : « Qui omnino 
confitctur, sacerdoti meliori, quam potest, 
confiteatur. » Idem ' : « Ponat se poeuitens 
omnino in potestate judicis, » etc, infra, de 
Satisfactione '. Idem : « Cautus sit poeni- 
tens, ne verecundia ductus dividat apud se 
confessionem , ut diversa diversis velit sa- 
cerdotibus maviifestare. Quidam enim nni 
celant , quae alii manifeslanda conservant : 
quod est se laudare, et ad liypocrisim ten- 
dere. » Idem * : « Neque facilius ab inimico 
dejicimur, quamcum eum superbiendo imi- 
tamur; nec vehementius eum prosternimus, 
quam cum humilitate Dominum sequimur ; 
nec acutiores ei dolores infigimus, quam 
cum plagas peccatorum nostrorum conflten- 
do et pcenitendo sanamus. » Idem : «Peccata 
sive parva, sive magna sint, impunita esse 
non possunt , quia vel homine pcenitente , 
vel Deo judicante plectuntur; cessat autem 
vindicta divina , si confessio prsecurrat hu- 
mana. » Idem, in libris Confessionmn^ : 
a Tibi, Domine, cujus oculis nuda est abys- 
sus humanse conscientise , quid ofcultum 
esset in me , etiamsi nollem confiteri tibi ? 
Te enira absconderem mihi, non me tibi. » 
Idem ' .■ « Obsecro te, Deus meus, et meip- 
sum mihi indica, ut confitear oraturis pro 
me fratribus meis, quod in me saucium com- 
perero.» Ambrosius, de P(£nitentia ' : « Qui 
jaces in tenebris conscientiae , et delictorum 
tuorum sordibus , quasi in reorura carcere, 
exi foras ; deUctum proprium prode, ut jus- 
tificeris : Ore enim ' confessio fit ad salii- 
tem. » Joannes Chrysostomus , de Compimc- 

• De ver. et fals. patiit., c. x, inter Op. S. Aug., 
append. tom. VI. — ^ Ibid., c. xv. — » vid. cap. seq. 
— * Aug., hoin. L, al. serm. cr.CLl, n. (i. — s i±^ 
Confess., lib. X, c. II. — « Ibid., c. x.\.icvii. — 
' Ambros., de Pasnit., lib.ll, c. vil. — • Rom., x, 10. 
— ' liid., Etymol., lib. V), c. xi. — »" Id., Synm., c. l. — 



VmTUTIIM MULTIPLICITATE. 87 

tione Cordis : « Habes accusatorem acerbis- 
simura et immitem : prreveni ergo eum , et 
obtura os ejus impudentissimum, propria 
sponte confttendo delicta. » Isidorus, in Ety- 
molofjiis " : « Confessio erroris , professio est 
desinendi. Desinendura ergo a peccatis est, 
dum quis confessus est : confessio autem an- 
tecedit,remi.ssio sequitur. » Isidorus, in Sy- 
nonymis^" : «Confessio sanat, confessiojusti- 
flcat, confessio peccati veniam donat. Omnis 
spes in confessione consistit, in confe.ssione 
lociis misericordise est. » Idera " : « Vitia 
cordis tiii revela : pravas cogitationes tuas 
illico manifesta : peccatum enim tuum pro- 
ditum, citocuratur; crimen autem occul- 
tum tacendo ampliatur. » Idem, de summo 
Bono '* : a Servo Dei tanta recordatio esse 
debet peccati , ut ea, quae gessit, semper la- 
crymans confiteatur. » Bernardus, in Epis- 
tola " : « Ama confessionem, si affectas de- 
corem; revera ubi confessio, ibi pulchritudo, 
ibi decor. Si peccata sunt, in confessione la- 
vantur ; si bona opera , confessione commen- 
dantur. Cum mala tua confiteris, sacrificium 
est Deo spiritus contribulatiis " : cum Dei 
beneficia dicis , immolas Deo sacrificium 
laudis^'. »Idem'°:« Absque confe.ssione jus- 
tusjudicatur ingratus, et peccator mortuus 
reputatur : A mortuo quippe '% tanquam qui 
non est , perit confessio. Confessio igitur 
peccatoris est vita, sed justi gloria. » Idem'* : 
« Sunt qui confltendo , sicut fabulam pecca- 
torum suorum narrant historiam , et fegri- 
tudines animae suae sine verecundia et con- 
fusione dinumerant , et pene sine pcenitentia 
et affectu doloris, et ideo nihil de consola- 
tione reportatur. IUe vero cito lacrymas in- 
venit, et resolvitur in gemitum compunc- 
tionis , qui habet sensum doloris. » Idem , 
super Cantica " : « Omne quod remordet 
conscientiam, confilere humiliter, pure, fide- 

"lbid.,c. XII. —'^ld., (le Sum. Bon., lib. II, c. :cxiv, 
sent. 3. — '" Beru., ad Soph. Virg., epist. cxili. — 
'* Psot. L, 19. — '5 Psal. XLix, 14. — "■ Ueru., ibid , 
paulo post. — " Eccli., xvii, 2G. — '» Bern., de Vit. 
Solit., epist. — " Id., super Cant., serm. xvi, paulo 
post med. 



liter. » Glossa super Matthceum ' : « Confes- 
siopeccatonini testimonium est conscientiae 
timentis Deum : qui enim timet judicium 
Dei, peccata non eruliescit confiteri. Perfec- 
tus enim timor solvit omnem pndorem. »> 
Ibidem : « Ideo jubemur confiteri peccata, 
ut erubescentiam patiamur pro poena. » Se- 
neca, in Epistola ' : « Somnium narraie, 
vigilantis est; etvitia sua confileri, saiiitatis 
indiciutii est. Expergiscamur ergo, ut er- 
rores nostros redarguere possimus. » 

CAPUT XX. 

De Satisfactione. 



Gregorius , in Pastorali ' : « Neque Deus 
nostris crucialibiis pascitur ; sed delictorum 
morbos medicamenlis contrariis medetur , 
ut qui voluptatibus delectati discessimus , 
rursum fletibus amaricati redeamus; et qui 
per illicita diffluendo cecidimus, etiam a li- 
citis nosmetipsos restringendo surgamus. » 
Idem , in Homiliis ' : « Dum a retributioiie 
ultionis ullimai esse qusedam temporis sc- 
curitas videtur , dcbemus pensare malum 
quod sequitur, pensantes gemere, gementes 
vitare; ea, quae comniisimus, peccatainde- 
sinenter aspicere , aspicientes flere , flentes 
abstergere.» Augustiiins, inJlej/i/ift'': « Qui- 
cumque convitio , vel maledicto , vel etiam 
criminis objectu aliquem Iseserit, memineiit 
sati.sfactione quam citius curare quod fecit ; 
et ille , qui laisus est, sine disceptatione di- 
mittere. Si auteni invicem se Iseserint, invi- 
cem sibi deliita lelaxare debelmnt.» Idem^ 
de Ecclesiasticis Dogmatibus : « P«nitentia 
vera est pcenitenda non admittere, et ad- 
misFa deflere. Salisfactio pcenitenliae est , 
causas peccatoruni exci<lere , nec earum 
suggestionibus adituni prffibere. » Ibidem : 



PHARETR^ LIR. II. 

« Secretasatisfactione,» etc, infra,libro IV, 
de Religione ~. Mem , de Pcenitentia * ; 
« Ponat se poenitens omninoin potestateju- 
dicis, in arbitrio sacerdolis, nibil sibi reser- 
vans sui , ut omnia, eo jubente paratus 
sit facere pro recipienda vita animae , qnae- 
cumque faceret pro evitanda corporis morte. » 
Idem ' : « Qui inultos oflendit peccando , 
multosoportet placare satisfMciendo. » Idem, 
in Enchiridio '" : « De quotidianis levibus- 
que peccatis, sine quibus baec vita non duci- 
tur, quotidiana oratio fidelium satisfacit.» 
Idem, in Episfoia " : « Nihil aliud facit, 
quem veraciter poenitet , nisi ut id , quod 
male fecerat, impunitum esse non sinat. » 
Ambrosius, super Lucam " : Nemo diffidat, 
nemo veterum conscius delictorum praemia 
divina desperet : novit enim Deus mutare 
sententiam, si tu noveris emendare delic- 
tum.» Idem, super Beati immuculati " : 
« Tanta vis emendatae conversationis est , ut 
in quamdam redeat pueritiae spirituabs aeta- 
tem , quae vias erroris ignoret ; et crimen, 
eliamsi velit, non possit admittere, quae de- 
sinitusiim peccandi. » Isidorus , in Synony- 
»/ws" : « Cinis es, et in cinerem reverteris : 
vivas ergo semper lugens, semper inoereus, 
semper suspiria cordis emittens. » Idem, de 
sitmmo Bono " : « lile poenitenliam digne 
agit, qui reatum suum satisfaclione legitima 
plangit. » Idein '" : « Quamvis per poeniten- 
tiam propitiatio peccatorum sit , sine metu 
tamen liomo esse non debet, quia poeniten- 
tiae satisfactio divino tantum pensatur judi- 
cio, non humano. » Bernardus, superCan- 
tica " : « Humilis et verecunda debet esse 
satislaclio , per quam emendatur superba 
transgressio. » (ilossa super Psalmos " : 
« Est quffidam confusio temporalis, quae est 
ad horam, quae quidem prodest, scilicet 
perturbatio animi respicientis peccata sua , 



' Gloss. in Matth., iii. — - Seuec, Ejiist. xxxiv, 
post lued. — 'Greg., Paslor., p. III, c. ii, ndmon. 31. 
— ' Id., in Evang., liom. .xxxi.x, post med. — ' Aug., 
Regul. III, c. x.KXViji. — « Imo Gennad., de Eccle. 
Dogmat., c. Liv. — ' Vid. inf., lib. IV, c x. — » Dc 
ver. et fals. P(enit.,c.\'/ ,'m\.ov 0\\ I?. Aiig.,app.tom. VI. 



— 9 Ibid., c. XII.- '» Aug., Enchirid., c. LXXl. — " Id., 
ttd Maced., epist. Liv,al. CLlii, n. 6. — '- Ambros., in 
luc, 11, lib. 11. — " Id., in P.ial. cxviii, octouar. xxil. 

— 'Isid., Synon., c. vi.postmed. — '' Isid., de Sum. 
Bo«., lib. II, c. XIII, seat. 6. — '" Ibid., sent. xiii. — 
'■ Beru., in Canl., serm. iv, post med. — >' Gloss, in 
Psal. XXX. 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM ET VIRTUT(T\f MULTIPLFCITATE. 



89 



et respectione lion enlis , cl honorc ciubes 
centis, et rubore corrigentis. » 

CAPUT XXI. 



Gregorius, in Moralibus ' : « Non res 
eadeni semper est virtus, quia per moment i 
temporum sgppe merita mutautur actionum.» 
Idem ' : « Plerumque virtus cum indiscrele 
tenetur, amiltitur; cum discrete intermitti- 
tur, plus tenetur. » Idem : « Omnes virtu- 
tes,etc.,infra,iib.IV,deConnea:ione'. Augus- 
tinus, de Civitate Dei : «Mihi videtur,» etc, 
infra, de CharitateK Idem : « Virtutes, quas 
sibi habere mens videtur, per quas imperat 
corpori et vitiis, ad quodlibet adipiscendum 
vel tenendum, nisi ad Deum retulerit, etiam 
ipsae vitia sunt potius, quam virtutes. » Idem, 
de Libero Arbitrio * : « Virtutes, quibus recte 
vivitur, magna bdna sunt ; species autem 
quorumlibet corporum, sine quibus recte 
vivi potest, miuima bona sunt; potentiae 
vero animae, sine quibus recte vivi non po- 
test, mediabona sunt. Virtutibus nemo male 
utilur; caeteris autem bonis, id est, mediis 
et minimis, non solum bene, sed etiam male 
quisque uti potest. » hlem, de octoginta tri- 
bus qucestionibus ' : « Omnis ordinatio, quse 
virtus etiam nominatur, est frueudis frui, et 
utendis uti. » Isidorus, de Summo Bono^ : 
« Prius vilia extirpanda sunt in homine ; 
deinde inserendse virtutes. Nam cohserere et 
conjungi non potest veritas cum mendacio, 
pudor cum petulantia, fides cum perfidia, 
castitas cum luxuria. » Idem " : « Quisquis 
ex deteriori jam melior esse ccepit, caveat de 
acceptis extolli virtutibus, ne gravius per 
vanam gloriam corruat, quam prius ex lapsu 
vitiorum jacebat. » Joannes Chrysostomus , 
supe.rJoanne7n">: «Sicut malitia, etiam ante 

1 Greg., Moral., lib. XXVIll, c. vi, — 2 Ibid. — 
' Vid. iuf., lib. IV, c. XLv, in priac. — ' Vid. inf., 
c. XXV, p. 94. — 1 Aug.,rfe Ciuit. Dei, lib.XIX, c. xxv. 
— 8 Id., de lib. ^7-6., lib. Il,c. xix. — ' Id , rfeLxsxiii 
Qu<sst., q. XXX. — ' Isid., de Sum. Bon., lib. II, 
c. XXXVI, sent. 6. — ' Ibid., sent. 9. — 'o CUrysost , 
in Joan., hom. xxxv, al. xxxvi, n. 2.— " Ambros,, in 



geheunam, eos, qui hic eam [a) participant, 
cruciare consuevit, ita virtus etiam ante reg- 
num eos, qui hic eam operanlur, praeparat 
voluptati, et cum spe optima et delectalione 
perpetua vivere facit. » Ambrosius, super 
Lticam " : « Non est virtus non posse pec- 
care, sed noUe, atque ita tenere perseveran- 
tiam voluntatis, ut voluutas infantiam, usus 
imitetur naturam. » lieriiaidus , super Can- 
tica'^ : « Merlium vitiorum virtus tenet, ac 
prcinde sedula eget, non solum putatione, 
sed circumcisione. » Idem , in Epistola " : 
« Virtus in pace acquiritur, in pressura pro- 
batur, in victoria approbatur. » Seneca, in 
Epistola " ; « Virtus non aiiud est , quam 
recta ratio. » Idem : « Cum virtus utique 
mediuni et raodus sit, seque peccatum est 
quod excedit, sicut quod deficit. » Idem " : 
« Nulli prseclusa est virtus ; omnibus patet, 
omnes invitat, omnes admittit; non eligit 
parentelam,noneligitdomum, non censum, 
nudo homine contenta est. » Idem " : « Vir- 
tus extoUit hominem, et super omnia mor- 
talibus chara collocat eum; nec ea, quae 
bona sunt, nec ea, quae mala vocantur, aut 
cupit nimis, aut expavescit. » Idem " : «Om- 
nia ista, in quae dominium casus et fortuna 
exercet, servilia sunt; pecunia, et corpus, et 
honores, imbecilla, fluida, mortalia; posses- 
siones incertae : illa rursus, quae virtutis 
sunt, libera sunt, et invicfa. » Idem " : 
« Quemadmodum minuta lumina claritas 
solis obscurat, sicdolores, etmolestias, ac 
injurias, virtus magnitudine sua elidit atque 
opprimit; et quocumque affulsit, ibi quid- 
quid sine ea apparet, extinguitur. Nam non 
inagis ullara portionem habent incommoria, 
cum in virtute inciderunt, quam in mari 
nimbus. » Idem " : « Sola virtus praestat gau- 
dium perpetuum , securum : etiam si quid 
obstat, nubium modo intervenit, quae infra 



Luc, XVII, lib. VIII. — " Bern., ;>i Cant., serm. Lviii. 
— '3 Id., ad Episc. Aquit , epist. cxwi, in princ. — 
■* Senec, epist. cxxvi, post med. — » Id., de Benefic, 
lib. III, c. xviii. — " Id., epist. lxvi, ante med, — 
" Id., epist. Lxxxvii, ante uied. — '* Ibid., paulo 
ante. — "» Id., Epist. xxva. — (a) Al. ea. 



90 



PnARF.TR^ LIB. II. 



feruntur, nec unquam vincunt diera. » Tul- 
lius , in Rhetoricis ' : o Virtus est aninii ha- 
bifus, naturae modo, rationi consentaneus. » 

CAPUT XXII. 

De (ribm Virtiitibm theologicis. 

Gregorius, in Pastorali* : « Cuni districtus 
jiidey venerit, qui sese nobis per naturai 
nostrae consortium jnnxit, ab eo procul dii- 
bio culpa? reatum non expetit, quem sub 
ejus venia fifles, spes ot charitas jam aliscon- 
dit. » Idem, in Moralihus'' : « In corde noii- 
nunquara per flagella furbatur charitas, per 
formidinem coiicutitiir spes, per quaestiones 
pulsatur fides. Sed per Dei grutiam omnia 
tormentorum et insidiarum generasuiieran- 
tur. » Idem' : « Bofia sumraa sunt fides, 
spes, et chaiitas, quae cum veraciter haben- 
tur, in malum inflecti non possunt. » Idem, 
super Ezechielem'^ : « Tres sunt virtutes, 
sine quilius is, qui operari aliquid jam po- 
test, salvari non potest, videlicet fides, spes, 
et charitas. » Idem^ : « Unusquisque, qui in 
activae vitae excrcitio versalur, tantum cre- 
dit, quantnm sperat, amat, et operatur; tan- 
tnm sperat, quautum credit , operatnr, et 
amat ; tantum amat, quantum credit, sperat, 
et operatur; tanlum operatur, quantum cre- 
dit, amat, ct sperat. » Isidorus, in Etymo- 
logiis^ : « Ti'ia sunt, qua^ in religionis cultu 
ad colendura Deum in hominibus perqui- 
rnntnr, scilicet fides, spes, et charilas. » 
Augustinus, de Doctrina christiana^ : « Ho- 
rao fide, spe et charitate subnixus, et haec 
fria inconcusse retincns, non indiget Scrip- 
turis , nisi ad alios instruendos. » Idem , de 
Trinitate * : « Ubi sunt illa tria, propter qua> 
in animo ffidificanda onmium divinorum 
librorum machinameuta consurgunt, fides, 
spes, charitas, nisi in auimo credenfe quod 

' Cic, de Invenl., lib. II. — ■■' Greg., Past., p. II, 
c. X, in fin. — ' lU., Moml., lib. II, c. xxvii, ante 
med. — ' Ibid., lib. XXVII, c. vii , nou mullum a 
princ. — » Id., in Ezecli., Uom. xvi, ante med. — 
« Ibid., boni. xxii, posl med. — ' Isid , ttymol., 
lib. VIII, c. II. - * Ang., de Doct. Christ., lib. I, 
c. XXIX. — » Id., de Trinit., lib. VIII, c. iv. — '» Id., 



nondum videt, et sperante atque amante 
quod credit? Amatur ergo quod ignoratur, 
sed tamen creditur. » Idem , in Soliloquiis : 
« Deo nos fides excitaf , spes erigit, charitas 
jiingit. ldem'° : « Sine tribus istis, scilicet 
fide, spe et charitate, nulla anima sanatur, 
ut possit Deum suum videre. » Bernardus, 
de Amore Dei " : « Pofest e.sse ut fldes et spes 
sint sine charitate ; ut autem charitas fidem 
et spem in se non contineat, non pofe.st esse. » 
Idem, super Qui habitat " : « Dicit Fides : Pa- 
rata sunt magna et inexcogitabilia bona a 
Deo fldielibus suis. Dicit Spes : Mihi illa ser- 
vanfur. Sed Charitas ait : Curro velociter ad 
illa. » Glofsa" : « Fide, et spe, et charitate, 
vere colitur Deus, et ad contemplationem 
pervenitur, quae est vita aeterna. » 

CAPUT XXIII. 

De Fide. 

Grngorius, in HGmiliis '* : « Fides earum 
rerura argnmentum est, quae apparere non 
possunt : quae elenira apparent , jam fldem 
non habenf, sed agnifionem. » Idem" : « Fi- 
des nou habet meritum , rui humana ratio 
praehef experimentum. » Idein, &iiper Eze- 
chielem '* : «Non virtufibus venitur ad fidem, 
sed flde perfingitur ad virtutes. » Augusti- 
nus, in homilia de Centum Ovibus : « Deus 
omnibus aequaliferade.st^sed illeapud Deum 
pliishabet loci, qui plus attulerit, non ar- 
genti, sed fldei. » Idem, Contra Julianum '^ : 
« Quando, Deo adjuvanfe, ex vera vivitur 
fide, ipse Deus adesf , et menti illuminanda?, 
et concupiscentiae siiperandae, et molestiaj 
perfe.rendae. » Idera, de Verbis Apostoli '» : 
« Nullae majores divitia\ nulli fhe.sauri, nulli 
honores, nulla mundi hujus major cst sub- 
stanfia/ quam est fides catholica, quae pec- 

So/i7., lib. I, c. VI. — " ImoGuillelm. de S. Theodor., 
rfe Nat. et dignit. div. Antoris , c. v. — " Bern., 
super Psal. C'"' liatiitat, serm. x. — " Gloss. in Hccli., 
,,. _ 11 Grcg., in Evnng., hom. xxvi, post med. — 
— '5 Ibid., non multum a priuc. — " Id., in Ezech., 
hom. XIX, ante mcd. — " Ang., cont. Julian., lib. V, 
c. iii._ '• Id., de verb. Apost., serm. i, al cr.CLXX.xiv, 
u. 3, et de Temp., serm. xviii. 



DR PRINCIPALIUM VITIORUM ET VIRTUTUM MULTIPLiriTATE. 



catores homincs salvat, caecos illuminat, iii- 
firmos curat, catechumenos baptizat, impios 
juslifieat, pajnitentes reparat , justos aug- 
menlat, marlyres coronat. » Idem' : « Ille 
credit in Christum, qui et sperat iii Christum, 
et diligit Christum. Nam si fidem quis habet 
sinc spe ac sine dilectioiic, Christum esse 
credit, nou in Christum credit. » Isidorus, de 
Simmo Bono^ : «Frustra libidinosus sibi de 
sola fide blanditur, si bonis morilius non or- 
natur. » Joannes Chrysosfomus, super Mat- 
tlueum ' : « Virtus fidei in periculis secura 
est, et iii securitate pericbtatur. » Idem : 
« Fides nunquam, » etc, infra, hb. IV, de 
Religione *. Idem , siiper Joannem * : « Ma- 
gnum bonum fides est , quando a calida fit 
mente, ab amore multo, et fervente anima. 
Haec philosophos nos ostendit, hEec utilitatem 
humanam conculcat. » Idem : « Sufficit fldes 
in regnuminducere; sed haic. maxime con- 
demnare habet eos, qui vitam raalam de- 
monstrant. Qui enim scivit voluntatem Do- 
mini sui, et non fecit, plagis verberabitur 
multis. » Bernardus, in Epistola'^ : « Multi 
ante Salvatoris adventum Deum omnipoten- 
tem timentes et dihgentes suae salutis gra 
tissimum promissorem, credentes eumdem 
in promissione fidelem, sperantes certissi- 
mum redemptorem, in hac flde et expecta- 
tione salvati sunt , hcet quando, et quaUter, 
et quo ordine salus repromissa fleret, igno- 
rarent. » Idem, super Cantica'' : « Quid est 
quod non inveniat fides? Fides cnim falsi 
nescia, attingit inaccessa, deprehendit igno- 
ta, comprehendit immensa, apprehendit no- 
vissima, transcendit flnes rationis humanae, 
terminos experientiae ac usum naturae , ip- 
sam denique aeternitatem, suo illo vastissimo 
sinu, quodam modo circumcludit. » Idem, 
in Sermonibus^ : « Necesse est primo cre- 
dere omnium remissioneni peccatorum ha- 



91 

beri non posse, nisi per indulgeiitiam Dei ; 
deinde, quod nihil prorsus habere queas 
operis boni, nisi etiam de hoc dederit ipse; 
postremo, quod vitam ffiternam promereri 
nullus potesl bonis operiltus suis, sed quod 
gratis a Dco detur vila aeterna. » Idem » : 
« Est fldes alia praeceptorum, aha signorum, 
aha promissorum, qua credimus in Deum, 
qua credimus Deum, et qua credimus Deo. 
Per fldem enim praeceptorum credimus in 
Deum. Credere autem in Deum, est in eum 
sperare, et eum diligere. Per fidem autem 
signorum credimus Deum, qiii talia potest, 
et omnia potest. Per fidem vero promisso- 
rum, credimus Deo, qui (juidqiiid promittit, 
veraciter complet. » 

CAPUT XXIV. 

De Spe. 

Gregorius, in Moralibus '" : «Spes in aeter- 
nitatem animiim erigit; et idcirco nuha mala, 
quae cxteriustolerat, sentit. » Idera" : « Tanto 
spes in Deum solidior surgit, quanto pro 
iho quisqiie graviora pertulerit; quia ne- 
quaqiiam retributionis gaudiura de aeterni- 
tate colligitur, quod non hic prius pia tribu- 
latione serainatur. » Augustinus, in Confes- 
sionibus '' : « Merito mihi spes valida in iUo 
est, quod sanabis omnes languores meos, 
per eum qui sedet ad dexteram tuam , et te 
interpellat pro nobis : alioquin dcsperarem. 
MuUi etiam et raagni suut languores mei; 
sed amplior est raedicina tua. » Idera " : « Vae 
etiam laudabili vitae hominum , si remota 
misericordia discutias eara : quia vero non 
exqniris delicta vehementer, flducialiter spe- 
ramus aliquem apud te locura invenire in- 
dulgentiae. » Idem, de Gratia Novi Testa- 
menti '* : « Non jam desperandum est, parti- 
cipatione Verbi fleri posse homines fllios 



' Aug., de verb. Dom., serm. LXi. — ' Isid., de 
Sum. Bon., lib. U, e. ii, sent. 8. — ' Clirysosl., in 
Matth. Op. imperf., hom. xx.wi. — » Vid. inf., 
lib. III, c. XIX. — 5 Chrysost., in Joan., hom. LXil, 
al. LXiii, n. 3. — « Bern., ad Hug. de S. Vict., 
epist. Lxxvii, post med. — ' Idem, super Cant., 



serm. xxviii, post med., Rtserm. Lxxvi, ante med.' — 
" Id., !>i Aniiunt. Dotn., serm. — " Id., Senn. parv., 
serni. 1 . — "> Greg., Moral., lib. VI, c. xv, post med. 

— " Ibid., lib. XX, c. xii, citra med. — '* .\ug., 
Confess., lib. X, c. xliii. — '^ Ibid., lib. IX, c, xill. 

— '» Id., ad Honor., de grat. Nov. Test., epist. cxx. 



Dei, quando filius Dei participatione carnis, 
factus est filius hominis. » Isldoius, in Ely- 
mologiis': «Spesvocata est, quodsit spes (o) 
progrediendi quasi pes. » Ambrosius : « Ne- 
mo diffidat, » etc, supra, de Satisfactione ». 
Joannes ChrysostDmus, in Sermonibus : 
« Spes est in qua salus nostra ronsislit , et 
quae de terris animas, velut quibusdam ca- 
tenis caehtus dependenlibus, iiuiexas evehit 
ad superna. » Bernartlus, in Sermonibus^ : 
« Spes triplex est; nam de fide praeceptorum 
oritur spes veniae ; de fide signorum , spes 
graliae; et de fide promissorum, spes ^'lo- 
riae. » Idem' ; « Tria considero, in quibus 
tota spes uiea consistit : charilatem adoptio- 
nis, veritatem promissionis, et potestatem 
redditionis. » Multa infra, lib. IV, de Confi- 
dentia \ 

CAPUT XXV. 

De Charitate. 

Gregorius, in Regislro': « Credat mihi 
charitas tua, quia valde contristatus sum 
de tristitia tua , ac si in te injuriam ipse 
pertulissem. Dominicis enim mandatis prae- 
cipimur, proximos sicut uosmelipsos (hli- 
gere, eorumque languoribus , tanquam pro- 
priisinfirmitatibus, condolere. » Idem ' : «0 
quam bona est charitas , quae abseutia per 
imaginem , praBscnlia sibimelipsis exhibet 
per amorcm, divisa unit, confusa ordinat, 
inaequalia sociat , et imperfecta consum- 
mat! » Idem ' : «Magistra bonorum omnium 
charitas , nihil sapit extianeum, nihil aspe- 
rum , nihil confusum : ila exercet corda, et 
corroborat, ut nihil grave , nihil difficile, 
sed fiat totura dulce quod agitur. » Idem ° : 
a Duai nos vobis per orationis opem con- 



' Isid , Etijmol., lib. VIII, c. ii. — ' Sup., c. xx, 
p. 88. — • Bern., Serm. parv , serm. 1. — * Id., de 
dilig. Deo, c. xiv. — « Vid. int.. lib. IV, c. xliii. — 
" Greg., ad Euseb., lib. II, episl. x.xiv, col. 1085. — 
' Ibi.l , ad Virg. Arelat., lib. IV, cpist. L, col. 120.3. 

— » Ibid., ad Syagr., lib. VII, epist. cxili, col. 1376. 

— ' Ibid., ad Joan. Consiantinop., lib. \, epist. xxiv, 
col. 1045. — '» Inf., lib. IV, c. xsi. — " Greg., ad 
Januar. Calarit., lib. VII, p. II, epist. u, col. 1311. 



PHARETR^ LIB. 11. 

jungimus, quasi ambulantes per lubricum, 
vicissim manum nobis tenemus : htque ex 
magna provisio: e charitafis, ut eo singu- 
lorum robustius charitas perfigatur p), quo 
et alter allero magls (c) innititur. » Idem : 
« Si nie participem, » etc, infra, libro IV, 
de Communitate '». Ideni " : « Dum unum in 
redemptoris nostri corpore membrum su- 
mus, sicut in culpa tua dilaceror, ita quo- 
que in bona actione laetificor. » Idem " : 
« Inimici dileclio tunc veraciter custoditur, 
cum nec de ejus profectu dejicimur, nec de 
ruina illius laetamur. » Idem " : « Charita- 
tem recte praedicator egregius- vinculum 
perfectionis vocat : quia virtutes quidem 
caeterae perfeclionem generant, sed tamen 
eas chaiitas ita ligat , ul ab amaiitis mente 
dissolvi jam nequeant. » Idem '* : « Charita- 
tis cum sil proprium nutrire concoriliam , 
servare composila, dissociala coiijungere, 
prava corrlgere, et virtutes caeleras perfec- 
tiouis suae munimine solidare, quisquis in 
ejus radice se inseruerit, neca viriditate de- 
ficit , nec a fructu inane.scit. » idem '» : 
« Nec abesse credendus est, qui per dilec- 
lionis vinculum auiinis inhaeret. » Idem , in 
Moralibus '« .• « Virluti mortis dileclio com- 
paratur, quia nimirum mentem , quam se- 
mel ceperit , a dilectioue mundi fiinditus 
occidiU » Idem '' : « Quod valde mens amat, 
etiam in serinoue replicat. » Idem '* : « Pro- 
batio saiictitatis non est signa facere, sed 
unumquemque ut se diligere, de Deo au- 
tem vera cognoscere , de proximo vero me- 
liora quam de semetip.so sentire. » Idem " : 
« Pcr amorem Dei amor proximi giguitur , 
et per amorem proximi amor Uei nutritur. » 
Idem, in Pastorali '" : « Nostra sunt etiam 
illa bona , quae imitari non possumu.'; , sed 

— '« Id., Moral., lib. XXII, c. vi, ferc iu princ. — 
" Id., orf Virg. Arel., lib. IV, epist. l, coI. 1203. — 
" Id., ad Syagr., lib. VII, episl. cxill, col. 1376. — 
'» Id., adAreg. Vaitinc. lib. IX, epist. LXll, col. Ii76. 

— " Id., Moral., lib. XX, c. xii, circa fin. — " Ibid., 
lil). XXXI, nou longe a princ. — " Ibid., c. ix, circa 
Du. — '' Ibid., lib. VII, c. x, non longe a princ. — 
" Id , Pastor., p. III, c. I, admon. 11. 

(a) Al. pes. — (4) Labb. robuslius pes Bgatui. — 
(c) Id., in alterum alter. 



DE PRINCIPALIIJM VITIORHM KT VIRTUTUM 
jn aliis amamus , et amantium fiunt quae- 
cumque amantiir in nobis. Hinc ergo pen- 
sent iiividi , chaiitas qnantse virtutis est , 
quse alieni iaboris opera , nostra sine labore 
facit. n Idem , in HomUiis ' : « Vis amoris 
hoc agere in animo solet , ut qiiem ipse 
semper cogitat, nullum alium credat igno- 
rare. » Idem ' : « Minus proximum amare 
convincitur, qui non cum eo in necessitate 
illius etiam ea, quae sibi sunt necessaria, 
partitur. » Idem : « IUe vere Deum , » etc, 
supra, capitulo de Consensu '. Idem' : « Si 
quis quemlibet amat, sed propter Deum non 
amat, charitatem non liabet, sed habere se 
simulat, sive putat. Charitas auteni vera est, 
cuni et in Deo diligitur amicus, et propter 
Deum diligitur inimicus. » Idem , de dilec- 
tione Conditoris ^ : « Lingua, mens , et vita 
requirantur. » Idem ^ : « Nunquam est Dei 
araor otiosus : operatur etenim magna, si 
est ; si vero operari renuit , amor non est. » 
Idem ' : « Si quod impendi nobis recte vo- 
lumus, hoc aliis impartimur, et quod nobis 
fieri nolumus , hoc aliis facere devitamus , 
tunc charitatis jura illsesa servamus. » 
Idem, super Ezechielem* : « Tantum quis- 
que portat proximum , quanlum amat. Si 
enim amas , portas; si desistis amare , de- 
sistis tolerare. » Idem , super Cantica ^ : 
« Charitas sancta cor pacificat, mentem in 
tentationibus roborat ; et ut sedes sapientise 
sit anima justi, quiefein tribuit, et locum 
pra^parat. » Ambrosius, de Officiis '" ; « Non 
minus vos diligo, quos in Evangelio genui, 
quam si conjugio suscepissem. Non enioi 
vehementior est natura ad diligendum , 
quam gratia. » Idem " : « Plus certe diligere 
debeinus, quos perpetuo nobiscum putamus 
futiiros, quam quos tantum in hoc saeculo. » 
Isidorus, de Su7nmo Bono '^ : « Quamvis non- 
nulli fide atque operibus sanclitatis videan- 



MULTIPLICITATE. 93 

tur esse participes, tamen quia privantur 
charitate fraternae dilectionis, nullum ha- 
bent incrementum virtutis. » Hieronymus, 
in Fpistola " : « Nihil amantibus durum, 
nullus difficilis labor in amore. Amemus et 
nos Cliristum, et facile videbilur omne dif- 
ficile. n Idem, in Sermonibus : « Hoc habet 
proprium impatiens amor, ut quem deside- 
rat , semper invenire se credat : ignorat si- 
quidem judicium , ratione multoties caret , 
nescit modum , nec aliud cogilare potest, 
quam quod diligit. Amor non accipit de im- 
possibilitate solatium , neque ex difficultate 
remedium. » Augustinus, f/e Z>oc;?-ma Chri- 
stiana '* : « Quatuor sunt diligenda: unum, 
quod supra nos est; alterum, quod nossu- 
mus; tertium, quod juxta nos est; quar- 
tum, quod infra nos est. » Idem '» : « IUe 
juste et sancte vivit , qui rerum integer aes- 
timalor est. Ipse autem est, qui ordinatam 
habet dilectionem , ne aut diligat quod non 
est diligendum, aut iion diligat quod est dili- 
gendum ; aut ampliusdiligat quod minusest 
diligendum;autsequediligatquodminusvel 
amplius diligendum est; aut minus vel am- 
plius, quod aeque diligenduin est. » Idem "= : 
« Umnis peccator i n quan tum peccalor est, non 
estdiligendus ; et omiiis homo, in quantum 
homo est, dihgendusestpropterDeum; Deus 
autem propter seipsum. litsi Deus orani ho- 
mine amplius diligendus est, amplius quis- 
que Deum debet diligere, quain seipsum. » 
Idem " : « Omnes aeqiie diligendi sunt; sed 
cum omnibus prodesse non possis, his po- 
tissimum consuleiidum est, qui pro loco- 
rum, vel temporum , vel quarumlibet re- 
rum oppurtuuitatibus, conslrictius tibi quasi 
quadam sorte jiinguntur. » Idem, de Cate- 
chizandis rudibus " : « Ddigamus Deum , 
qiioniam prior dilexit nos , et filio suo unico 
non pepercit , sed pro nobis omnibus tradi- 



' Greg., in Evany., hom. xxv, finle med. — ' Ibid., 
liom. x.x, circa med. — ^ vid. sup., c. iv, p. 67. — 
' Ibid., hom. x.nxviii, circa med.— 5 ibid., hora. xxx, 
non louge a princ. — " Ibid. — 1 1bid., hom. x.>;xviii, 
circii med. — « Id., in Ezecli., honi. xxxv, ante med. 
— " Id., Expos. in Cant., i, aliquantulum a princ. — 



'» Ambros., de O/fic, lib. I, c. vii. — " Ibid., conse- 
quenter. — '^ isid., de Sum. Bon., lib. II, c. lii, 
seut. 1. — " Hieron., ad Eustoch., epist. xxii, versus 
fiu. - ■* Aug., de Doct. Clirist., lib I, c. x.uii. — 
's Ibid., c. xxvii. — '6 Ibid., couseq. — " Ibid., 
c. xxviii. — " Id., de Catech. Hudil/., c. iv. 



94 PHAKETRiE LIB 

dit eum. Si amare pigebat, saltem redamare potest 
non pigeat : nuUa enim est niajor ad amo- 
rem invitatio , quam prsevenire amando ; 
et nimis durus est animus , qui dilectionem 
si nolebat impendere , noluit rependere. » 
Idem ' : « Maxime propterea Christus adve- 
nit , ut coguosceret homo quantum Deus 
diligat euni ; et ideo cognosceret, ut ejus 
dilectione, a quo prior dilectus est, inardes- 
ceret. » Idem , de Perfectione jualitiw ' : 
« Perfecta cliaritas Ibras uiitlit timorem , et 
facit pra:!cepti sarcinam levem , non solum 
non premenlein onere ponderum , verum 
eliam sublevautem vice pennarum. » Idem, 
de Viduilatis bono ' : « Nullo modo sunt 
onerosi laboies arnanliuui ; sed etiam ipsi 
deleclant , sicut venantium , aucupantium , 
et piscantium. » Idenv* « In eo , quod ama- 
tur, aul non laboratur , aut etiam labor ama- 
lur. » Idem , de Trinitate " : « Qui amat 
homiiics, aul quia jusli sunt , aut ut justi 
sint , anuire deljet. Sic eniiu seipsiim ainare 
debet , aut quia juslus esl , aut ul juslus sit : 
sic eniiu diligit proximum tanquam seip- 
suni sine ulio periculo. » Idem ' : « Nemo 
aliquid voleiis facit , quod non in corde suo 
prius tlixerit. Quod verbum amore concipi- 
tur, sive creaturai , sive Creatoris. » Idem, 
de Moribus Ecdesiie ' : « Nihil est tam du- 
rum alque ferreum , quoJ non amoris igne 
viucatur : quocum se anima rapit in Deum, 
super omueiu carnis natuiam , libera et ad- 
miianda volitabit pennis pulcherrimis et 
inlegerrimis , qnibus ad Dei amplexuiu 
amor lastus innitilur. » Ideiu * : « Solus se 
novit diligere, qui Deum diligit. » Idem ' : 
« Qui diligit proximum , agit quanlum po- 
test , ut salvus corpore , salvusque animo 
sit ; sed cura corporis ad salulem animi re- 
ferenda est. » Idem, deSpiritu et Littera '" : 
« Sciri aliquid et credi , et lamen non diligi 



li. 

: diligi autem quod neque scitur, 
neque creditiu", non potest. » Idem, de Ci- 
vitate Dei " : « Perfectum odium debet ma- 
lis, qui secuiidum Deum vivit : sic, ut nec 
propter vilium oderit hominem , nec amet 
vitium propter homiuem ; sed oderit vitium, 
amet hominem. » Ideiu '': « Mihi videlur, 
quod d(.'finitio brevis et vera virtutis , est 
ordo amoris. » Idem , de Conjugiis adulte- 
rinis " : « Multa sunt facienda non jubente 
lege , sed libera voluutate : et ea snnt in 
nostris officiis gratiora , quae cum liceret 
nobis etiam non impendere , causa lamen 
dilectionis inipendimus. » Idem , de Solilo- 
quiis " : «Impaliens animus, nec laciirymis 
modus (it , ni.>-i amoi i detur quod amatur. » 
Idem, de Yerbis Apostoli '* : « Nihil sic probat 
amicum, quemadmodum oneris portatio. » 
Idem, super primam Canonicam Joannis" : 
« Tahs est quisqne, (jualis ejus dileclio est. 
Terrain diligis? terra es. Deum diligis? quid 
dicam? Deus es. EyO , inquit '', dixi : Dii 
estis. Idem " : « Charitas ut perficiatur , 
nascilur; cum fuerit nata , nutritur ; cum 
fuerit nutrita , roboratur ; cum fuerit robo- 
rata , perficitur ; cum ad perfectum venerit, 
quid dicit " ? Mihi vivere Christus est , et 
mori lucrum. » Idem " : «Dilige, et quod vis 
fac. Sive taceas, dilectione tace; sive clames, 
dilectione claina : sive emendes, dileclione 
emenda ; sive parcas , dilectione parce. » 
Idem, iii Epistola " : « Diligeutia cliiritatis, 
freneticum castigare, lethargicum stimu- 
lare, amhos amare : ainbo offenduntur, sed 
ambo diliguntur : amho molcstari, quandiu 
aigrisunt, indiguantur; sed ambo sanati, 
gralulantur. » Ulem '^ : « Diliges Dominum 
Deum tuum ex toto corde tuo , et ex tota 
anima tua, et ex totamente tua, et diliges 
proximim tuum sicut teipsum. Hic Physica, 
quoniam omnes omnium naturarum causae 



' Aug., Je Caleclt. litidib., c. iv, paulo post. — ' Id , 
de Perf. juilit. — 3 kl., ile lion. Viiluit., c. .\XI. — 
» Ibid , coiiseq. — » Id., -.'e Trinit., lib. VIII, c. vi. 
— '• Ibid., lib. IX, c. vu. - ' Id., de Morib. Eccles., 
c. XXII. — ' Ibid., c. XXVI. — 9 Ibid., c. xviil. — 
'" Id., de bi)ir.,et L,itt., c. xxxvi. — '< ld.,rfe Civit. 
Vei, Ub. XIV, c. vi. - '» Ibid., lib. XV, c. xxn. — 



" Id., de Conjug. Aduller., lib. I, c. xiv. — '* Aug., 
Soliloq., lib. I, c. 1. — "■ Id., de verb. Apost., 
serm. xiii. — "■ Id., in I Joan., U-act. il, u. U. — 
" Psal. LXJixi, 6. — '" Aug., lib. cit., tracl v, n. 4. — 
'9 Philip., I. 21. — "> Aug., ibid., tract. vu, n. 8. — 
" Id., ud Fesi., epist. clxvu, al. Lxxxix, n. 6. — 
«' Id., ad Volusian., epist. lu, al cxxxvii, n. 17. 



DE PRINCIPAI.IUM VITIORUM 
in Deo creatore sunt. Hic Ethica, quoniam 
vita bona et bonesta non aliunde formatur , 
quam cum ea , quae cliligenda sunt , quem- 
admodum diligenda sunt , diligunlur , boc 
est Deus, et prosimus. Ilic Logica , quo- 
niam veritas lumenque animaj rationalis 
non nisi Deus est. » Idem ' : « In hac dilec- 
tione virtus non est, nisi diligere quod dili- 
gendum est. Id eligere, prudentia est : nullis 
inde averti molestiis , fortiludo est ; nuUis 
illecebris , temperantia est ; nulla superbia , 
juslitia est. Quid aiitem eligamus , quod 
praecipue diligamus , nisi quo nihil molius 
invenimus? IIoc Deus est, cui si aUquid 
diUgendo vel praepoaiuius , vel sequamus , 
nosipsos diligere nescimus. » Idem '^ : « Tan- 
to nobis melius est , quanto nos magis 
in illum imus, quo nihil melius est. Imus 
autem non ambulando , sed amanilo : quem 
tanto liabsbimus preesentiorem , quan(o 
eumdem amoreui, quo in eum tendimuy, 
poterimushaberepuriorem. » Idem' : «Non 
faciunt bonos, vel malos mores, nisi boni , 
vel mali amores. » Idem * : « Dehet homo 
proximum diiigere tanquam seipsum , ut 
quem poterit hominem , vel beneQcentise 
consolatione , vel doctrinae informatione, vel 
disciplinae coercitione, secum ducat ad co- 
lendum Deum. » Idem, in libris Confessio- 
num ^ : « Minus, Domine, te amat, qui ali- 
quid tecum amat, quod non propter te amat. 
amor, qui semper ardes , et nunquam ex- 
tingueris I Charitas, Deus meus , accende 
me. ConUnentiam jubes ; da quod jubes , et 
jube , quod vis. » Idem ' : «Domine, amore 
tuo percussisti cor meum , et amavi te : sed 
et ccelum , et terra , et omnia quae in eis 
suut, ecce undique mihi dicunt , nt amem 
te; nec cessant dicere omnibus, ut inexcusa- 
biles sint. » Idem ^' : Pondus non ad ima tan- 
tum est , sed ad iocum suum. Ignis enim 
sursum tendit, deorsum iapis. » Et infra * : 
«Minusordinata, inquieta sunt; ordinantur, 



El' VIRTIJTUM MULTIPLICITATE. 93 

et quiescunt. Pondus meum amor meus : 
eo feror, quocumque feror. Dono tuo accen- 
dimur , et sursum feiinuir : inardescimus, 
et imus ; ascendimus .iscensiones in corde, 
et cantamus canticum graduuni. » Idem ' : 
« Deus meus , quiil amo , cum te amo ? 
Non speciem corporis, non decus temporis, 
nec candorem lucis, non dulces melodias 
canUlenarum omnimodarum, non florum, 
et unguentorum, et aromatum suavem olen- 
tiam, non nianna, et meUa, non membra 
carnis amplexibns acceptabiUa : non haec 
amo, cum amo Deum meum. Et tamenamo 
quamdam lucem , et quamdani vocem , et 
quemdam odorem , quemdam cibum , et 
quemdam auiplexum , cum amo Deum 
meumlucem, vocem, odorem, cibum, am- 
plexum interioris hominis mei, ubi fulget 
aniinse mea3, quod nou rapit tempus ; elubi 
olet , quod non spargit flatus ; el ubi sapit , 
quod nou minuit edacitas; et ubi haeret, 
quoJ non divellit saUetas. » Idem, de Laude 
charitatis '" : « Divinuruai scripturarum 
mulUpIicem abundantiam , latissimamque 
doctrinam sine uUo errore coniprehcudit, 
et sine uUo labore custodit , cujus cor ple- 
num est charilale, dicentc Apostolo " : Ple- 
nitudo legis est ckarilas. Idem '* : « llle te- 
net, et qiiod patet, et quod latet in divinis 
sermonibus, qui charitatem tenel iii mori- 
bus. » Idem " : « Fratres, sectamini chari- 
tatem, diilce et salubre vinculum mentium, 
sine qua dives pauper est, et cum qua pau- 
per dives est. » Ideni " : « Charitas in ad- 
versilatibus tolerat, in prosperitatibus tem- 
perat; in duris passionibus fortis, in bonis 
operibus hilaris; in tentatioue tutissima, in 
hospilalitate laUssiina ; iuler veros fratres 
laeUssima , inter falsos paUentissima. » 
Idem "^ : « Charitas casta fuit in Susanna 
erga virum ; iu Anna , post virum ; iu Ma- 
ria , prffiler virum ; libera in Paulo ad ar- 
guendum; humilis in Petro ad obediendum; 



' Aug., ad Mac, epist. lvi, al. clv, u. 13. — • Ibid. 
• 2 Ibid. — » Ibid., u. 15. — » Id., Conf., lib. X, 
XXIX. —6 ibid., c. VI. — ' lbid.,lib. Xlll, c. ix.— 



Ibid. — 3 IbiJ., lib. X, c. \ 
.aud. Charit. — " Rom., xm, 
- " Ibid. — '• Ibid. — " Ibi 



Aug., tract.. de 
- Aug., loc. cit. 



96 PHARETRyE LIB 

humana in Christianls ad confitendum ; di- 

vina in Christo ad ignoscendum. » Idem ' : 

« Charitas inter opprobria secura est ; inter 

odia, benefica ; inter iras , placida; inter 

insidias, innocens; in iiiiquitate, gemens; 

inveritate, respirans; in virtute, congra- 

tulans. » Idem , in Meditationtbus * : « Nou 

melius , nec decentius , quam pcr dilectio- 

nem rependi potest , quod per dilectionem 

datum est. » Auctor de Spiritu et Anima ' : 

« Miser ego , quantum deberem diligere 

Deum meum, qui me fecit cum non cram, 

redemit cuni perieraml Non eram, et de 

nihilo me fecit, non lapidem , non arborem, 

non avem, aut atiquod de animalibus , sed 

voluit me esse homineni : dedit milii vivere, 

sentire, discernere, et intelligere. Perieram, 

et ad mortalem descendit, mortalitatem sus- 

cepit, mortem sustinuit, mortem vicit, et 

sic me restauravit. » Idem * : « Multa sunl 

in me, de quibns coram Deo erubesco , et 

pro quibus valde illi displicere tinieo : nec 

pro omnibus his,quod illi impcndam ha- 

beo, nisi tantura ut diligam. Non enim nie- 

Uus f » etc, ut snpra. Idem " : « Amat Deus, 

utametur;et cum amat , nihil aliud vult 

quam amari. Sciens ipso amore beatos, qui 

se amaverint, per amorem venit ad homi- 

nes, venit in homines , faclus est liomo , 

et • delicice illius esse cmn filiis hominum. 

Joannes Chrysostomus , super Matthwum ' : 

« Omnis species justitiae in malis invenitui ; 

.sed sola gralia verai charitalis non inveni- 

tur, nisi in servis Dei. » Idem, rfe Compunc- 

tione cordis * : « Hic amantium mos est , ut 

amorem suum silentio tegere nequeaut; sed 

uecessariis suis et caris eCferunt , et pro- 

dunt , et Qammas amoris intra pectus cohi- 

Ijere non possunt. » Idem , super Joannem : 

« Etsi fratres insanabiliter Kgrotaverint , 

maneamus curantes , et portemus ad invi- 



II. 



• Aug., loc. cit. — '' Id., Medit., de dilig. Deo, 
c. VI ; de Spir. et Anim., c. xvn, interOp. S. Aug. — 
» De Siiir.et Anini., loc. cit. — * Ibid., post med. — 
6 Ibid., c. x.xxvi. — '■ Proi., VIII, 31. — ' Cbrysosl., 
iri Mattli. Op. imp., hom. v. — 8 ld., de Comfj. Corcl., 
lib. I c. V. — « Imo Guillelm. S. Theod., de Nal. et 



cem onera : ita enim implebimus legem 
Chrisli , et promissis potiemur bonis. » 
Idem : « Vitam nihil ila facit claram , ut 
amor. » Rernardus ° , de Amore Dei , lo- 
quens de verbo illo Lucce '» : Diliijes Domi- 
num , ctc: « Quatuor in Deum a nobis et 
toti exiguntur afTectus. In eo quod dicit : 
E.r toto corde tuo, totam sibi vendicatvo- 
luntatem ; in totn anima , totum amorem ; 
in omnihm viribus , virtutem designat cha- 
ritatis ; in tota mente , fruitionem sapien- 
tiae. Primum autem horum , scilicet volun- 
tas, ad Deum animam movet , amor pro- 
movet , charitas contemplatur , sapientia 
fruitur. » Idem " : « Nihil aiiud est amor, 
quam veliemeiis etbene ordinala voluntas. » 
Idem " : « Te, Domine, velle, et vehemen- 
ter veile, quod est te amare, et singulariter 
amare : quia amari non dignaris cum aliqua 
alia re , .sive carnali , sive spiritiiali , sive 
terreslri , sive coelesti, quae non ametur pro 
te. lloc demum est iion velle nisi bonum , 
hoc est iiabere quaecumque vult omnia; 
quia habet te quis , in quanlum amat te. » 
Idem , de Diligendo Deo " : « Causa diU- 
gendi Deum Deus est, modus est sine modo 
diligere. » Idem " : « Vide quo modo , imo 
quam sine modo a nobis Deus amari me- 
riiit : qni prior ipse dilexit nos, tantus, et 
tanlum et gratis, tantillos et tales. » Idem '• : 
« Nou sine prajmio diligitur Di'us , etsi abs- 
que praemii intuitu sit diligendus. Vacua 
namque vera cliaritas esse non potest, nec 
tamen mercenaria est, '« quippe non qumit 
quce s?<a s?/n?. ■affectus est, non contractus.» 
Idem '^ : « Quidquid propter aliud amare 
videaris , id plane amas , quo araoris fmis 
pertendit , non per quod tendit. » Idem , 
super Cantica " : o Quantitas uniuscujusque 
anini» aestimatur ex mensura charitatis, 
quam habet : ut , verbi gralia , quae mul- 
tum charitatis liabet magna sit ; quae pa- 

dignit. div. Amor., c. I, in princ. — "> Luc., x, 27. 

— " De Nat. et dign., etc, o. vii. — '^ IbiJ. — 
" Bern., de dilig. Deo, iu princ. — '* Ibid., ante med. 

— 16 Ibid. — '* I Cor.. XIII, 5. — " Beru., de dilig. 
Deo. — " Id., super Cont., serm. xxvii, post med. 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM CT VIRTUTOM MULTIPLICITATE. 



rum, parva; qusB vero nihilj uihii, fliceiile, 
Apostolo ' : Si charitatem non habuero, nihil 
sum. » Iflem ' : « Nec ignoro, quia ' honorre- 
gis judicium diligit; setl praeceps anior iicc 
jutiiciuni praestolatur. nec consilio tempera- 
tur, nec puflore frwnatur, nec rationi siibji- 
citur. Rogo , supplico , flagito ' , osculetur 
me osculo oris siii. » Idem ° : « Uiii amor 
est , labor non est , sed sapor. » Idem " . 
« Non abduci blanditiis , non seduci falia- 
ciiSj nec injuriis frangi , toto corde, tota 
anima, tota virtute diligere est. » Idem ' : 
a Valde mihi amandus est, per quem sum, 
vivo, et sapio, si ingratus non suni et in- 
dignus. Dignus plane est morte , qui tibi, 
Domine, recusat vivere , et mortuus est ; et 
qui tibi non sapit, desipit: et qui curatesse, 
nisi propter te, pro nihiio est, et nihil est. » 
Idein 8 : Spiritus est Deus % el coucnpiscit 
decorem animge illius , quam forte adverte- 
rit in spiritu ambulantem, et cui-am carnis 
non perficientem in desiderio , praesertim 
cum sui amore flagrantem conspexerit. » 
Idem '° : « Fateor, iion sustinui pondus diei 
et aestus ; sed jugum suave , et onus leve pro 
beneplacitopatrisfamiliasporto. Opus meum 
vix unius horaj ; et si plus , prae amore 
nonsentio. » Idem, deduodecim Gradibus'^': 
« Veredukis, et suavis cibus charitas, quai 
fessos allevat , debiles roborat , mcestos 
laetificat , denique '^ pigum veritatis facit 
suave, et onus leve. » Idem, de Prcecepto et 
Dispensatione '' : « Fons vitae charitas est; 
uec vivere animam dixerim, quae de illo 
non hauserit. Haui'ire porro quo modo po- 
test, nisi fuerit praesens ipsi fonti , qui cha- 
ritas est, quae Deus est? Praesens ergo Deo 
est, qui amai Deum , in quantum amat. » 
Idem, '* in Epistola : « Rona mater charitas, 
quae sive foveat infirmos , sive exerceat 

' I Cor., XIII, 2.-2 Bern., super Caiit., serm. ix, 
non longe a princ. — ' Psa/. xcviir, 4. — * Cant., 
', i. — ^ Bem., super Cant., serm. Lxxsv, post med. 

— ° Ibid., scrm. xx, paulo post med. — ' Ibid., iu 
priuc. — • Ibid., serm. xxxi, post med. — ^ Joan., 
IV, 24. — «> Bern., sxtper Catit., serm. xiv , post med. 

— " Id., de duod. grad. Humiiit. — '2 Matlh., xl, 39. 

— " Bern., de Prac. et Disp., versus fin. — " Id., 

TOM VU, 



97 

piovectos, sive arguat inquietos, diversis 
diver.sa exhibens, sicut fiiios diligit univer- 
!-os. » Idem " : « Servite in charitate iila , 
qiiae limorem expellit , laliores non sentit, 
meritum non intuetur, praemium non re- 
quirit, et tamen plus omnibus urget. » 
Idem, in Apologia " : « quanta iiducia 
cliaritatis! Aiius operatur, non amans ; et 
alius amat, nihil operans : ille quidem opus 
suum perdit; istius vero charitas niinquam 
excidit. » Interlinearis " : « Omnia facilia 
amanti. » Interlinearis " : Nullum permittit 
Deiis cadere, qiii ei .servit vero amore. » 

CAPUT XXVI. 

Ve quatuor Cardinalibus Virtuiibus. 

Gregorius, in Moralibus" : « Prudentia, 
temperantia, fortitudo, atque justitia, tanto 
perfectae sunt singulae, quanto vicissim si- 
bimet junctae. » Idem, super Ezechielem^" : 
«Unusquisque tantum pruilens est, quantum 
temperans, fortis et justus; tautum tempe- 
rans, quantum prudens, fortis et justus; 
tantum fortis , quantum prudens, temperans 
et justus; tantum jiistus, quantum prudens, 
temperans et fortis. » Augustinus : « In hac 
dilectione, » etc, supra, de Charitate *'. 
Idem, de Trinitate '-^ : « Illud, quod agit justi- 
tiain subveniendo miseris, quodprudentialn 
praecavendis insidiis, quodfortitudo in perfe- 
rendis molestiis, quod temperantia in coer- 
cendis delectationibus pravis, uon ibi erit, ubi 
nihil omnino mali erit. » Idem, de Moribus Ec- 
clesice ^' : « Illas quatuor virtutes , quarum 
utinam itain mentibus vis, ut nominain ore 
sunt omnium, sic etiam diffmire non dubi- 
tem, ut temperantia sit amor integrum se 
praebens ei quod amatur; fortitudo, amor 
facile tolerans omnia propter id quod ama- 
tur; justitia, amor soli amato serviens, et 

art Fiilc , epist. ii, non louge a princ. — i^ id,, ad 
Clarcev., epist. cxLin, infin,— »6 |d._ jpo/. ^^ Guil., 
anle med. — " Gioss interl. in Isa., il. — " In 
Apoc., VI. — '9 Greg, MoraL, lib. XXII, c. I. — 
'" Id., in Ezeuh., bom, xxil , posfmed. — ^i Vid. 
cap. praec, p. 95. — " Aug., de Trinit., lib. XIV, 
c, IX. — =' Id-, dc Uor. Eccl.. c. xv. 



98 pharetra; lib 

proplerea recte dominans ; prudentia , amor 
eaquit)usadjuvatur, abeisquibus impeilitur, 
sagaciter seligens. » Idem (a) : « ' Mihi vi(]e- 
tur, quod (lefinitio brevis, el vera virtutis, 
est ordo amoris. » Isidorus, mEhjmologiis: 
« Prudentia est in rebus, qua a bonis mala 
discernuntur ; fortitudo est, qua adversa 
ffiquanimiter tolerantur; temperantia est, 
qua libido concupiscentiaque rerum refrae- 
natur; justitia, qua recte judicando, sua 
cuique distribuuntur. » Ilieronymus , in 
Epistola ' .• « Vis scire quales quajrat Domi- 
nusornatus? habeto justitiam, prudentiam, 
temperantiam, forlitudincin : nihil hoc mo- 
niU pretiosius, nihil hac gemmaruin varie- 
tat(! (listinctius. » Ideai, in origi:iali siiper 
Naum ' : « Quo modo quatuor , quibus 
pugnanms, ct tegimur. sunt scuta vir- 
tutum, prudcntia, justitia, temperantia, 
fortitudo; ita econtrario qualuor vilia sunt, 
stultitia, iniquitas, luxuria, formido, quilms 
ab bosle percutiinur. » Bernardus, de Consi- 
deralione ' ; « Juslitia quajril, prudentia in- 
venit, forlitudo vindicat, temperantia pos- 
sidet. » 



II. 



CAPUT XXVIl. 

De Prudentia. 

Gregorius, in Moralibiis ':« Cnm rccli- 
tudo sanctos virosad libcrtalem vociserigit, 
consideratio infirmitatis propriai in humi- 
litate custodit. » Idem , in Uomitiis ^ : « Co- 
gitatequid facitis, recogitate quid fecistis : 
largitatem supernae pietatis aspicite , et ad 
misericordise judicem, dum adhuc expectat, 
cnin lacrymis venite. » Idem, in liegistro '^ : 
« Sumniis in rebus, citum non oporlet esse 
consilium. » Idem ' : « Via est vila praesens; 
et tanto quisque necesse est, ut insidiantes 
spiritus caveat , quanto majora suntdona, 

I Aug., deCivit. Dei, lib. XV, c. xxil.— ' Hieron., nd 
Nepot., cpist. II, posl uicd. — ' \d., in Nali., i;i. — 
* Beru., de Consid., lib. I, posl me(3. — > Greg., 
A/oi'fl/., lib. VII, c. XV.— «Id., in Evang.,hom. xxxiv, 
propc fiii — '.lil., "'' Neapo/., lib. II, ind. Ifl, 
episl. VI, col. 1079. — ' Ibid., ad (ieccared., lib. VII, 

^ij) CcEt. edil. Uude. - (4) si. 



quae portat. » Idem , super Ezechielem ' .• 
Restat ut, sive in verbi ministerio falige- 
mur, seu indigentibus nostra largiamur, 
seu per abstinentiam carnem domemus, seu 
zelo moveamur, seii per patientiam aii- 
quando leviter [ rava toleremus, ut summo- 
pere debeamus in intentione nostra discu- 
tere, quatenus omne, quod facimus, non 
nosfro, sed Domini zelo laciamus. » Augus- 
tinus, de Soliloquiis "> : « Cavendum cst 
magnopere, dum hoc corpus agimus, ne 
quo sensibilium visco pennae nostrae impe- 
diantur, quibus integris perfectisque opus 
est, ut ad illam lucem ab his lentbris evole- 
mus. » Idem, de Singularitate clericorum " ; 
« Utilius esl, ut infirmum se [b) homo coguos- 
cat, et fortis existat, quam fortis videri velit, 
et innrinus emergat. » Isidorus, de Etymolo- 
giis " : « Prudens dicitur, quasi porro vi- 
dens : perspicax est enim et incertorum . 
prffividet casus. » Idem , in Synonymis " : 
« Ouidquid boni ciim discretione feceris, vir- 
tiisest; qiiidquid sine discretione gesseris, 
vitium est. Virti;s enim indiscreta pro vitio 
deputatur. » Idem : « Nihil Juvat, » ctc., in- 
fra , lib. IV, de Exercitio '*. Hieronymus : 
« Prudentia absque bonitate, » etc, infra, 
lib. 111, de Malitia ". Ambrosius, de Offi- 
ciis " .• « Sapiens, ut loquatur, multa prius 
considerat, quid dicat, et cui dicat, quo in 
loco, et tempore. » Bernardus, de Conside- 
ratione^' : « (Juantum ad consideratioiiisatli- 
net fructum, quatuor tibi consideranda reor : 
te; quae sub te: quae circa te; quaj supra le 
sunt. A te tua consideratio incboet, ne frus- 
tra extendaris iii alia, te neglecto. » Idem " : 
« Tui consideratio in tria quidem dividitur, 
si consideras quid, quis, a.Uqualis sis : quid 
in uatura; quis in persoua; qualis in mori- 
bus. » Idem '" : « Cousideratio mentem puri- 

ind. 2, epist. cxxvii, col. 1389. — » Id., in Ezech., 
hom. XII, post med — '" Aug., Solil., lib. I, c. xiv. 
— '» Est apud Cyprian., eiXii. Pamel. — " Isid., 
Elijmol , lib. X, verbo Prudens. — " Id., Sijnon., 
c. XVI, ante nied. — " Vid. inf., lib. IV, c. iv. — 
li' Vid. inf., lib. III, c. xxili. — '« Ambros., de Ofpc, 
lib. I, c. X.— " Bern., de Consid., lib. II, aute med.— 
* lbi(l., post pauca — " Ibid., lib. II, paulo post med. 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM F 
ficat, regit deinde affectus, dirigit actus, 
Gorrigit excessus, coniponit mores, vitam 
honestat et ordinat. » Idem ' : « Consideralio 
confusa determinat, hiantia comprirait, 
sparsa colligit, secreta rimatur, vera inves- 
tigat, verisimilia examinat, flcta et fucatu 
explorat. Haec est, quae agenda prjeordinat, 
recogitat acla, ul nihil in mcnte resideat in- 
correctum. » Idem, super Cantica^ : « Dis- 
cretio est non tam virtus, quam quEedam 
moileratrix et auriga virtutum, ordinatrix- 
que affectuum ei morum doctrix : tollehanc, 
et virlus vitium erit. » Idem" : « Anima 
quae amat, vigilat et observat; et beata', 
quam Domimis invenerit vigilantem. Non 
transibit eam, nec praeteribit ab ea ; sed sta- 
bit, et loqueturei, loqueturque amatoria, 
loquetur siquidem ut dilectus. » Idem,de 
duodecim Gradibus^ : « Inquirimus verita- 
tem in nobisipsis, in proximis, in sui natura : 
in nobis, nosmetipsos dijudicando ; in proxi- 
mis, eorum malis compatiendo ; in sui na- 
tura, niumlo corde contemplando. » Idem, 
in Sernmiibiis ' ; « Sedens computa quid 
diebus singulis acquirere valeas, certusequi- 
dem apud Deum nullum esse bonum om- 
nino irremuneratum , nec aliquod malum 
impunitum ; et sicutnon capillum de capite, 
sic uec momentum de tempore periturum. » 
TuUius, in Rhetoricis'' : « Prudentia est re- 
rum bonarum, et malarum, et utrarumque 
Kcientia. Partes ejus memoria, intelligetitia, 
providentia. Memoria est per quam animus 
repetit illa, quae fuerunl; inlelligentia, per 
quam ea perspicit quae sunt; providentia, 
per quam futurum aliquid videtur, ante- 
quam factum sit. » 

r.APUT XXVIII. 

De Memoria. 

Gregorius , in Homiliis ' .• « Cum bona , 
fralres, agitis, semper ad memoriam mala 

' Bern., rfu Consid., lib. II, conseq. — - Id., sup. 
Vanl., serm. XLix, circa med. — « Ibid., serm. lvi[, 
ilcitiin a princ. — • Matth., xxiv, 46. — ' Bern., cie 
duod. grad. — ' Id., super Ecce no.i reliquimus, post 



;t virtutum multiplicitate. 99 

acta revocate, ut dum caute culpa conspi- 
citur, nunquam de bono opere incaule ani- 
mus laetetur. » Idem. in Registro : « Cogita- 
tionuni illecebras, lingiiaj incontinentiam, 
delictorum opera ad memoriam revocemus • 
et dum licet, et tempus habemus, magno 
planctu iniquitatum nostrarum maculas de- 
leamus. » Idem, super Fzechielem^ : « Cum 
raala commiltimus, frustra tunc ad memo- 
riam bona nostra transacta revocamus, quo- 
niam in perpetratione malorum nuUa de- 
bet esse flducia bonorum praeteritorum. » 
Idem '»: « Tunc nobis mi.sericordiae Dei mirae 
fiunt, cum nobis ad momoriam miseriae 
nostrffi revocantur. » Idem, in Moralibus " .- 
« Patienler illalam injiiriam tolerat, qui pie 
meminit, quod fortasse adhuchabeat, in quo 
debeat ipse tolerari. » Idem '» : « Cum vo- 
luplas lubrica tentat in prosperis, haec ipsa 
suiit prospera aculeo tentationis opponenda, 
ut eo erubescamus prava committere , quo 
nos a Deo meminimus gratuita bona perce- 
pisse. » Idem : «Ouisquis a praeceptis, » etc, 
infra, lib. III, de Remorsu conscieiitice^». 
Idem ", super illud Job " : Ubi erus> quando 
ponebam fundamenta terrce ? « Ac si jusli- 
ficato peccatori aperte veritas dicat : Virtu- 
tfis a me acceptas tibi non tribuas. Noli con- 
tra me de raeo munere extolli. Recole ubi 
te inveui, quundo meo te limore solidavi. 
Ut ergo ego in te non destruam quod con- 
struxi , ipse non cesses considerare quod in 
te reperi. » Isidorus , de Summo Bono " ; 
« Quisquis peccalorum memoria compungi- 
tur ad lamenta, tunc Dei se visitari sciat 
praesentia, quando ex eo quod se admisisse 
recolit, interius erubescit, suoque judicio 
poenitendo jam punit. » Auguslinus, de Tri- 
nitate '" ; « Mihi utile est, ut meminerim vi- 
i-ium mearum, fratresque meos admoneam 

med. — ' Cic, de Invent.. lib. II. — » Gie" tn 
Evaiig., bom. vii, post med. — s id.^ ,;^ /^^^^ 
hom. XI, post med. - 'o ibid., hom. xvni. post med! 
— " Id., Moral., lib. V, c. xx.xi. — n lbid.> iib XXX 
c. IX, circa med. — " Inf., lib. III, c. ii. _ ^i iivee. ' 
Moral., lib. XXX, c. vi, circa med. — » JoO, 
xxxviii, 7.— '8 Isid., de Sum. Bon., lib. II c xii 
aenl. 5. — " Aug., de Trin., lib. Ill, c. xx. ' ' 



100 

nt meminerint suanira 



PHARETR^ LIB. II. 



ne ultra quam tu- 
tum est , progrerliatur humana infirmitas. » 
Ambrosius, in Aiwlogia : « Sapiens si epu- 
letur, si cogilet, si oret ac deprecetur, ante 
oculos ejus semper error est propius, et 
momentis omnibus pulsat culpa conscien- 
tiam, nec quiescere, iiec oblivisci sinit. » 
Uieronymus : « Nec David, » etc, infra, 
lib. III, de Familiaritate'. Joannes Chrysos- 
tomus : «Ouando accubueris, » etc, lib. IV, 
de Discussione '. Idem, siiper Epistolam ad 
Hebmos : « NuUum invenitur dehctorum 
tale remedium, sicut eorum contitmata me- 
moria. » Bernardus , de Consideratione ' : 
« Inler alia consideranda, qualis sis, et qua- 
lisfueris, ad memoriam revocaiidum est : 
con erenda sunt enim posteriora prioribus, 
et priora sequentibus, ulrumne profeceris 
in virtute, in sapientia, in intellectu, in sua- 
vitate morum, aut al) his forte, quod absit , 
defeceris. » Idem : « Terlia contempia- 
tio, » etc, infra, lib. IV, de Contemplatione ». 
Idem , in Epistola ' ; « Iturus ad somnum , 
semper aliqiiid tecimi defcr iu menioria. vel 
cogilalione, in ijuo placide obdormias, quod 
nuniinnqnani etiam somniare jiivet. » Idem, 
super Cantica • .■ « Is qui Chrislo passo pie 
comp;ititiir, compungitur et movetur facile 
ad memoriam eornm qua^ pcrlulit, atque 
istius suavitale devotionis pascitur et con- 
fortatur ad quseque saUiliria, honesta, pia. » 
Seneca , in Epistola ^ : « Aliquis vir bonus 
eligendus est, atque seinper anle oculos ha- 
bondus, ut sic tanquaiii iilo spectante, viva- 
mus, et onmia tanquam illo videnle facia- 
mus. felicem, qui sicaliqnem vereri potest, 
ul ad memoriam quoque ejus se componat 
atque ordinel 1 » 

CAPUT XXIX. 

De IntcUigentia. 

Gregorius, iu Moralibus ' : « Ne contra 
auctorera suum homo superbiat, cousideret 



llb. 111, C. .WVI. — 3 Vi< 

)erii., de Consiiler,, lib. II 



. inf., lib. I 
post med. 



unde huc venit, et intelligat quid sit. » 
Idem ' : « Dum pensamus quales erga ab- 
quos fuimus , esse circa nos tales alios mi- 
nus doleraus, quia aliena injustitia in nobis 
vindicat, quod in se jusle conscientia nostra 
accusat. » Idem " : « Qm plenissime intelli- 
gere appetit qualis est, tales nimirum debet 
conspicere, qiialis non est , ut ex bonorum 
forma metiatur quantum ips- deserlo bono 
deformis est. » Idem " : « Tunc vere cogno- 
scimus bona nostra unde sint, quando , haec 
quasi amitlendo, sentimus quia a nobis ser- 
vari non possunt. » Idem " : « Sancti omnes, 
quando in Dei visione proficiunt, quanto 
magis divinitatis inlerna conspiciunt, tanto 
magis se nihil esse cognoscunt. Nusquam 
quippe legitur, quod Ahraham cinerem et 
piilverem se esse professus est, nisi cum ha- 
bere meruerit Dei coUoquium. » Idem " : 
« Sancti viri ingenii virlulem ad cognoscen- 
dani infirmitateiu [iropriam dirigunt , afque 
ex infirmitatis suai melius cognitione con- 
valescunt. » Idem " : «Nun(]uam Deus men- 
tem deseril, quaj in [leccatis se veraciler 
agnoscit. »ldem : « Sancti viri minime, » etc, 
infra, de txercitio, lib. IV ". Idem " :«Nemo 
fortitudiiiem suani, nisi cum rectus esse cce- 
peril, depreheiidit. Nam qui omnino per- 
versus est, iieqiie hoc polest videre, quod 
est. » Idera '' : « Nulia est cognitio reprehen- 
sionis, si noii sequantur etiain lamenta poe- 
nitudinis. » Ideni " : « In hoc mundo dum 
vivimus, tunc perfecte quae scienda smit 
scinius, cum proflcienles per intelligentiam, 
nil nosperfecte scire cognoscimus. » Idem " : 
« Vera scientia afficit, non exlollit; nec su- 
perbientes, quos impleverit, sed lamentan- 
tesfacit. » Idem : «Saepedumquosdara,»etc., 

* Vid. int., lib. IV, c. x.vviii. — » Bera., ad fral. de 
Monle Dei, de vit. sol., circa med. — ' Id., 1« Cant., 
serm. xx, post med. — ' Senec, epist.x. — ' Greg., 
Aloral., Ub. XVIi, c. x, non longe a princ. — » Ibid., 
lib. XXII, c. vil, circa fin. — '» Ibid., lib. XXIV, 
c. VI, anle med. — " Ibid., lib. II, c. xxvii, ante med. 
— '* Ibid., lib. XVIII. c. xjLVii, post raed. — " Ibid., 
lib. XXII, c. II, circa fin. — '* Ibid., c. iii, post med. 
_ 16 Vid. nf., l.b. IV, c. iv. — " Greg., Moral., 
lib XXIV, c. VI. — " Ibid., lib. XXXV, c. v. — 
I» Ibid., lib. XXVII, c xxii. — " Ibid , Ub. XXIil, c x. 



DE PRINCIPALIUM V1TI0I\UM I 
infra, lib. III, de Discordia '. Idem in 
Registro^ : «Bonarum mentium c&t, etiam 
ibi aliquo modo culpas suas agnoscere, ubi 
culpa non est. » Idem, super Ezechielem ' ; 
« Recle prophetia dicitur, non quia prajdicit 
ventura, sed quia prodit occulta. » Idem ' : 
« Spiritus propbetiae nec semper, nec eodeni 
rnodo prophetse animuni tangit. » Ideni ° : 
« Aliquando prophetife spiritus prophetis 
deest, nec semper eorum mentibus prsesto 
est : quatenus , cum hunc non babent, se 
hunc agnoscant ex dono habiMe, cum ha- 
bent. » Augustinus, de Civitate Dei " : 
8 Tria sunt, quae in unoquoque liomine ar- 
tifice spectantur, ut aliquid efficiat : natura, 
doctrina, usus. Natura ingenio, doctrina 
scientia, usus fructu dijudicandus est. » 
Idem ' : « Multa ad fidem catholicam perli- 
nentia, dum hsereticorum callida inquietu- 
dine exagitantur, ut adversus eos defendi 
possint, et considerantur intelligentius, et 
intelliguntur clarius, et instantius praedi- 
cantur, et ab adversario mota quaistio di- 
cendi nobis existit occasio. » Idem, de Octo- 
ginta tribus quastionibus ' ; « NuIIum bo- 
num perfecte noscitur, quod non perfecte 
amatur. » Idem , de Doctrina Christiana ^ : 
« Disputationis disciplina ad omnia genera 
quaestionum , quse in Htleris sanctis sunt, 
per intellectum penetraada et dissolvenda 
plurimum valet : tantum ibi cavenda est li- 
bido risandi. » Idem '" : « Bonorum ingenio- 
rum insignis est indoles in verbis verum 
amare, non verba. » Idem, de Bono perse- 
verantiw " : « Non simus in disputationibus 
prompti, et in orationibus pigri. » Idem, de 
Trinitate " : « Scientiam terrestrium cceles- 
tiumque rerum magni aeslimare solet genus 
humanum, in quo profecto meliores sunt, 
qui huic scientise praeponunt nosse semet- 

» Vid. int., lib. III, c. JXil. — ' Greg., ad Augustin., 
interrof,'. 10, lib. XII, epist. xxxi, col. 1573. — 3 Greg., 
in Ezi:c/i., hom. I, non longe a princ. — * Ibid., inf. 
— * Ibid., post med. — " Aug., de Civit. Dei, lib. XI, 
c. XXV. — ' Ibid., lib. XVI, c. ii. — « Id., de 
LXXXlll Qucest., q. xxxv. — ^ de Doct. Christ., lib. II, 
c. XXXI. — '0 Ibid., lib. IV, c. xi. - " Id., de bon. 
Persev., c. sxiv. — " Id., de Trinit., lib. IV, in 



;t virtutum multiplicit.xte. m 

ip.sos; laudabiborque est animus, cui nota 
est infirmitas sua , quaiu qui, ea non re- 
specta (a), vias siderum scrutatur, ignorans 
viam qua ingrediatur ad cceluin. » Isidorus, 
de Summo Bono : « Nihil pejus, quam cul- 
pam agnoscere , nec deflere. » Cassiodorus, 
in libro de Anima " : « Nimia magnitudo 
est suam inleUigere parvitatem; nec praeva- 
let hoc ipsum nosse, nisi cum cceperint di- 
vina patescere. » Bernardus, in Meditatio- 
nibus " : « Ab exteriorlbus ad interiora re- 
deam, ab inferioribus ad superiora ascen- 
dam, ut possim cognoscere unde venio, aut 
quo vado, quid sim, vel unde sim, ut per 
cognitionem mei possim pervenire ad cogni- 
tionem Dei. » Idem, iii Epistola '° ; « " 
iitinam saperes et intelligeres, ac novissima 
provideres : saperes, qnae Dei sunt; intelli- 
geres, quae mundi sunt; provideres, qua? 
inferni sunt, profecto inferna horreres, su- 
perna appeteres, quae sunt mundi contem- 
neres. » Idem " : « Qui perfecte se exami- 
nando cognoscit , suo peccato nuUius pecca- 
tum par aestimat, quod non sicut suum 
intelligit. » Idem, super Cantica " : « Est 
quidem, quantum in se est, omnis scientia 
bona, quae tamen veritati subnixa sit : sed 
tu, qui cum timore et tremore tuam ipsius 
operari salutem pro temporis brevitate festi- 
nas, ea scire prius ampUusque curato, quae 
prsesenseris viciniorasaluli. » Idem'" : o An- 
non inflationes et torsiones in conscientla 
sustinebit, qui hujusmodi est, sciens vide- 
licet bonum, et non faciens? Annon respon- 
sum mortis et damnationis toties in semtit- 
ipso habebit, quoties in mentem venerit 
sermo, quem dixit Deus, quia^» servus sciens 
voluntatem domini sui, et non faciens, digne 
vapulabit plagis mxdtisl »Idem, in Sermoni- 
bus ^' ; « Super omnes " docentes me intellexi. 
Quare, inquam? Numquidquiabysso et pur- 

Prooem. — " Cassiod., de Anima, c. xviii. — '* Bern., 
Medit., c. I, in princ. — '5 Id., Epist. ccxcii. — 
I" Dtut., xxxii, 29. — '■' liern., de vit. solit., epist. ad 
Frat. de monte Dei, aiite med. — '" Id., in Cant., 
serm. xxxvi, ante med. — '^ Ibid., post med. — 
'« Luc, XH, 47. — ^' Bern., in die Penl., serm. iil, 
circa med. — ^- Psa/. cxviii, 99. — («) A/. prospecla. 



10-2 PIIARRTRJ; LIB. II. 

Ijura iueindui?quialautioribusepulisaban- mortuum penset. 



(lavi? nurafjuid quia Platonis argutias, aut 
Arislotelis versutias intellexi? aut ut intelli- 
gerem laboravi? Absit, inquam, sed ' quia 
testimonia tua exquisivi. » Idcm : o Orans 
sanctus quidam ' : « Deus, inquit, noverim 
» me, noverim te. » Brevis oratio, sed fidoli-;. 
Haec est enim vera philosophia, et utraque 
cognitio prorsus necessaria ad salutem. Ex 
priori siquidem limor concipitur et humi- 
litas; ex posteriore spes et cbaritas genera- 
tur. B Boetius: «H manae naturae, » etc, in- 
fra, lib. III, de Ignorantia '. Anselmus : 
«Primus gradus, » etc, lib. IV, de Humili- 
tate '. Giossa " ; « Ubi majus donuni scion- 
tiai, ilii trangressormajori sntijacetculpae. » 
Scneca , in Epistola ' : « Quare libcralibus 
studiis fllios erudimus? Non quia virlutem 
dare possunt, scd quia animum ad excipien- 
dani virtutem prffiparant. » Ideni ' : o Si 
perpcndere le voles, sepoue pccuniam, do- 
nium, digiiitatem ; intus leipsum considera, 
nec qualis sis aliis credf. b Idem ' : « Ini- 
lium salulis, est notitia peccati. Nam qui 
peccare (a) nescit, corrigi non vult. » 

CAPUT XXX. 

De Providentia. 

Gregorius, in Moralibufi " : « Quod vaMe 
esse imporlabile ex dolore ostenditur, con- 
sideratione provida et remuneralione levi- 
gatur. » Idem'" : «Is qui cuncta, priusqu;un 
veniant, conspicit, nequaquam , postquam 
aliquid feccrit , pceuitenilo resipiscit. » 
Idem " : « Qui in diitis suis reprolinri me- 
tnit, ipse prius debct examinare, quod di- 
cit. » Idem" : « Nihil sic ad cdomandum de- 
siderium cariialium appetitum valet , quam 
ut unusquisque hoc, quod vivum diligit, 

1 Psal. cxviii, 24 — « Aug., lib. Conf.. passim. 

— ' Vid. iuf., lib. III, c. xxiv. — ' Itein, lib. IV, 
c. XII. — » Ciloss. iii Litc., VI. — " .Senec, Ejtist. 
Lxx.iviii, circa med. — ' Id , Episl. lx.\x , ia fiu. 

— ' id., Epist. xxvii, prope fin. — " Greg., Morat., 
lili. VIII, c. v, nou longe a princ. — '" Ibid., lib. IX, 
1 . VI, non mulluin a princ. — " Ibid., lib. VIII, c. ii. 

— i^ Ibid., lib. XVI, c. ult. — '» Ibid., lib. VI, 



Idem " : « In omni quod 
dicitur, necesse est ut causa, tempus et per- 
sona penselur ; si verba sententiae veritas 
ruborat; si hanctempuscongnnimpostulat; 
si veritateni sententiae , et congruentiam 
temporis, personae qualitas non iinpugnat. » 
Idem, super Ezechielem '* : « Sauctorum 
actio ab omni parte circumspecla est, bona 
desiderabiliter providens, raaia solerter ca- 
vens. Sed hoc est laboriosius, ubi sancto- 
rum mens invigilat, ne se ante eorum ocu- 
los mala sub bonorum specie abscondant. » 
Idem, in Registro " : « Terribilem judicem 
venienteui considera, et de adventu illius 
nuuc conscientia tua contremiscat , ne tunc 
sine causa jam linieat, cuni coraiii illo cce- 
lum et terra tremuerit. «Isidorus, in Syno- 
nj/mjs " : « Perspice quod, cui aptum sit 
tempori, quid, ubi , quantum, quandiu fa- 
cere debeas. » Idera '" : « Cum diu cogitave- 
ris, tunc fac quod probaveris. » Ambrosius, 
in Epistola : « Mens bona speculatrix con- 
siliorum suorum ist; prius oxaminat quid 
dccorum atque bonestum. » Hierouymus : 
« Cweto omnes, » etc, infra, lib. IV, de 
Fama ". Augustinus ", de Singularitate cle- 
ricorum : « Amator est salutis suse, qui evi- 
tal alienae mortis incursum ; et ipse est ;pro- 
vidus, qui sollicitus fit cladibus caeteronim. » 
Bernardus, de Consideratione" : « Non opor- 
tet ut vilia domus luae ultimus scias , quod 
quaraplurimis novimus contigisse. Quapro- 
ptor alius alia dispenset; de disciplina tu 
provide. » Idem " : « Spiritualis hoino ille, 
qui " omnia dijudicat, ut ipse a nemine ju- 
dicetur, omne opus siium trina quadara 
consideratione praevonit; primura quidem 
an liceat, deinde an deceat, postremo an 
oxpediat. » Idem" : « Diligenter vero omne, 
quod faciendura erit , tracta apud te , et 

c. xviii, circa tin. — " Id., in Ezech., hom. vii, non 
loiige a princ. — " Id., lib. I, epist. XLii, ad Pelr. 
subd., col. 10j9. — '" Isid , Synon.,c. xvii, ante med. 
— " Ibid., c. XIII.— '* Vid. inf., lib. IV, c. xlvii. — 
'» Est apud Cjpri.-m., edil. Pam., c. ii. — "> Bern., de 
Consider., lib. IV, post med. — " Ibid., Ub. III, post 
med. — •' I Cor., ii, 15. — " Bern., de Consider., 
lib. IV, paulo anle med. — (a) Suppl. se. 



OE PRINCIPALIUM VITIORUM RT VIRTUTUM MULTIPLICITATE 



cum his, qiii te rlilignnt. Tracta ante fac- 
tum , quia post ftictum sera tractatio. » 
Idem, in Meditationibus : « Ilabes domum, 
anima ; sed cito casura est domus tua, fu 
qnoque, nisi aliam provideris, vento et plu- 
via? exponenda. » Llem , in Sermonibus ' : 
« lii omnibus operibus tuismemoranmovis- 
sima, horrorem mortis, judicii tremendum 
discrimen , ardentis gehennae metiim , ab 
ociilis cordis tui nullatenus patiaris elon- 
gari. » Idem ^ : « Cum judicium carnis ex 
anima pendeat, nihil carni potest ulilius 
quam salus animae provideri, ut videiicet in 
tempore sit respectus iilius, et socia pas- 
sionis, felicitatis quoijue consortium merea- 
tur (o). » 

CAPUT XXXI. 

De Fortitudine. 

Gregorius, in Moralibus^ : « Justorum 
fortitudo est carnem vincere, propriis vohip- 
tatibus contraire , delectationera vitae prae- 
sentis extinguere , hujus mundi aspera pro 
aeternis praemiis amare, prosperifatis blan- 
dimenta contemnere , adversitatis mefum 
corde superare. » Idem * : « Qui in auctoris 
sui amore roborantur, quo magis in concu- 
pita Dei fortitudine convalescunt , eo a pro- 
pria virtute deficiunt ; et quo robustius 
seterna appetunt, eo fortius a temporaUbus 
salubri defecfione lassantur. » Idem ' : 
« Tanto unusquisque ad fortitudinem pro- 
fecisse verius demonstratur, quanfo aliena 
mala aequanimius tolerat. » Idem , in Re- 
gistro ^ : «Mores meos bene habes cognitos, 
quia dhi porto ; sed , si semel deliberavero 
ijon porfare , contra omnia pericula laetus 
vado. » Hieronymus, in Epistola : « Nihil 
eo forfius , qui vincit diabolum ; nihil imbe- 



10.3 

cilhus, quam qui a carne snperatur. » Idein, 
in originali super Isaiarn ' : « Fortitudo 
atque consfanfia via regia est , a qua decli- 
nat ad dexteram, qiii temerarius esf et per- 
tinax ; ad sinistrain , qui formidolosus est et 
pavidus. » Augustinus, ad Hieronymim, de 
sentenfia Jacobi Apostoli ' : « Qui vera vir- 
tute fortis est , nec timere audet , nec incon- 
sulte timet. » Ambrosius, de Officiis ° : 
« Est forlis, qui se in dolore aliquo conso- 
lafur. Et reveia jure ea fortitudo vocafur, 
cnm unusquisqne seipsum vincit, iram con- 
tinet, nulhs iUecebris emollitur aique inflec- 
titur, non adversis perturbatur, non extol- 
litur secundis, et quasi vento qiiodam va- 
riarum rerum circumfertiir raufatione. » 
Idem '" : « Non in inferenda, sed depellenda 
injuria, lex virtufis est. Qui enim non re- 
pellit a socio iiijuriam, si potest, fain est in 
vitio, quam ille qui facit. » Idem " : « Forti- 
tudo invicfa est ad labores, forfis ad peri- 
cula , rigidior adversus volupfates, dura 
adversus illeceliras, quibus anrem deferre 
nesciat, nec, ut dicitur, ave dicat, pecuniam 
negligat, avaritiam fiigiat, tanquam labem 
quamdam quae virtutem effeminet. » Idem, 
sicper Lucam '^ : « Fortitudo animum cor- 
pusque confirmat , nec perturbari sinit ti- 
more aliquo, vel dolore. » Seneca , in Epi- 
stola " : a Sapiens et fortis ad omnem incur- 
sum munitus et intentus, non si paupertas, 
non siluctus, nonsiignominia, non si dolor 
impetura faciat , pedem referet intrepidus , 
et contra illa ibit, et inter illa stabit. »Idem ■' : 
« Sapiens virtutem, si licebit, in divitiis 
explicabit; sin minus, in paupertate : in 
pafria, si poterit; sin minus , in exilio : si 
poterit, imperator; sin minus, miles : si 
poterif, integer; sin minus, debihs. » Multa 
infra, lib. IV, de Certamine ". 



' Bern., in fest. Omn. Sanct., serra. i, ante med. — 
' Id., super Ecce nos reliq., paulo ante med. — 
» Greg., Moral., lib. VU, c. viii, in princ. — ' Ibid., 
lib. IV, c. XXX, ante med. — ' Ibid., lib. V, c. xiii, 
circa fin. — * Id., ad Sabinian., lib. VII , ind. 1, 

(a) Cat. edit. mereamur. 



epist. 1, col. 1284. — ' Hieron., in ha., lib. XVI, 
c. Lvii. — » Aug., ad Hieron., epist. .xxix. — ' Ambr., 
de Offic., lib. I, c. xxxvi. — "> Ibid., in princ. — " Ibid., 
c. xxxix. — '2 Id., in Luc, vi, lib. V. — " Senec, 
Epist. Lix, paulo ante med.. — " Id., Epist. Lxxxv, 
vers. fin. — '» Vid. iuf., lib. IV, c. xi. 



CAPUT XXXII. 

De Constantia. 

Gregorius, in Homiliis ' : « Noii nus pros- 
pe.ra elevent, non adversa perturbent : ut 
qui in soliditate fidei figimur, nequaquani 
rerum transeuntium mutabiiitate movea- 
mur. » Idem, in Moralibm ' : « Sancti viri 
nec sustinere falsa iier infirmitatem me- 
tuuut, nec Ijesi unquam a verilate conti- 
cescunt. » Idem ' : « Elecli ipsa, quae forti- 
ter tolerant, supplicia perliorrescunt , ita ut 
in eis uno eodemque lempore, et constantia 
cx virtute sit, et pavor ex carne. » Idem ' : 
« Justi viri securitas recte leoni comparatur, 
qiiia cura contra so quoslibet iusurgere con- 
spicit , ad meiitis suaj constantiam redit ; et 
scit quia cunctos advfirsantes superat, quia 
illum solum diligit, quem invitus nullo 
iiiodo amittit. » idem ' : « Vir sanctus , quo 
inajore persecutione premitur, eo ad praedi- 
canduia veritatein acrius instigatur : et 
cuni constanter persecutores tolerat, arden- 
ter ad se auditores Irahere fesliuat. » Idein " : 
« Si siiinel in appetitu supernae patrias forti 
.■itabiiilate animus figilur , minus lerum 
temporaliuin perturljatione vexatur. o Idem, 
miper Ezechielem ' : « Tiincri ab omnibus 
homo debuerat, si ipse auctorem oinuium, 
utliomo, timuisset. Nam qui lationis seu- 
suin ad timorem Dei non habet, lanto in 
nulio timendus est, quanto hoc, quod ipse 
esse debuit, uon est. » Idem, in Registro ' : 
« Hoc certissime scito , quod placere Deo , et 
pravis hoiuinibus iiullus potest. In lanlum 
ergo se exislimet frateruitas tua omnipo- 
ti'nti Deo placuisse , quanto se perversis 
liomiuibus displicuisse coguoverit. » Idem : 
« Nullius vos » etc, iufra, lib. IV, de Tran- 
quillitate ^ Augustinus, in Epistola : « Seu- 

' Ureg, in Kvang., hotn VI, circa uied. — = Id.^ 
Moml.y lib. VIII, c. I. — ' Ibid., lib. XIV, c. i, post 
meii. — ' Ihid., lib. .\.\XI, c. xiv, aiile uied. — 
» Ihid., c. .w, circa incd. — •' Ibid., lib. XXII, c. x, 
circa nied. — ■ Id , m Kzecli., houi. x, uule med. — 
" Id., ud Maxim. Hnlon., iib. Vlll, episl. .\xxvi 
col. 1113. — » Vid. iuf., lib. IV, c. Ii. — '« Aug., de 



PHAUETRiE LIB. II. 

ti de Augustino quidquid libet ; sola ine in 
oculis Dei conscientia iion accuset. » Idem, 
de Civitate Dei '" : « Virtutes habenti , ma- 
gna virtus est contemnere gloriam. » Idem " : 
« Qui contemnit judicia laudantium, con- 
temnit etiam suspicantium temeritatem : 
qnorum tamen, si vere bonus est, non con- 
temnit salutem. » Idem, in Sermonibus : 
« Nec valde gaudere debemus quando lau- 
dainur, nec contristari quando vituperamur, 
quia nec damnare injuria , uec coronare 
polest laus falsa. » Ambrosius, de Officiis " : 
« Beue sibi conscius , falsis non debet mo- 
veri ; nec Beslimari plus pondcris in alieno 
esse convitio, (juam in suo testimonio. » 
Joaimes Chrysostomus, iii Sermone " : « Quid- 
quid erroris habet mundus, contemno : 
quidquid delectabile habet, rideo : divitias 
nou cupio, paupertatem non horresco, mor- 
tem non limeo. » Hieronymus, in Epistola : 
« Ulinam, ob Dei mei nomen atque justi- 
tiam, universa me infidelium turba perse- 
quatur et tribulet : utinam in opprobrium 
ineum solidus exurgat hic mundus : tantum 
ut a Christo merear laudari , el suaj pollici- 
tationis sperare mercedem. » Idem '* : « Gra- 
tias ago Deo meo, quod diguus sum habitiis, 
quem mundus oderil. » Idem " : « Per bo- 
nain et malain famam, a dextris et a sinis- 
tris, Christi miles graditur; nec laude extol- 
litur, nec vituperatione frangitur; uondivi- 
tiis lumet , non confunditur paupertate , et 
la>la contemnit , et tristia. » Idem '« : « Nec 
affectamus laudes hominum, nec vitupcra- 
liones expavescimus : Deo enim placere 
curanles, minas hoiuinum penitus non time- 
mus, quoniam dissipat Deus ossa eorum , 
qui hominibus placere desideraut. » Seneca, 
in Epistola '■ : « lloiiores et injuriaj vulgi 
in piomiscuo sunt habenda! ; nec his gau- 
dendum, nec illis dolendum. » Idem : « Ani- 



Civil. l)ei , lib. V, c. xix. — " lliid. — '' Ambros., de 
Ufpc., lib 1 . c. V. — " Chrysosl., cum de ipsiwi 
cxpuh. agerelui; in priuc. — " Hieron., ad Aselt., 
epist. Xi:ix, post med. — '» Id., nd Nepotian., epist. Ii, 
post med. — " Id., epist. csxii, quso est Prolog. in 
Esllier. — " Senec, Kpist. xu, circa med. 



DE PRINCFPALIUM VITIORIJM ET 
murn excellentem, constantem et modera- 
tum, et omnia tanquam se minora trans- 
euntem , quidquid tiniemus optamusque 
ridentem, ccelestis potentia agitat. Non po- 
test res taata sine adminiculo numinis sta- 
re. » Idem ' : « Vir bonus, quod honeste se 
facturum putaverit, faciet, etiamsi laborio- 
sum erit; faciet, eliamsi periculosum erit. 
Rursum quod turpe erit non faciet , etiamsi 
pecuniamafrerret,etiamsi voluptatem, etiam- 
si potentiam et dignitatein : ab honesto 
nulla re deterrebitur , ad turpia nulla re 
invitabitur. » Idem ^ : « Mqa.o animo au- 
dienda sunt imperitorum convicia, et ad 
honesta vadenti contemnendus est ipse con- 
temptus. B 

CAPUT XXXIII. 

De Patientia. 

Gregorius, in Moralibus ' : « Nunquam 
est palientiae virtus in prosperis. Ille autem 
est vere patiens , qui rehus adversis atteri- 
tur, et tamen a spei suee rectitudine non 
curvatur. » Idem ' : « Tunc vere ostendi- 
mus, quod accepta bona recte tenuimus, 
cum profecto ajquanimiler ad momenlum 
sublata toleraraus. » Idem ^ : « Quos ad 
fortia trahere nitimur, eorum necesse est ut 
infirma toleremus : quia nec jacentem eri- 
git, nisi qui status sui reclitudinem per 
compassionem flectit. » Idem * : « Sancti 
viri patienter audiunt , etiam quse se nun- 
quam fecisse meminerunt, quamvis ea mala, 
quae sibi ingeri conspiciunt, ab ipsis suis 
criminatoribus noverint perpetrata. » Idem'': 
« Tunc illata convicia bene toleramus , cum 
in secreto menlis ad mala perpetrata recur- 
rimus. Leve quippc videbiturj quod aliena 
inj uria percutimur , dum in actione nostra 
conspicimus, quia pejus est supplicium, 
quod meremur. » Idem, siiper Ezechielem » : 

' Senec, Epist. lxxvi , circa med. — '' Ibid., anle 
med. — ' Greg., Moral., lib. XI, c. xyii. — ' Ibid., 
lib. II, c. ult. in fme. — » jbid., lib. VII, c. vi, circa 
fin. — « Ibid., lib. XIII, c. i. — ' Ibid., lib. \\\, 
c. IX, circa med. — ' Id., in Ezech., hom. ix, aute 



VIRTUTIJM MULTIPLICITATE. i05 

« Linguas detrahentium, sicut iiostro studio 
non debemus excitare, ne ipsi pereant, ita 
per suam malitiam excitatas debemus a;qua- 
uimiter tolerare, ut nobis meritum crescat. d 
Idem " : « Patientia vera est, quae etiam 
ip.sumamat, quem portat. Nam tolerare et 
odisse, non est virtus patienliee et mansue- 
tudinis, sed velaiiientum furoris. » Idem , in 
Dialofjis '" : « Ego virtutem patientiae, et 
signis, et miracuhs majorem oredo. » Idem, 
in Homiliis " : « Tribus modis virtus pa- 
tientiae exerceri solet. Alia namque sunl, 
quae a Deo ; alia, quae ab antiquo adversario; 
alia, quaea proximo sustinemus. A proximo 
namque persecutiones , damna et contume- 
lias; ab antiquo adversario tentamenta; a 
Deo flagella toleramus. b Idem '^ : « Perfecte 
adversarius vincitur, quando mens nostra, 
et inter tentamenta diaboli a delectatione 
atque consensu omnibus modis refraenatur, 
et inter contumelias proximi custoditur ab 
odio , et inter flagella Dei custoditur a mur- 
muralioue. » Idem : « Patientia est, aliena 
mala aequanimiter perpeti ; contra eum 
quoque , qui mala irrogat , nullo dolore 
morderi. » Idem " : « llle veraciter, » etc., 
infra , lib. iv , de Lcetitia '*. Joannes Chry- 
sostomus '% in originalisuper illud Matthaei : 
Audistis quia dictum est : Ocuhm pro ocu- 
lo, etc. : « Primus gradus patientiae est reci- 
pere injuriam; secundus, postquam recepta 
est , non velle vind icaii ; terli us est , non facere 
vexanti haec quae passus est , sed quiescere; 
quartus, tribuere seipsum in patiendo mala; 
quintus, et amplius tribuere, quam ipse 
vult, qui fecit; sextus, non odio habere 
eum, qui operatur haec; seplimus est dili- 
gere ; octavus est , benefacere ; nonus est, 
Deum pro ipso deprecari. » Idem, super 
Joannem " : « Non memoriam malorum 
habeamus in eos qui nos laeduut, sed redar- 

med. — ' Ibid., bom. .xvii, post med., et hom. xx, 
post med. — " Id., Dial., lib. I, c. ii, post med. — 
" Id., in Evang., hom. xxxv, post med. — " Ibid. 

— 1= Ibid., circa med. — " Vid. inf., lib. IV, c. xliv. 

— '6 Chrysost., in Matih., hom. xvili, n. 4. — 
" Chrysost.j in Joan,, hom. lxx, al. Lxxi, n. 3, 



106 

guamus eos, et ploremus : ploratu enim 
digni sunt, non qui patiuntur, sed qui mala 
faciunt. Nam seipsos quidem maxime lae- 
dunt, et amarus calumniator, et quicamque 
alii aliquod malum facit; nobis autera pro- 
sunt maxime, nisi nosipsos vendicaveri- 
mus. » Augustinus super Joannem : « Pro 
dilectione Dei debemus patienler persecutio- 
nes et mundi odia sustinere : necesse est 
enim ut nos oderit , quos cernit noUe quod 
diligit. B Idem, in libro de Patientia ' : 
Non sicut omnes qui sciunt, participes 
sunt scientiae, iia ncc omnes, qui patiuntur, 
sunt participes patientiai. Sed qui passione 
recte utuntur, hi patienlia; veritate lau- 
dantur , hi patientiai munere coronantur. » 
Idem' : « Inde est patientia juslorum vera, 
unde est in eis charitas Dei vera; et inde est 
patienf ia iniquorum . falsa , unde est in eis 
cupiditas mundi perversa. » Idem ' : a Pa- 
tientia paupernm Christi , sed ditandorum 
heredum Christi , non peribit in ailernum : 
non quia illic patieiiter ferrc debeamus; sed 
quia pro his, . quae hic patienter pertuli- 
nius , illic aeterna bealitudiue perfruemur. » 
Idem ' : « Job sustinens in carne dolores 
suos , in corde errores alienos , conjugis 
corripiebat insipientiam , amicos docebat 
sapientiam, el sorvabat ubiquc patienliam. » 
Idem, de Moribus Ecclesice ' : « Perpetienda 
sunt vitia mullitudinis, ut curentur : et 
prius toleranda , quam sedanda est pesti- 
lentia. » Idem, in Ubro de Ovibus « : « Tole- 
ra, quia toleratus es. Sisemper bonusfuisti, 
habeto misericordiam : si aliquando malus 
fuisti,noli perdere memoriani. Et quis est 
semper bonus? Si te Deus dihgenter discu- 
tiat, facilius te inveniet etiam nunc malum, 
quam tu te semper bonum. Ergo toleranda 
sunt zizania inter frumentum. » Ideni : 
« "Vis desideriorum, » etc, infra, lib. IV, de 
Desiderio \ Ambrosius, super Lucam ' : 

' Aug., de Palient., c. vi. — » Ibid., c. xvii. — 
» Ibid., c. XXIX. — ' Ibid , c. xii. — » Id., de Morib. 
EccL, c, XXXII. — ' Id., dc Ovib., c. v. — ' Vid. inf., 
lib. IV, c. XXIV. — 8 Ambr., i>) Luc, vi, Ub. IV. — 
• Isid., de Sum. Bon., lib. II, c. xxix, sent. 4. — 



PHARETR.E LID. II. 

« Christus voluit ab apostolo suo tradi, ut tu 
a socio desertus, a socio proditus, moderate 
ferastuum errasse judicium, perisse bene- 
ficium. » Hieionymus in Epistola : «Libens 
tunc (a) tormenta patiar, ut lunc futura mihi 
gloria servelur. Non eiiim judicabit Domi- 
nus bis in idipsum. » Isidorus , de Sumtno 
Bono ° : « Adversiis convicium linguae, for- 
titudo est adhibenda patienliae , ut tentatio 
verbi , quae foris impugnal, tolerantiae vir- 
tute victa disceilat. » Bernardus, in Epi- 
Stola '" : « Vera patientia est pati vel agere 
contra quod lilieat , sed non praeter quod 
liceat. » Idcm, in Sermonibus " : « Est homo 
pacalus, qui bona pro bonis reddens quan- 
tum in se est, nemini vuU nocere. Estalius 
patiens, qui non reddens malum pro malo, 
etiam potens est suslinere nocentem. Est 
enim pacificus, qui bona pro malis reddens, 
in promptu habet prodesse nocenti. Priinus 
quidein parvulusest, etfaciie scandalizatur; 
nec facile, qui hujusmodi esf, et in hoc 
.sfficulo neiiuam et pleno scandalis, poterit 
obtinere salutem. Secundus, ut scriptum 
est, in palienfia sua possidebit animam 
suam. Nam tertius quidem non modo suam 
possidet, sed et muUorum animas lucri- 
facit. » TuUius, in Rlietoricis " : « Pafienfia 
est, honestatis aut utditatis causa, rerum 
arduarum ac difficiliura voluntaria ac diu- 
furna perpessio. » 



CAPUT XXXIV. 



De Perseverantta. 



tlregorius , in Registro " : « Magna est 
contra peccatum virfus poenitentiae, si quis 
in eadera poenitentia perseveret. n Idem : 
a lUa Deo nostro semper opera grata sunt, 
quae a bonis, quae coeperinf, non recedunf. » 
Idem, in Moralihus " : « In cunctis vigi- 
lanter debet se meiis circumspicere , atque 

" Bern., ad Adam Monach., epist. vii. paulo ante 

med. " Id-., de Convers. ad C/ericos, c. .xxvi. — 

" Cic, * Invenl., lib. II, post iued — " Greg., ad 
Theoct., lib. IX, epist. xxxix, col. 1457. — " Id., 
Moral., lib. I, c. xx. — (a) Leg. uunc. 



DE PRINCfPALIUVI VITIOniJM K 
in ipsa circumspectionis suae providenlia 
perseverare. » Idem ' : « Bene ccepta cunctis 
diebus agenda sunt, ut cum malum pug- 
gnando repellitnr, ipsa lioni victoria con- 
stantiae manu teneatur. » Idem ' : « Mirum 
non est, si quis liona inchoet; sed valde 
mirabile est, si inlentione recta in bono 
opere perduret. » Augustinus, de Correp- 
tione et Gratia ' .• « Praedestinatorum fldes, 
quse per (lilfctionem opi^ratur, profecto aut 
omnino non deficiet, aut, si qui sunt quo- 
rum detuit, reparutur antequam vita ista 
fiiiiatur ; et deleta , quae intercucurrerat , 
iuiquitate, usque in finem perseverantia de- 
putalur. » Idem , de Conjugiis adulteri- 
nis 4 .• « Quse rectissime voventur , cum 
homines voverunt, nulla conditione rum- 
peuda sunt, qua? sine ulla conditione vove- 
runt. » Isidorus, 'de Summo Bono ^ : « Tunc 
Deo placet nostra conveisatio , quando bo- 
num quod inchoamus, perseveranti flne 
complemus. » Idem, in Synonymis^ : « Salus 
inchoantibus promittitur; prsemium perse- 
verantibus datur. Non est beatus qui bonum 
facit; sed qui incessabiliter facit : 0(«'enim' 
perseveraverit usque in finem, salvus erit. 
Bernardus, in Epistola ' : « Perseverantia 
sola meretur viribus gloriam, virtutibus 
coronam. Prorsus absque perseverantia nec 
qui pugnat victoriam, nec paimam victor 
consequitur. » Idem " : « Perseverantia 
vigor viriurQ, virtutum consummatio est, 
nutrix ad meritum, mediatrix ad prsemium, 
soror patientiae , constantiae fllia , amica 
pacis, amicitiarum nodus, unanimitatis 
vinculum , propugnaculum sanctitatis. » 
Idem '" : « Tolle perseverantiam , nec obse- 
quium raercedem habet, nec beneflcium glo- 
riam, nec laudem fortitudo. Denique non 
qui cceperit, sed qui perseveraverit usque 
infinem, salvus erit. » Idem, in Sermoni- 

' Greg., MoraL, lib. I, c. xxi. — » Ibid., lib. XII, 
c. XXIV, post med. — ' Aug., de Corrcpt. et Grat., 
c. vn, post med. — ' Id., de Conjug. Adulter., lib. I, 
c. XXIV. — 5 isid.j (fe Sum. Bon,, lib. II, c. vii, 
sent. 2.— « Id., Synon., c. i, in fin.— ' Matth., x, 22. 
— ' Bern., ad Genuens., epist. cxxix, ante ined. — 
» Ibid., conseq. - " Ibid. — " Id., in fest. apost. 



T VIRTIJTITM MIJLTIPLICITATE. 107 

bus " : « Non vivit , qui superbia inflatur , 
qui luxuria inquinatur , qui caeteris quibus- 
cumque inflcitur pestibus ; quoniam non est 
hoc vivere, sed magis vitam confundere , et 
appropinquare usque ad portas mortis. Bo- 
nam autem vitam ego puto, et mala pati, 
et bona facere, et sic per.severare usque ad 
mortem. » Seneca, in Epistola " : « Plus 
operis in eo, ut proposita custodias, quam 
ut honesta proponas. Perseverandum est, 
et assiduo studio robur addendum, donec 
bona mens sit, quod bona voluntas est. » 

CAPUT XXXV. 

De Temperantia. 

Gregorius, in Moralibus " : « Is qui praeest, 
ea se circa subditos mensura moderetur, qua- 
tenus et arridens timeri debeat, et iratus 
amari : ut eum nec nimia laetitia vilem red- 
dat, nec immoderata severilas odiosum. » 
Idem":« Nonnunquam, dum nonnulla menti 
delectatio surrepit, temperantia nostra mar- 
cescit. In quantum enim ad delectationem 
ducimur, in tantum minus ab illicitis tem- 
pcramus. » Idem, in Homiliis : « In talibus 
mcntibus Dominus pascitur, quae per respec- 
tum gratiae temperatae (a) corporalibus desi- 
deriis non utuntur. » Idem , iu Registro '^ : 
« Romanorum seniper ab antiquioribus usus 
fuit, post admixtionem propriae conjugis 
lavari (b) , et puriflcationem quaerere, et ab 
ingressu ecclesiae paululum reverenter ab- 
stinere. » Idem'" : « Quoties ira animum in- 
vadit, menlem edoma, vince teipsum, diCfer 
tempus furoris; cum tranqailla mensfuerit, 
quod placet vindica. » idem, in Pastorali " : 
« Cum nou malitia, sed sola ignorantia, vel 
inflrmitate delinquitur, prolecto necesse est 
ut magno moderamine ipsa delicti correptio 

Pelr. et Paul., serm. i, post med. — '^ Senec,- 
Epist. XVI, tere in princ. — " Greg., Moral., lib. XX, 
c. III. — H ibid , lib. II, c. xxvii, non multjm a 
princ. — '* Id., ad Augustin., interrog. 10, lib. XII, 
epist. XXXI, col. 1574. — '« Id., ad Leont., lib. VIII, 
epist. LI, col. 1425. — " Id., Paslor., p. II, c. i, 
circa med. 

(a) Ccet. edil. temperale. — (6) Labb. et lavari. 



temperetur. » Augustinus 
trio ' : « Temperantia est affliclio coercens et 
cohibens appetitum ab his rebus, quae tur- 
piter appetuntur. » Idem, de Confessioni- 
bus ' : « De iiiecebra odorum non satago 
nimis : cum absunt, non requiro : cuni ad- 
sunt, non respuo : semper tameu carere 
paratus. » Idem , de Opere Monachorum ' : 
« Tanto gloriosius mens ad superiora pro- 
movetur, quanto diligentius ab iuferioribus 
concupiscenlia cohibetur. » Idem, de Singii- 
laritate Clericorum* : « Disce nunc tempc- 
rantiae moduin, qui per licentiam quaeris 
excessum. Ama feminas inter sacra solem- 
nia, et odio habe in communione privata. » 
Idem, de Moribus Ecclesicc'' : « (>mne offi- 
cium temperantiae est exuere veterem homi- 
nem, et in Deo renovaii, id est contemnere 
omnes corj)oreas illecebras laudem(|ue popu- 
iarem, totumque amorem ad invisibilia et 
divina conferre. » Idem " : « Guriosi esse 
prohibeniur, quod magnaj temperantiae lau- 
nus est. B Isidorus , de Summo Bono ' : 
« Quidqnid nimis et ullra modum est, per- 
niciosum fit, sludiumque suum in conlra- 
riiim vertit. In omni ergo opere moduni et 
temperamentum oportet liabere. » Idem, in 
Synonymis' : « In omni re tene tempera- 
mentum. Nihil iutemperantius agas , nec 
minus, iiec nimium aliquid , nec ullra quam 
oportet, nec infra. Eliam in bonis modera- 
tum esse decet. » Idem ' : « Quae cum tem- 
perantia fiunt, salubria sunl, et bona quaevis 
etiam, cum imnioderato usu, noxia efficiun- 
tur. Nimietas enim omuis in vitio deputa- 
tur. » Bernardus, de Consideratione '" : « Non 
est temperantia in solis resecandis superfluis; 
i;st etiam in admittendis necessariis. » Tul- 
lius, iii Rhetoricis " : « Temperantia est ra- 
tionis in libidineni, atque in alios non rectos 

' Aug., rftf /16. Arbit., lib. 1, c. xili. — • Id., Confess , 
lib. X, c. xxxii. — ' Id., tle oper. Monach.y c. x.\xii. 

— » Lib., rfe singular. Cleric, repeiitur apud Cypriau., 
edit. Famel. — » Aug., rfe Morih. Eccl., lib. I, c. xix. 

— '■ Ibid., c. XXI. — ' Isid., rfe Sum. Bon.. lib. 1, 
c. XLIV, seut. 16. — ' Id., Synon., c. xvi, aule med. 
— " Ibid., posl pauca. — '" Bern., rfe Consid., lib. I, 
poil lued. — " Cic, rfe Invent., lib. II. — " Greg., 



PHARETRj; LIB. II. 
de Libero Arbi- impetus animi firma et moderata domina- 



tio : ejus partes, continentia, clementia, mo- 
destia. » 

CAPUT XXXVI. 

De Continentia gvstus. 
Gregorius , in Moralibus " : « Per absti- 
nentiam vitia sunt extinguenda, non caro; 
et tanto quisque sibimet debet moderamine 
praeesse, ut et ad culpain caro non superbiat, 
et tanien ad efTectum rectiludinis in opere 
subsistat. » Idem " : a Virtus abstiuentiae aut 
omnino nuUa est, si tantuin quisque corpus 
suum nonedomal, quantuni valet; aut valde 
inordinata est, si corpus atterit plusquam 
ferre valet. » Idem, in Pastoro.li '* : « Incas- 
suin per abstinentiam corpus atteritur, si 
inordinatis dimissa motibus mens vitiis dis- 
sipatur. » Idem , in llomiliis " : Qui a Pa- 
radisi gaudiis per cibum cecidimus, ad liaec, 
in quantum possumus, per abstinentiam re- 
surgamiis.»Auguslinus,deCon/'essioni6«s"': 
« Uoc me docuisti, Domine, ut quemadmo- 
dum medicamenta, sic alimeiita sumpturus 
accedani. Sed dum ad quietem satietalis ex 
indigeutiai molestia transeo, in ipso Iransitu 
niihi iiisidialur laqueus conciipiscenliae. » 
Idem, de hotio conjutjaW'' : « Ad hoc justi 
cum opiis est prmident, ut tanquam lioni 
domini, quod bonum, et justum, et aequum 
est servis suis , id est corporibus suis prce- 
beant. » Idem, in Sermonibus '^ : « Jejunium 
purKal ineiitein , sublevat sensum , cariiem 
spiritui sulijicit, cor facit contribulatiim et 
humiliatum, quod Deus non spernit. » Idem, 
in libro dc Jejunio sabbati'^ : » Sicut, quod 
ait Apostolus '", verum est : Malum est homini 
qui per ofjensionem manducat; ita malum 
est honiini qui per oflensionem jejuiiat. » 
Joannes Chrysostomus , in Acta Apostolo- 

Mcnal., lil). .\X.VI, c. ult., nou longe a priuc. — 

— " Ibid. — " Id., lastoral., p. 111, c. 11, adiuou. 2n, 
post med. — "^ Id., in Evamj., boiii. xvi, posl med. 

— "' Aug., Confess., lib. X, c. xxxi, anlc med. — 
" Id., rfe Hon. Conjug., c. viii. — <• Id., rfe Tempore 
serui. ccxxx, al. Lxxiii, n 1, in Append.— " Id., arf 
Casu/., epist. Lxxxvi, al. ,\xxvi, n. 26. — *" Hom., .xiv, 
21, qiioad sensum. 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM K 
rum^ : a Indigentia, sicut sanitatis, ita de- 
lectationis est niater. » Idem, super Mat- 
thceum^ : « Qui jejunat, et peccat, non ad 
gloriam Dei jejunat nec se humiliat, sed 
substantise suse parcit. » Idem : « Per jejunia 
cessat, » etc, infra, lib. IV, de Connexione '. 
Ambrosius, iu Hexaemeron^ : « Jejuni ho- 
minis sputum si serpens gustaverit, mori- 
tur. Vides quanta vis jejunii sit, ut ex sputo 
jejunus homo terrenum serpentem interfi- 
ciat : quanto magis ergo serpentem spiri- 
tualem per jejunii virtutem! » HieronymuSj 
in Efistola^ : « Modicus ac temperatus cibus, 
et carni et animse utilis est. » Idem ^ : « Non- 
nuili, pudicam vitaui appetentes, in medio 
itinere corruunt, dum solam abstinentiam 
carnium sufficere putant, et leguminibus 
onerant stomachum. » Idem' : « Parcus ci- 
bus et venter semper esuriens triduanis je- 
juniis prsefertur ; et multo melius est quotidie 
parum, quam raro satis sumere. Pluvia enim 
illa optima est, quae sensim descendit in ter. 
ram; subitus autem et nimius imher in 
praiceps arva subvertit. » Isidorus, de Sum- 
mo Bono^ : « Abstinentia et viviticat et occi- 
dit : vivificat aniniam, et corpus necat. » 
Idem^ : « Jejunia cum operibus bonis Deo 
acceptabilia sunt. Qui a cibis abstiueut, et 
prava agunt, dajmones imitanlur, quibus 
esca non est, et nequitia semper est. » klem '» : 
« Spernitur a Deo jejunium, quod in vespe- 
rum repletione ciborum reficitur. Neque enim 
reputanda est abstinentia, ubi fuerit ventris 
saturilas subsecuta. » Bernardus, in EpistO- 
la " : « Observandus est sumendi modus et 
tempus, cibi quantitas et quaUtas ; fugienda 
quoque sunt superflua et adulterina condi- 
menta. Observandus est modus, ut non 
efTundat, qui comedit, animam suam super 
omnem cibum; tempus, ne ante horam; 

' Chrysost., in Acla Apost., hoin. xvi. — ' Id , in 
Mutth. Op. imperf., hom. xv. — ^ Vid. inf., hb. IV, 
c. XLV, § 4 et ij. — * Ambros., in llexaem., lib. VI, 
c. XII. — » Hieron., ad Rust. Mon., epist. iv, ante 
med. — » Id., ad Fur., epist. x, paulo post med. — 
' Ibid., post pauca. — " Isid., de Sum. Bou., lib. II, 
c. XLIV, sent. 4. — ' Ibid., sent. 8. — '" Ibid., 
sent. 10.— " Bem., ad Fral. de Monte Dei, epist. 



T VIRTUTUM MULTIPLICITATE. 109 

qualitas, quaUbus utitur ; communitas fra- 
ternitatis, excepta causa manifestae infirmi- 
talis. »Idera, in Sermonibus^* : « Si gula 
sola peccavit, sola quoque jejunet, et suffi- 
cit ; si vero peccaverunt et membra csetera, 
quare non jejunent et ipsa? Jejunet ergo 
oculus, qui deprBedatiis est animam ; jejunet 
auris, jejunethngua, jejunet manus, jejunet 
etiam anima ipsa (supple, a propria volun- 
tate). » Idem'' : « Jejunium non solum est 
abohtio peccatorum, sed extirpatio vitiorum; 
nec soluiu obtinet veniam^, sed meretur et 
gratiam ; nec solum delet peccata prseterita 
qu.-e commisimiis, sed etiam repellit futura 
quae comniittere poteranius. » 

CAPUT XXXVIL 

De Continentia tactus. 

Gregorius , in Moralibus '• : « NuIIa sunt 
caetera bona, si occulti judicis oculis, casti- 
tatis testimonio non approbantiir. » Idem '° : 
« Nulla est caslitas carnis quam non com- 
mendat suavitas menfis. » Idem, in Pasto- 
rali"^ : « Quos onus jicitum conjugii non 
gravat, nequaquam pondusiliicitumterrenae 
soUicitudinis premat ; sed tanto eos paratiores 
dies ultima, quanto expeditioreSj inveniat : 
ne quo meliora agere vacantes possunt, sed 
tameu negligunt, eo supplicia deteriora me- 
reantur. » Idem, in Registro ''' : « Custodienda 
est nmnditia corporis in studiis bonae actio- 
nis. » Ambrosius, de Viduitate '» : « Castitas 
solitudinem quaerit : pudica secretum : im- 
pudica conventum. » Idem, in Epistola " : 
« Prima castitatis victoria, est facultateiu cu- 
piditatisvincere; quia lucri studium, tentatio 
pudoris est. » Augustinus, de Virginilate 
sancta ^" : « Sicut nemo impudice utitur cor- 
pore, nisi spiritu prius concepta nequitia; 

circa med. — '^ id,^ /„ Quadrat/., serin. iii, post med. 
— " Ibid., serm. iv, anle med. — " Grcg., Moial., 
lib. XXI, c. IH, fere iu princ. — '» Ibid., lib. VI, 
c. XVI, post nied. — '" Id., Paslor., p. III, c. l, 
admon. is, post med. — " Id., ad Reccared., lilj. VII, 
ind. 2, epist. cxxvi , col. 1390.— '" .\mbios., rfe Vid., 
c. IX, n. 57.— " Id., lib. II, epist. xii.— '" Aug., de 
Virginit., c. vill. 



110 

itanemo pudicitiam servat in corpore, nisi 
spiritui prius insita castitate. » Idem, de Ec- 
desiasticis Dogmatibus ' :« Melior est conti- 
nentia nuptiis ; sed non sibi sola sufficit ad 
beatitudineni , si pro solo amore pudiciliai 
retinetur; sed si et hoc cum affectu causa va- 
candi Domino eligitur : alioqiiin divortium 
magisconjugiividebituresse,quamappetilus 
castitatis. » Idem, de Soliloquiis^ : « Quan- 
tum uxorem velis pingere, atque cumulare 
bonis omuibus, nihil milii tam fugieudum, 
quam concubilum esse decrevi. Nihil enim 
sentio , quod magis ex arce virtiitis dejiciat 
animum virilem, quam blandinienta femi- 
nea, corporumcjue ille contactus, sine quo 
uxor haberi non potest. » idem, de Civitate 
Dei ' : o Ita non amiltitur corporis sauctitas 
manenle animi sanctitate, eliam corpore op- 
presso , sicut amittilur et corporis sanctitas, 
violata animi sanctitatc , etiam corpore in- 
lacto. » Idem, in Epistola'' : « Quidquid in 
carae nec comiuisit, nec peimisit libido pa- 
tientis, solius erit culpa facientis; omnisque 
illa violentia nonpro corruptionisturpitudi- 
ne, sed pro [jassionisvuluere repiitabilur [a). » 
Idem : a Piidicitiam, » etc, supra\ d.e Con- 
sensu. Joannes Chrysostoiuus, super Mut- 
thceuvi : « Omnes virtutes spiiitualcs res 
sunt angelicaj; prajcipue tamen castitas res 
est angelica : per hanc enim solum singula- 
riter homines angelis similantur, et vincitur 
natura virtulibus. » idem " : « Illa est glo- 
riosa continentia, non quam transgredi non 
potest necessitas, vel debilitas corporis, sed 
quam complectitur voluntas sancti propo- 
siti. » Hieronymus, in Epistola'' : « Grandis 
virtutis est et soUicitae dihgentiae, superare 
quod nata sis, in carne non carnaliter vi- 
vere, tecum pugnare quotidie, et inclusum 
hostem Argi, ut fabulae ferunt, centum 

' Imo Gi>nuaJ., de Eccles. Dogm., c. Lxiv. — ' Aug., 
Soliloq., lib. I, c. x. — » Id., de Civit. Dei, lib. I, 
c. xviii. — * 1(1., «d Victonan.. epist. cxxii, ul cxr, 
n. 9 ._ 6 vid. siip., hoc ipso libro, c. iv, p. 67.— 
" Chrysost., in Maltli., Op. impeif., honi. xxxil, posl 

(a) Al. deputabitur. 



PHAUETR^ LIB. II. 

oculis observare. » Item ' : « Magnus est pu- 

diciliee labor, sed majus est praemium : tem- 

poralis custodia, sed remuneratio aeterna. » 

« Isidorus, de Summo Bono^ : « Amanda est 

pulchritudo caslitatis, cujus degustata de- 

lectatio dulcior invenitur, quam carnis. Ca- 

stitas enim fruclus est suavitatis, pulchritudo 

inviolata sanctorum : castitas securitas men- 

tis, sanitas corporis. » Ideni : « Nequaquam 

in senectute, » etc, infra, iib. I.V, de Certa- 

mine ">. Idem, in Etymologiis " : « Continens 

non solum in castitate dicitur, sed et in cibo, 

et in potu, in ira quoque et vexatione men- 

tis, et detrahendi libidine. Naiu continens 

dicitur, quod se a nmltis abstineat. » Cj^pria- 

nus, de duodecim Abusionibus^* : « Pudicitia 

nobihum ornamentum est, exaltatio humi- 

liuni, nobiiitas ignobilium, pulchritudo de- 

l)iliuin, prosperitas laborantiura, solamen 

moestorum, auginentum omnis pulchritudi- 

nis, decus religionis, defensio crimiuum, 

multiplicatio meritorum, Dei creatoris om- 

nium aniica. » Bernardus, in Epistola^^ : 

« Quid castilate decorius, quae mundum de 

immundo conceptum .semiiie, de hosle do- 

mesticum, angelum denique de homine facit? 

Ditrerunt quidem inler se hoino pudicus , et 

angelus;scd felicitate. uon virtute. Nam etsi 

castitas illius felicior, hujus tamen cognosci- 

tur esse fortior. » Itlem " : « Sola est castilas, 

quae in hoc mortalitatis et loco et tempore, 

slatum quemdaai immorfalis gloriae ^-eprae- 

sentat. » Item, iii Sernionibus : « Coutinen- 

dum est in veritate : quidaiu eniin coiitinent 

ex necessitate, non habciites, aut loci, aut 

teinporis, aut instrumentorum opportunita- 

tem; quidam ex vanitate, propter favorem 

videlicet hominum, vel aliquod temporale 

commodum; quidam ex veritate, soli Deo 

placere cupientes. » 

med. — 7 Hieron., ad Fur., cpisl. x, ante med. — 
" Id., ad Maur. fil., epist. .\iv, noii longe a princ. — 



j de Sum. Bon., lib. II, c. XL, sent. 5. — » Vid. 
inf., lib. IV, c. xi. — " Isid., Elyinol., lib. X, verbo 
Conlinens. — " Cyprian., de duoi/. Abusion., c. v, in 
fine. — " Beiu., ad Henric. Senon., epist. XLll, anle 
med. — " Ibid., conseq. 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM ET 



CAPUT XXXVIII. 

De Continentia visus. 

Gregorius, in Moralibus^ : « Ne quaedam 
lubrica in cogitatione verseinus, providen- 
dum nobis est, quod intueri non decet, quod 
non licet concupisci. » Idim" : « Sancti viri, 
cum sinislra pulsari delectatione sesentiunt, 
ipsa, per quae formse. species ad mentem in- 
grediuntur, disciplinae magisterio lumina 
restringunt, ne pravae cogitationi visioleno- 
cinata famuletur. » Augustinus, in Regula' : 
« Oculi vestri, etsi jactantur in aliquam fe- 
minarum, in nulla figantur. Neque enim, 
quaudo proreditis, feminas videre prohibe- 
mini; sed appeteie; vel ab ipsis appeti velle, 
criminosiim est. » Idem, de Confessionibus'' : 
« Resisto seductionibus oculorum meorum , 
ne implicentur pedes affectus mei, quibus 
ingredior viam tuam, Deus meus; et erigo 
ad te invisibiles oculos meos , ut tu evellas 
de laqueo pedes meos. » Idem, de Fceniten- 
tia'^ : « Cohibeat se a ludis, a spectaculis 
sfficuh, qui perfectam vult consequi gratiam 
remissionis. Nam Dina si se cohibuisset, si 
iuter suos remansisset, ab extraneo raptore 
coriupta non fuisset. » Isidorus, in Synony- 
mis^ : « Tolle occasionem peccandi, aiifer 
materiam delinquendi : si vis esse a fornica- 
tione tutus, esto corpore et visione discre- 
tus. » Idem ' : « Peccati pudore oculos luos 
attollere erubesce. Iiicede abjecto vultu, hu- 
miliato ore, deposita facie. » Ambrosius, de 
Officiis^ : « Est in oculis verecundia, ut nec 
videre viros femina pudica, nec videri ve- 
lit. » Idem, swper Lacam^ : « Quod non vi- 
deris, non amabis; sed ubi caro concupierit, 
compatientis quoque animi constantia defa- 
tiscit , et mens consortio amoris inflectitur. » 

' Greg., Moral., lib. XXI, c. i, circa med. — = Ibid , 
c. VI. — > Aug., Reg. lli, c. X\l. — ' Ibid., Cunfpss., 
lib. X, c. XXXIV. — 5 Lib. rle ver. et fals. Panit., 
inter Op. S. Aug., Append. tom. VI, edit. Beued. — 
' Isid., Synon., c. v. — ' Ibid., c. vi, post nied. — 
* Ambros., de Offic, lib. I, c. xvui. — ' Id., in Luc., 
IV, lib. IV, n. 9. — '0 Bern., de Vita iolit., ante 



VIRTUTUM MULTIPLICITATE. \\i 

Bernardus, in Epistola '" : « Ut te ipsum 
semper aspicias, ab omnibus oculos averte. » 
Idein, de duodecim Gradibus " : « Utquid 
audes oculos levare ad coelum , qui peccasti 
in cojlum? Terram intuere, ut cognoscas 
teipsum : ipsate tibi repraesentabit,quiaterra 
es, el in terram ibis. Duabus tamen causis 
inculpabiliter oculos levas, ut petas auxilium 
a Deo, vel impendas proximo. » Seneca, in 
Epistola "' : « Qui deponere vult desideria 
rerum omnium, quarum cupiditate flagra- 
verit, et oculos, et aures ab his, quae relin- 
quit, avertat. » 

CAPUT XXXIX. 

De Continentia aiiditus. 

Gregorius, in Moralibus^' : « Necesse est, 
ut nec ud aures veniat, quod mens a cogita- 
tionis aditu vigiians repellat. » Augustinus, 
de decem Chordis '* : « Cur ambulamus de- 
lectati vanis canticis, nuUi rei profuluris, ad 
tempus dulcibus, in posterum amaris? Tali- 
bus enim turpitudinibiis cantionum animi 
humani illecli enervanlur, et decidunt a vir- 
ttite defluentes in turpitudinem, et propter 
ipsas turpitudiues postea sentiunt dolores, et 
cum aniaritudine digerunt, quod cum tem- 
porali delectatione et dulredine biberunt. » 
Hieronymus, in Epistola '^ : « Nos ad palriam 
festinantes, mortiferos sirenarum cantus, 
surda debemus aure transire. » Idem '^ : 
« Semper linguam tuam de bonis loqui as- 
suesce, et auditum tuum ad bonorum magis 
laudem, quam ad malorum vituperationem 
commoda. » Idem''' : « Non licet tibi alterius 
vituperationem patienter audiie, quia nec 
ab aliis optas recipi tuam. » Isidorus, in Sy- 
nonymis " : « NuUa aures tuas sermonum 
impudicitia subrepat. Vanus sermo cito pol- 

med. — " Id., de duod. grad. Humilit., grad. I. — 
'- Senec , epist. LX, aute med. — i^ Greg,, Moral., 
lib. VII, c. VI, post med. — '*Aug., de dec. Chord. — 
'5 Hieron., epist. cv, quae est I^rffif. in Josue.— "Id., 
ad Maur. fil., epist. xiv, longe post med. — ' Ibid , 
paulo ante. — " Isid., Synon., c. ix, post med. 



H2 



PHARETRiE LIB. II. 



luit mentem , et facile agitur, quod libenter 
auditur. » Bernardus : « 'Verbum scurrilej » 
inira, lib. III, de StiiUiloquio. 

CAPUT XL. 

De Chmentia. 

Gregorius, in Moralibus^ : « Minor cst 
virtus certaminis, foris quempiam videre 
mala quae superet, et intus quod toleret non 
habere. Perfectse autem mansuetudinis et 
clementiae laus est, adversa perpeti, et exle- 
rius fortiter, et interius clementer. » Au- 
gustinus, in Sermotmn [a] Domini in mon- 
te^: « Mitis est, qui cedit iniprobitatibus, et 
non resistit in malo, sed vincit in bono ma- 
lum. B Idem, in Epistola^ : a Malis parce, 
vir mitis et bone ; et<juanto melior es, tanto 
mitior esto; et quanto sis celsior potestate, 
tanto bumilior fias pietate. » Joannes Chry- 
sostomus, super Malthmnn^ : « Mansuetns 
nequeirrilat niahini, neciiieirritatnramalo, 
neque adversus eum prajvalet causa percati, 
neque adversus allerum aliquando ex illo 
nascitur causa peccandi : sed magis conten- 
tus est injuriam pati, quam facere. » Idem ': 
« Ille e.-^l vere mansuetus, qui cum nocitus 
fuerit ab alio, nec cogitat facere nialum, nec 
facit. B Idem, super Joanmm : « Si cogita- 
verinnis quoniam nou ei qui contristavit, 
sed nobisipsis largimur, cito dimittemus ve- 
nenum hx et vindictai » Ambrosius, in Lu- 
cam ' : a Non habet ultionis studium perfecta 
virlus; nec ulla est iracundia, ubi plenitudo 
est cbaritatis. » Isidorus , in Synonymis ^ : 
« Aufer a corde fratiTnani oflensionem ; alie- 
nx nequitiffi non serves dolorem. » Idem* : 
« Supplici oranti veniam deprecare; petenli 
quoque tibi veniam, libenter indulge.» Beda, 
in glossa, Luc, ix : « Non semper in eos, 
quipeccant, est vindicandum ; quianunquam 

' Greg., A/ora/., lib. XXII, c. vii. — >Aug., deserm. 
Dom. in moiite, lib. I, c. lil.— » Id., ad Muced., epist. 
LXili, al.cLiii,n. H. — * Clirysost., m .Ua«/(., Op. im- 
perf., hoai. i.\, aute med. — ' Ibid., post pauca. — 
>■ Aiiibr., in Luc, lib.VI, c. ix.— ■> Isid., Synon., c. viii, 
in fine. — ' Ibid., paulo anlp. — ' Senec, de Clement.. 



amplius prodest clementia tibi ad patien- 
tiam, lapso ad correctionem. » Seneca, de 
Clementia^ : « Veiecundiam peccandi facit 
ipsa clementia regentis. » Idem "> : « Magni 
animi proprium est, placidum esse tran- 
quillumque, et injurias atque oCfensiones 
spernere. » Idem " : « Clementem vocabo non 
in alieno dolore facilcm , sed eum qui , cum 
suis stimulis exagitetur, non prosilit; qui 
intelligit magnianimi esse injurias in summa 
potentia pati, nec quidquam esse gloriosius 
principe impune laeso. » Idem '* : « Nullum 
clementia ex omnibus magis quam princi- 
pem decet. Nam pestifera vis est, valere ad 
nocendum. » 

CAPUT XLL 

De Modestia. 

Gregorius, in Registro '^ : « Sic ea, quae 
sunt justiliae, foris exequor, ut ea, quae in- 
tus amoris et dileclionis sunt , minime post- 
ponam : » Idem " : « Omnia age blande et 
dulciter, ut et actio tua discreta sit, et lingua 
mitis. » Idem : « Cum curam rerum nobis 
necessitasimponit, quidam dum eas rapiunt 
solummodo tolerandi sunt : quidam vero 
servata charitate prohibendi sunt : non ta- 
men sola cura debet esse ne nostra subtra- 
hant, sed ne, rapienles non sua, semetipsos 
perdant. » Ambrosins, de Officiis " ; « Nec 
cursim ambulare boncstum arbitror, nisi 
cum causa exigit alicujus periculi, vel justa 
necessitas. » Idem " : « Magna virtus mo- 
destia, quae cum sit etiam sui juris remissior, 
nihil sibi usurpans, nihil sibi vendicans, et 
quodam (d) modo intra suas vires contrac- 
tior, dives est apud Heum. » Idem •' : « In 
modestia maxime tranquillitas animi, stu- 
dium mansuetudinis, moderationis gratia, 
honestatis cura, decoris consideratio spec- 

lib. I, c. .\xli. — " Ibid., c. iii. - " Ibid., c. xx. — 
•= Ibid., c. III. — " Greg., ad Cyriac. C. P., lib. VI, 
epist. V, col. 1253. — '* Id., ad Castor , lib. V, 
epist. x.\xiii, col. 1232.— '» Ambros., de Ofpc, lib. i, 
. XVIII. — >'• Ibid., paulo ante. — " Ibid., c. xuil. 
(a) Ccet. edit. sermone. — (6) Item quod. 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM I 
tatur et quaeritur. » Augustinus, in liegula^: 
« In incessu, statu, habitu, et in omnibus 
motibus vestris nihil fiat, quod cujusquani 
ofTendat aspectura, sed quod vestraiu deceat 
sanctitatem. » Idem, de Vita beata ^ : « Mo- 
destia dicta est a modo, sicut a temperie tem- 
perantia: ubi autem modus est atque tem- 
peries, nec plus est quidquara, uec minus. » 
Idem': « Illud prseclarum est, et nou irame- 
rito diffamatur, ut hoc primum in vita esse 
utile, ut ne quid nimis. » Isidorus, in Syno- 
nymis ' : « Professionera tuara et habitu et 
incessu demonstra. Sit in gressu tuo simpli- 
citas, in motu puritas, in gestu gravitas, in 
iucessu honestas. » Bernardus, super Can- 
tica ^ : « Honestum , iu quo anima; decorem 
locandum censuimus, difnniatur : Mentis 
ingenuitas, sollicita servare cum conscientia 
bona famai intcgritatem , vel juxta Aposto- 
lum', providere bona non tantum coram 
Deo, sed etiam coram hominibus. » Seneca, 
in Epistola ' : « Vita non esl imperfecta, si 
est honesta. » Idem' : « Nihil honestum est, 
quod ab invito coactoque fit. 0:nne hones- 
tum voluntarium est. Adraisce illi pigri- 
tiam, querelam, tergiversationem , metum; 
quod habet iu se optiraum, perdit tolum. » 
Idem': « Omne honestum injussum incoac- 
tumque est, sincerum, et nuUo modo mix- 
tum. » 

CAPUT XLII. 

De Justitia. 

Gregorius, super Ezechietem '" : « Quilibet 
peccator conversus in fletibus, jam justus 
esse inchoat, cum cceperit accusare quod 
fecit. Cur enim justus nou sit, qui contra 
suam iujuslitiam jara per lacrymas ssevit? » 
Idera, in Registro " ; « Turpe est defendere, 



' Aug., Reg. iil, c. xx. — ' !d., de Vit. Beat., 
clisput. ii:, post med. — ^ Ibid., post p.Tica. — ' Isid., 
Symti., c. IX, circa med. — * Berii., in Cant., 
serm. Lxxxv, post med. — « Rom., xii , 17. — 
■" Senec, Epist., lxxvii, aiite hied. — 8 Ibid., 
epist. Lxvi ante med. — ' Ibid., post pauca. — •"(ireg., 
in Ezech., hom. vii, prope fin. — " Id., ud Leont., 
lib. VIII, epist. li, coI. 1425. - '^ |d., m Evang., 
TOM. VU. 



']T VIRTUTUM MULTIPLICITATE. H3 

quod mihi prius non constiterit justum esse : 
quia ego homines propter justitiam diligo, 
non autem justitiara propter homines post- 
pono. » Idera : « Justuin est, ut visitatores 
illic consequantur stipendiura, guo pro 
Christo suum commodare reperiuntur obse- 
quium. » Idem in Homiliis'*: « Vera jus- 
titia compassionem habet, falsa vero dedi- 
gnalionem : quamvis et justi soleant recte 
peccatoribus iudignari. Sed aiiud est quod 
agitur typo superbiae, aliud quod zelo dis ji- 
plinse. » Augustinus, de Mirabilibus sacra 
Scripturce " : « Perfecta justitia hsec est, sa- 
cerdolium, virginitas, et martyriura. Quje 
triplex justitia in Abel prirao fuit, qui et 
munera Deo placita obtulit, prosapiam sui 
generis in sajculo non reliquit, et martyrii 
coronam sanguinis etrusiono promeruit. » 
Idem : « Quantum mihi videtur » etc, su- 
pra, lib. I, de Perfectis '*. Tdera, de Vera 
Religione '^- « Haec est perfecta justitia, qua 
potius putiora, et rninus minora diligimus. » 
Idem, de Civitate Dei "^ : « Haec in unoquo- 
que justilia est, ut Deris obedienti homini, 
animus corpori, ratio vitiis etiam repugnan- 
tibus imperet, vel subigendo vel resistendo, 
afque ut ab ipso Deo petatur et meriti gralia 
et venia delictorura, ac de exceptis donis 
gratiarum actio persolvatur. » Ambrosius, 
de Virginibus ''' : « Justitia in alto quodam 
suggestu locata, videt exploratque omnia, 
quse aliis potius nota quam sibi; non tam 
suas utilitates, quam publica emolumenta 
rimalur. » Bernardus, de Consideratione '* .■ 
« Justitia nec factura est utique alteri, quod 
sibi fieri nolit; nec quod sibi fieri velit, alteri 
negatura. In his nempe duobus liquet inte- 
grum esse justitiai statum. » Idem, in Epi- 
stola '" : « Nunquam justus arbitratur se com- 
prehendisse, nec unquam dicit :« Satis est;» 
sed semper esurit, sititque justitiam, itaut 
hom. xxxviii, non longe a princ. — '3 De Mirab. 
S. Script., lib. I , c. III , inter Op. S. Aug., append. 
tom. Ill,edit. Ueued.— >*Vid sup.,lib. I, c. xxxv,p.48. 
— '5 .uig., de ver. Relig., c. XLViii. — '' id., de Civit. 
Dei, lib. XIX, c, xxvii. — i' Ambros., de Viryinib., 
lib. III. — '» Bern., de Consid.^ lib. I, post med. — 
'» Id., ad Guarin. Abb., epist. CCLIII , ante med. 



iU 



PHARETILE LIB. II. 



si semper viveret, semper, quantum in se est, 
justior esse contenderet, semperque de bono 
in melius proficere totis viribus suis cona- 
retur. » Idem, de Contemptu ' : « Panis aniniae 
justitia est, et soli * beati qui esuriunt illum, 
quoniam ipsi saturabuntiir. ISimirum ad 
imaginem Dei facta est anima rationalis ; et 
caeteris quidem omnibus lebus occupari po- 
test, repleri omnino nou potest. » Idem, in 
Sermonibus ■* : « Juslitia virtus est, quod 
suum est, luiicuique tribuens. Tribue ergo 
tribus quee sua sunt: rcdde superiori, redde 
inferiori, redde aequali cuiciue quod debes. » 
Ideni: « Habemus enim ante nos priores, 
post nos juniores, a dextris amicos, a sinis- 
tris inimicos. Ileddamus ergo singulis quod 
suum est, prioril)us obedientiam, junioribus 
doctrinam, amicis iaititiam, inimicis palien- 
tiam. » Glossa* : « Justitia est sua unicuique 
reddere, sibi et proximis, et Deo. » Tullius, 
in Metoricis^ : « Justitia est habilus animi, 
communi ulilltate conservata, suam unicui- 
que tribuens dignitatem. » 

CAPUT XLIII. 

De Obedientia bona. 

Gregorius, in Moralibus " .- « Sola obe- 
dientia est, quse fidei meritum possidet, sine 
qua infidelis quisque convincitur, etiamsi 
lidelis esse videatur. » Idem '^ : « Per obe- 
dientiam voluntas propria mactalur. Tanto 
igitur quisque Deum citius placat, quanto 
ante ejus conspectum, repressa arbitrii sui 
.superbia, gladio praecepli se immolat. » 
Idem ' : o Nunquam per obedientiam malum 
(ieri debet; aliquando autem debet per, obe- 
dieutiam bonum quod agitm-, iutermitli. 
Neque eniui mala in Paradiso arbor extitit, 
quam Deus homini, ne conlingeret, inter- 
dixit. Sed, ut in uielius per obedientiae me- 

' Beiu., super lir.ce nos leliquimus, paulo aiilo med. 
— " Matth., V, 6. — ' Beru., in aiiv. Dom., serm. lu, 
aiilo med. — » Glo?3. in Malth., v. — » Cic., de 
InvenL, lib. II. - '' CJreg., Moral., Ub. XXXV, c. x, 
aute med. — ' Ibid., uou louge a princ. — • Ibid. — 
» Ibid. — '» Oen., l\, n. — " Greg., loc. cit. — 
" Ibid. — " Ibid. — .'* Ibid. — " Greg., ad Cler. 



ritum homo bene condituscresceret, dignum 
fuerat, ut et liunc eliam a bono aliquo pro- 
hiberet : quatenus tanto verius hoc, quod 
ageret, bonum esse cognosceret, quanto, a 
bono cessans, auctori suo se subditum hu- 
milius exhiberet. » Idem ' : « Notandum 
quod dicitur "> : Ex omni ligno Paradisi 
edite, de ligno autem scientice boni et mali 
ne comederitis. Qui enim al) uno bono sub- 
jectos vetat, necesse est multd concedat, ne 
obedientis mens funditus intereat, si a bonis 
omnibus omnino repulsa jejunat. » Idem " : 
« ObeUentia sola virtus est, quae virtutes 
caeteras menti inserit, insertasque custodit. » 
Idem " : « Si obedientiae palmam apprehen- 
dere nitimur, prosperis hujus sajcuH ex sola 
jussione, adversis autem ex devotione mili- 
temus. » Idem " : « Debet obedieutia , et in 
adversis aliquid ex suo habere , et in pros- 
peris ahqnid- ex suo omniuo non habere : 
quatenus et in adversis tanto sit gloriosior, 
quanto divinae ordinationi otiam ex desi- 
derio sui jungitm* : et in pro.speris tanto sit 
verior, quanto a prasenti ipsa, quaui divi- 
nitus percepit gloriam , funditus mente se- 
paratur. » Idem " : « Obedientia non servili 
metu, sed charitatis afTeclu servanda est; 
non timoro pcenae, sed amore justitiae. » 
Idem, in Registro •'' : « Pensate quantum 
cimctis expedit (a), ei quem nobis gratia di- 
viua prffitulit, integerrimam semper in om- 
nibus obedienliam prseljcre [b). » Idem " : 
« Yide, ut omnia absque imminutione custo- 
dias: quia de his, quae pro servanda justitia 
scribo, ego absolvor, et tu si negligis, obli- 
garis. » Idem " : « In obedieutia valde est 
utile, si id quod disciplinae vigor iniponit, 
nullo cogente huuiiHtas laudanda servave- 
rit. » Idom, super Ezechielem " : « IUe recte 
loquilur, qui prius obediendo fecerit, quae 
loqueudo admonet esse facienda. » Idem " : 

Mediolan., lib. II, indict. ti, epist. xxix, col. 1114.— 
'« Id.. ad Pctr., lib. I, epist. .\lii, col. 1059. — " Id., 
ad Feiic. Surd'C., lib. IV, epist. x, col. 1168. — " Id., 
i» Ezech., hora. X, anle med. — '■' Ibid., post med. 

(n) Labb.' Pensanles quffi cuuctis expediimt. — (4) 
Labb, praebete. 



DE PRINCIPALIUM VITIOUUM K 
Mandala Dei pro jussione facere, servientis 
et obedientis est; diligendo autem facere, 
obedientis et amantis est. » Augustinus, de 
Civitate Dei ' : « Pax hominis et Dei est or- 
dinata in flde sub aeterna lege obedientia. » 
Idem': « Oliedientia in creatura rationali, 
mater quodam modo est omnium custosque 
virlutum. » Idem, de Opere Monachorum '; 
« Citius exaudilur una obedientis oratio, 
quain decem millia contemptorum. » Isido- 
rus, de Summo Bono'' : « Non erit caro sub- 
jecta animae, nec vitium rationi, si animus 
non est subjectus Conditori. Tunc autem 
recte subjiciuntur nobis omnia quse sub no- 
bis sunt, si nos subjicimur ei, a quo nobis 
illa subjecta sunt. » Hieronj^mus, in Epis- 
tola ^* ; « Bonum est obedire majoribus, pa- 
rere perfeclis, et post regulas Sci'ipturarum, 
vitse suae tramitem ab aiiis discere, nec praj- 
ceptore uti pessimo, scilicet praesumptione 
sua. » Idem': « Servias fratribus, hospitum 
pedes laves, passus injuriam taceas, pra?po- 
situm monasterii timeas ut dominum, diligas 
utparentem, credas tibi salutare quidquid 
ille praeceperit, nec de majoris sententia ju- 
dices, cujus offlcium est obedire, et implere 
quae justa sunt. » Ambrosius, super Lu- 
cam '; « Disce, homo, Deo esse subjectus, 
ut non quod ipse vis, eligas, sed quod Deo 
scis esse placiturum. » Cyprianus, de Dm- 
decim Abusionibus * ; « Obedientia , quae 
omnium disciplinarum mater est, magna 
exercitatione indiget, quae sui normam stu- 
dii a Christo Domino sumpsit : qui obediens 
Patri usque ad mortem crucis, ignominiam 
libenter sustinuit. » Bernardus, de Prcecepto 
et Dispensatione\- » Quidquid vice Deipra?- 
cipit homo, quod non ;it lamen certum dis- 
piicere Deo, haud secus omnino accipien- 
dum est, quam si praecipiat Deus. » Idem '» : 
« Generalis bcec regula teneatur, ut in diffl- 



» Aug., de Cioit. Dei , lib. XIX, c. xiii. — 2 ibid,, 
lib. XIV, c. \ii. — s Id., de op. Monac/i., c. xvii. — 
» isid., de Sum. Bon., lib. 1, c. .\i , sent. 11. — 
» Hieron., ad Demetr., epist. viil, post med. — >■ Id., 
ad Ruf. Monach., epist. iv, post nied. — ' Ambros., 
in Luc, XXII, lib. X. — » Cyprian., de duod. Abus.., 



' YIRTUTUM MULTIPLICITATE. nr. 

cilioribus qnidem agendis, obedientia gra- 
tior, quam gravior praevaricatio judicetur; 
et in facilioribus rainusque onerosis, con- 
temptus damnabilior, quam actus laudabi- 
lior sestimetur. » Idem : « Nil me, » etc, 
supra, lib. I, deVrmlatis bonis ". Idem, in 
Epis;oto'^'«Hocadvertendum,quodqusedam 
suut pura bona, quaedam pura raala; et in 
his nullam deberi hominibus obedientiam : 
quoniam nec iila omittenda suiit, etiam cum 
prohibentur; nec ista, cum jubentur, com- 
milteuda. Porro inter haec sunt media quae- 
dam, quae pro modo, loco, tempore, vel per- 
sona , et raala possunt esse , et bona : et in 
his lex posita est obedienliae; tanquam in 
ligno scientiae boni et mali, quod erat in 
medio Paradisi. In his profecto fas non est 
nostrum sensum senlentiae praescribere ma- 
gistrorum: in his omnino praelalorum nec 
jussio, nec prohibitio contemnenda. » Idem " : 
« monachum obedientissimura, qui ex 
quibuslibet seniorum verbulis ne unum qui- 
dem iota prajtervolat ; noualtendit, qualesit 
quod praecipitur, contentus quia praecipitur! 
Et haec est obedientia sine mora. » Idem, de 
Contemptu mundi " ; « Age, eia age, qui re- 
linquere omnia disponis, te quoque primum 
inter relinquenda numerare memeato : imo 
vero maxime et priucipaliter abnega teip- 
sum, si deliberas sequi eum, qui exiuanivit 
propter te semetipsum. » Idem, in Sermoni- 
bus ; « Obedientia quinquepartila est : pri- 
ma , opus rectum , quia non est obedientia 
contraDeum; secunda, voluntarium, quia 
quod fit ex necessitale, non est bonum; ter- 
tia, purum, ut intentio pura sit, quia si ocu- 
lus .simplex est, totum corpus lucidum est; 
quarta, discretimi, ne quid nimis, aut minus : 
qui enira recte offert, si non recte dividat, 
peccat ; quinta, flrmum, id est, perseverans, 
quae omnia claudit, et continet : nullum enim 
bonum sine perseverantia coronatur. Ut au- 

c. VIII. — « Bern., de l>ra:c. et Disp., ante uied. — 
'0 Ibid.j posl med. — >' Yid. sup., lib. I, c. xi, p. 24. 
— '* 13eiu., ad Adam hlonach., ante med. — " Ibid., 
ejjist. vu, post med. — " id., super Ecce nos reliq., 
nou louge a prins. 



m 

tem perseverantiani habeat murus obedien- 
tiae, inhaerere sibi debent propugnaeula pa- 
tientise. » Ideni ' : « Redde reverenliam et 
obeclientiam prselato: quarura altera cordis, 
altera corporis est. Necenim sufficit exterius 
obtemperare niajoribus nostris, nisi ex in- 
timo cordis affeclu sublimiter sentiamus de 
eis. » Benedictus, in Regula ' ; « Obedientia 
tunc acceptabilis erit Deo, et dulcis homini- 
bus, si quod jubetur, uon trepide, non tarde, 
non tepide, aut cum murmure, aut cum res- 
ponso nolenlis efficiatur : quia obedientia, 
quae raajoribus prabetur, Deo exhibetur. » 
Iilem ' : « Obedienliae bonum non solum ab- 
bati exhibendum est ab omnibus, sed eliam 
sibi invicem oliediant fratrcs, scientes pcr 
hanc obedientiae viam se ituros ad Deum. » 
Glossa interlinearis * : '« Obedientia est com- 
pleuda sine mora, et observanda. » 

CAPUT XLIV. 

De Obedienlia inaccepta. 

Gregorius, in Regislro' : « Apud nolentis 
animum, quamvis .sit evidens ratio parendi, 
tamen hoc ipsum [a], quod non vult, obsta- 
cukuu obedienliae esse solet. » Idem, in Mo- 
ralibus " ; « lUe priraus inobediens, mox ut 
superbiendo peccavit , pudcnda contexit : 
quia enim contumeham spiritus Deo intulit, 
mox conturaeliara carnis invcnit. » Idem ' : 
« Cum hujus mundi successus praecipitur, 
cum locus superior imperatur, is qui ad per- 
cipienda baec obedit, obedientiae sibi virtu- 
tem evacuat, si ad haec etiam cx proprio de- 
siderio anhelat. » Idem« : o Ad detrimentum 
obedientia ducitur, cura mentem , ad susci- 
pieiida probra hujus saeculi, nequaquam ex 
parfe ahqua etiam sua vota comitantur. » 
Idem ' : « Dignum profecto est, ut a Dei be- 



PHARETRiE LIB. II. 

neflciis sit extraneus, cujus nimirum jussio- 
nibus non vult esse subjectus. » Joannes 
Chrysostomus , siiper Joannem : « Quanlo 
leviora sunt praecepta, tanto majus suppU- 
cium his, qui non obediunt. » Augustinus, 
de Confessionibus ^" : « Nemo invitus bene 
facit, etiamsi bonura est quod facit. » Ber- 
nardus, in Epistola^': « Facere malum, quo- 
libet eliara jubente, constat non esse obe- 
dientiam, sed potius inobedientiam. » Idera '* : 
« Extorta seu coacta licentia, licentia non 
est, sed violentia. » Idem : « Non vos feli- 
ces, » etc, supra, de Prwlatis bonis ". Idera, 
supcr Cantica " ; « Non dabit inobedientiae 
copiam sui, tantus obedientiai aniator, ut 
mori, quam non obedire tualuerit; sed neque 
approbat tuae contemplationis inane otium, 
qui dicit per Prophetam '* : Laboravi susti- 
nem. » Idem : « Si in die jejunii, » etc, li- 
bro III, de Voluntate *\ Idem : A mandatis 
tuis intellexi, etc, infra, libro lY, de 
Gustu '■. Idem, de Trwcepto et Dispensa- 
tione '* ;« Imperfecli cordis et inflrmaj pror- 
sus voluntatis indicium est, statuta senio- 
rum studiosius discutere; haesitare ad sin- 
gula, quae injunguntur ; exigere de quibus- 
que ralionem, et male suspicari de omni 
praecepto, cujus causa latuerit; nec unquam 
libenler obedire, nisi cura audire contigerit 
quod forte libuerit, aut cum non aliter licere 
seu expedire monstraverit vel aperta ratio, 
vel indubitata auctoritas. » Et infra: «Si, 
jubente seniore ut sileam, verbum mihi 
forle per oblivionem elabilur, reum me fa- 
teor inobedienli», sed venialiter. Si ex con- 
temptu, sciens el deiiberans, sponte in verba 
prorupero , et rupero sileulii legem, praeva- 
ricatorem me constiluo, et criraiuaiiter; et 
si impoenitens persevero usque ad mortem, 
peccavi etiam damnabiliter. » Idem, ia Ser- 



• nern., in nrlr. Dom., serni 
' S. Bened. Hey., c. v, post mcd.- 
priuc. — * Gloss. intcrl. in Gen.. 
Bonif. Magnil'. Afric, lib. III, ep 



II, aute med. — 
' Ibid., c. Lxxi, in 
n\. — s Grep:., ad 
SLi, col. 1162. — 



Uoral., lib. XXVI, c. 
(«) Lahh. ralio, hoc ipsum. Cwl. cdtt. 
rendi, tameu boc ipsum. 



irca uied. — ' Ibid., 
atio nou pa- 



lib. XXXV, c.x, ante med. — ' Ibid. — » Ibid., lib. XI,. 
c. X, aule med. — '" Aug., Confess., lib. I, c. xii. — 
" Bern., ad Adam Monach., epist. vii, anle med. — 
12 jd., ad Oger. can. reg., epist. Lxxviil, aute med.— 
'» Vid. sup., lib. I, c. XI, p. 2*. — '* Bern., super Cant., 
sorm. XLvi, circa med. — "> Isa., l, 14. — '* Vid. int, 
bb. III, c. I. — " Vid. inf., lib. IV, c. xxix. — 
'• Bern., de Proec. et Disp., ante med. 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM ET VIRTUTUM MULTIPLICITATE. 117 



monibus* :« Sic profecto, sic multorum usquc 
hodie pusillanimilas et perversilas exigit, ut 
ab eis quaeri oporteat : Quid vis, ut facium 
tibi? Non ipsi quarunt ': Domine, qiiid me 
vis facere ? Considerare nempe necesse habet 
minister et vicarius Clnisti, quid sibi prse- 
cipi velit; non ipse considerat, quae sit vo- 
luntas praeceptoris. » Idem ' : « Qui vel 
aperte, vel occulte satagit, ut quod vult ipse, 
hoc ei praelatus injungat, ipse se seducit, et 
frustra sibi blanditur de obedienlia. Non 
enim in ea re ipse praelato , sed magis ei 
praelafus obedit. » Seneca, in Epistola *.• 
« Qui imperia libens excipit, partem acer- 
bissimam servitutis eflugit, scilicet facere 
quod nolit. Nou qui jussus aliquid facit miser 
est, sed qui invitus fac';t. » Multa infra, U- 
bro III , de StuUiloquio in mimnure. 

CAPUT XLV. 

De Oratione accepta. 

Gregorius , in Dialogis ° : « Obtineri per 
orationem nequaquam possunt, quae prae- 
destinata non fuerunt : sed ea , quae sancti 
viri orando efficiunt , ita praedestinata sunt, 
ut precibus obtineanlur. » Idem , in Regis- 
tro ' : « Dominico die a labore terreno ces- 
sandum est , atque omni modo orationibus 
insistendum : ut , si quid negligentiae per 
sex dies agitur, per diem septimum, qui est 
resurrectionis dominicae , precibus expie- 
tur. » Idem, in Moralibus ' : « Veraciter 
orare, estamaros in compunctione gemitus, 
non composita verba resonare. » Idem : « Dif- 
ferre solet, » infra, lib. IV, de Besiderio^. 
Idem , in Homiliis '" : « Virtus verae oratio- 
nis est celsitudo cbaritatis. Et tunc quisque, 
quod recte petit , adipiscitur , cum ejus ani- 
mus in petitione nec inimici odio fuscatur. » 
Augustinus, in Epistola " : « Absit ab ora- 

' Bern., in Convers. S. Pau/., serm. i, post med. 
— ' Act. Aposl., IX, 6. — ' Bern., de trib. or. Eccl., 
serm., circa med. — * SeDec, Ejjist. LXi. — * Vid. 
inf., lib. III, c. III, §. 7. — « lireg,, Dial., lib. I, 
c. viii. — 7 Id., ad^Civ. Rom., lib. XI, epist. iii, 
col. 1512. — • Id,, Moral., lib. XXlll, c. xxi, circa 
fin. — ' Vid. jnt., Ub. IV, c. xxiv. — '« Greg., in 



tione multa loculio ; -sed non desit multa 
precatio, si fervens perseverat intentio. Nam 
multum loqui in orando, est rem necessa- 
riam superfluis agerc, vi-.rbis. Multura au- 
tem precari, est ad Denm, quem precamur, 
diuturna et pia cordis excitatione pulsare. 
Nam plerumque hoc negotium plus gemi- 
tibu.>?, quam sermonilius agitur ; plusfletu, 
quani affatu. Talis enim oratio ponit lacry- 
iiias in conspectu Dei, et gemitus noster non 
esl absconditus ab eo. » Idem '' : « Qui om- 
nia per verbum condidit , in orationibus 
etiam humana verba noa quaerit. » Idem : 
« Qui didicerunt a Domino Jesu Chrislo 
mites esse et humiles , corde plus cogitando 
et orando perficiunt, quam legendo et au- 
diendo. » Idem , in sermone " : « Dicimus : 
Fanem nostrum quotidianum da nobis lio- 
die. sapientia vera et divina providentia, 
quae docuit, et panem solum petere, et hodie 
nominare ! Hoc enim dicto , et aviditas cum 
avaritia toUitur, et humanae vitae insinuatur 
incertum. » Idem : « Quid est oratio , nisi 
ascensio animae de terrestrib.us ad ccelestia, 
inquisitio supernorum , invisibiUum deside- 
riuin ? » Idem, in Meditationibus : « Obse- 
cio, Domine, amaricatum est cor meum sua 
desolatione : indulcora iUud tua consola- 
tione. Obsecro, Domine, quoniam esuriens 
incoepi quaerere te; non desinam jejunus: 
ad te famelicus accessi ; ne i'ecedam impa- 
stus : pauper veni ad divitem , miser ad 
misericordem ; ne redeam vacuus et con- 
temptus ; et si , autequam comedam , sus- 
piro, da, vel post suspiria, quod comedam. » 
Idem, de Civitate Dei " : « Quanto est quis- 
que sanctior , et desiderii sancti plenior , 
tanto est ejus in orando fletus uberior. » 
Idem " , de Ecclesiasticis Dogmatibus : 
« NuUum credimus ad salutem, nisi Deo 
invitante, venire; nuUum invitatum salu- 



Evang., hom. xxv 
epist. ci.\l, c. X. - 
serm. cxx/i, al. l 
'» Aug., de Civit. 



I, post med, — " Aug., ad Piob., 
■ " Ibid., couseq. — '■' De Tempor., 
V, n. 3, in append. Op. S. Aug.— 
Dei, iib. XX, c. .wii. — " Imo 



Gennad., de Eccl. Dogr, 
append. tom. VIII. 



c. LVi, inter Op. S. Au 



118 



PHARETR^ LIB. II. 



tem suam, nisi Deo auxiliante, operari; 
nullum , nisi orantem, auxilium prome- 
reri. » Joannes Chrj'sostomus , si/per Mat- 
thmim ' : « Sicut thymiamala hem; con- 
fecla delectant hominem odorantem , sic 
oratio justi suavis est ante Deum. Vis au- 
tem scire dignitatem ejus ? Mox , ut de 
ore processerit, suscipiunt eam angeU ma- 
nibus suis, et ofleruntante Deum. » Ambro- 
sius, super Beati immaculati ' : « Per- 
noctabat in oralione Dominus .Jesus , non 
indigens prccalionis auxilio, sed staluens 
tihi imitationis exemphmi. » Idem ' : « Me- 
dia nocte, ait Propheta \surQebam ad con- 
fitendim tibi super judicia jttstificalionis 
tuce; et lu siirge vel media nocte, si non 
potes tofa nocte vigilare. » Isidorus, in 
Synonymis ' : « Pernocla in oralione , et 
prece : incumbe nocturnis vigiiiis; ad modi- 
cum cluisis oculis, rursum or.i. » Idem " : 
« Omnibus malis praevalet oratio. » Idem , 
de Summo Bono ' : « Fidei Symbolum, et 
Dominica Oratio pro tota lege [^arvulis Ec- 
clesiae ad coclorum regna sulTicit capesseu- 
da : omnis enim latiludo Scriplurarum in 
eadem Oiatione Domiiiica, et Symboli brevi- 
tate cohcluiiitur. » Idem ' : « Frequens ora- 
lio viliorum impugnationem extinguit. » 
Idem ' : « Oratio cordis est, non lablorum : 
neque euim verba deprecatitis Deus inien- 
dit, sed oranlis cor aspicit. Quod si tacile 
cor orel, et vox sileat, quamvis homiues 
latoat, Deum lafere non potest, qui praesens 
est. » idem '" : « Nuuquain orandum est sine 
gemitu. » Idem " : « Qui vult cum Deo 
semper esse, frequenter debet orare, fre- 
quenfer et legere. Nam cum oramus, ipsi 
cum Deo loqnimur ; cum vero legimus, 
Deus nobiscum loquitur. » Idera '- : « Oralio 
privafis locis opportunius fumlitur, magis- 
que ohtentum impetrat, dura Deo tanlum 

' Chrysost., m Matlli. Op. imperf., liom. xiii, post 
meil. — ■ Aml)ro.s , hi Vsal. r.xviii, oclouar. vm. — 
' Ibiil. - » Psal. c.xvi!i, C2. — 8 Isicl., Synon., c. iv. 

— « ibid. — ' Ibiii., de Sum. Bon. lib. 1, c. iii, 
sent. 1. — » Ibid., lili. III, c. vii, sent. 1. — ' Ibid , 
fenl. 4. — '" Ibid., sent. r,. — " Ihid , c. viii, sent. 2. 

— I- Ibid., c. VII, senl. 37. — '^ Daiuasc, Orlhod, Fid., 



teste deproraitur. » Joannes Daraascenus in 
hhro suo " : « Oratio est ascensus intellectus 
aii Deura, vel petitio decentiura a Deo. » 
Bernardus, in Epistola '* : « Oratio est horai- 
nis Deo adhwrentis affectio, et famiharis 
qua?dam et piaallocufio, etsfatio illuminatae 
mentis ad fruendum Deo quandiu hcet. » 
Idem " : « Dum niaiiibus pectora , genihus 
paviraenta tunduiifur, votis et devotis pre- 
cibus altaria cumulantur ; dum sordent 
gense lacrymis, gemitibus atque suspiriis 
mugiunt coUa, et pro forensibus causis can- 
ticis spiritualibus sacra tecta resiiltant : nil 
supernis civihus magis spectare hbet, nil 
Regi summo juciindius exliibefur. » Idem '" : 
« Etsi vocis virtus sit opus, et operi tamen, 
et voci, et grafiam et efficaciara proraerefur 
oratio. » Idem , super Cantica " : « CreJi- 
mus angelos sanctos astare orantibus et 
offerre Deo preces et vota liominum , utii 
faraen sine ira et disceptatione levari puras 
manus perspexerint. » Ideni '" : « Orando 
bibitur vinum spirituale laitificans cor ho- 
minis, vinum scilicet Spiritus sancti, quod 
inehriat mentem , et carnalium volupfatura 
infundit oblivionein , humectans interiora 
arentis conscientiai , escas boiiorura actuura 
digerit , et deducit per quaedam animse 
memhra, fidem rohorans, spem confortans, 
vegefaus ordinaiisque charitafera, et irapiu- 
guans raores. » Ideiu " : « Unicura in dubiis 
remedium seu refugium oratio est, et fre- 
quens gemitus ad Deura, et ut quid, quando 
et quahter facere nos velit Deus, assidue 
nobis raonstrare dignetur. » Idera , in Ser- 
monibus *" : « Millia miniuni ministrabant 
ei, et decies cenfena millia assisfebant ei. 
Quauta ergo ciim reverenfia, quanto timore, 
quaufa illuc humililate debet accedere, a 
palude sua procedens ranuncula. » Idem " : 
« In omnibus actionilras uostris et obser- 
lib. III, c. .\ 



i;. .\.uv.— '» Beru 
meil. — 's Id., Ofi Suger. 
med. — '« Id., ad BaUuin 
" Id., in Cunl., serm. v 
serm. xviii, post med. — 



<le lil. Solil., epist , post 
iblj., cpist. LX.wiii, ante 
episl. cci, versus fiu — 
, ante med. — " Ibid., 
' lliid., sorm. Lvii, post 



med. — -o Id., rf« quat. mod. orand., serm. 
— '1 Ibid., post pauca. 



. med. 



DE PRINCIPALIUM VITIORU.M E' 
vantiis, multa opns est aninii vigilantia, 
sed prsecipue in oratione. » Idem ' : « Li- 
cet omni hora et omni loco ociili Domini 
super nos speculentur, maxime lamen in 
oralione. Licet enim semper videamur , sed 
tunc etiam praesentamus nos et ostendimus 
quasi facie ad faciem, cum Domino collo- 
quentes. » Glossa , super illud MatthcEi ' ; 
Et oravit tertio eumdem sermonem, etc. : 
« Tribus vicibus Christus oravit, ut et nos a 
peccatis praeteritis veniam, et a prajsenlibns 
malis tutelam , et fuluris pericnlis cautelam 
a Domino oremus. » Seneca, in Epistola ' : 
« Sic vive cum hominibus , tanquam Deus 
videat : sic loquere cum Deo , tanquam 
homines audiant. » Idem * : « Audacter roga 
Deum, nihil illum de alieno rogaturus es. 
Roga bonam meutem , bonam valetudinem 
animi ; deinde tunc corporis. » Multa infra, 
libro IV, de Desiderio, de Connexione ^ [a). 

CAPUT XLVI. 

De Oratione inaccepta. 

Gregorius , in Moralibus ' : « Gravi mens 
nostra confusione, orationis suse tempore, 
deprimitur, si hanc aut sua operatio adhuc 
inquinat, aut ahense malitise servatus dolor 
accusat. » Idem, in Registro ' : « Ut ad aures 
Dei viam precibus faciatis, vigilantius stu- 
dendum est, ut vestrae voces actibus adju- 
ventur. Nam inanis flt oratio, ubi prava est 
actio. n Auguslinus , in Sermonibus : 
« Qua fronte postulas quod promisit Deus, 
cum non facis quod jussit Deus ? Prius audi 
monitiones, et sic exige promissiones. » 
Idem : « Dimitte nobis debita nostra , sicut 
et nos dimittimus debitoribus nostris. Nec 
pro eis est efflcax oratio, qiiorum fldes sine 
operibus mortua est ; sed pro eis , quorum 
fldes per dilectionem operatur. » Isidorus, 



r VinTUTUM MULTIPLICITATE. 110 

de Summo Bono' : « Longe a Deo est ani- 
mus, qiii in oratione rogitationibus Sceculi 
fuerit occupatus. » Idem ' : « Mens qualem 
se in oratione offert, talem post orationem 
se conservet. Nam nihil proficit oratio, si 
denuo culpa committatur , unde jam venia 
posluletur. » Hieronymus, in Epistola '" : 
« Nescio qua conscientia ea lingua quis 
Deum rogat , qna aut mentitur , aut male- 
dicit, aut detrahit. Labia sancta exaudit 
Deus; et ipsis cito annuit precibus, quas 
lingua immaculata pronuntiat. » Joannes 
Chrysostomus , super Matthceum " : « Qui 
orat et peccat, non orat Deum, sed illudit 
eum. » Idem , in Sermone : « Tu non audis 
orationem tuam , et Deum Vis audire pre- 
cem tuam ? Flecto, inquis , genua. Curvasti 
quidem genua intus, sed mens tua foris 
vagabatur : corpus tuum intus in ecclesia , 
sed animus tuus foras : os quidem loque- 
batur , sed mens usuras cogitabat. » Beda, 
in Homiliis : « Est oratio qua? peccatinn 
facit; sed qui bene orat, orando quaerit 
Denm , hic a teiTenis ad superiora progre- 
diens verticem curiae suldimioris ascendit : 
qui vero de divitiis^ aut honore saeculi, aut 
certe de inimici morte sollicitus obsecrat, 
ipse in inflmis jacens , viles ad Deum preces 
mittit. » Bernardus, super Cantica^^ : « Quse- 
rentes aliquid, frustrari solent, cum aut 
videlicet non in lempore quasrunt, aut non 
sieut oportet, aut ubi oportet. » Idem : 
« Oratio peccatoris, » etc. , infra, libro in, 
de Discordia '^ Idem "• : « Miror valde im- 
pudentiam aliquorum , qui inter nos sunt , 
qui cum omnes nos sua singularitate tur- 
baverint, sua impatientia irritaverint , sua 
inobedientia coinquinaverint ; audent nihi- 
lominus ad tam foedum conscientice suae 
lectulum cum orationum instantia, totius 
puritatis Deum invitare. Sed, sicut scriptum 



' Bern., de Quat. Mod. orandi , post pauca, — 
> Matth , XXVI, 44. — ' Senec., epist. .x, in fin. — 
* Ibid., ante. — ^ Vid. iat., lib. IV, c. xxiv, et c. XLV, 
§ 6. — " Greg., Moral., lib. X , c. .\i, post med. — 
' Id., ad Epist. Sicil., lib. IX, epist. XLV, col. 1462. 

(o) Ccet, edit. laudatione. 



— « Isid., de Sum. Boit., lib. III, c. vii, sent. 8.— 
•' Ibid., sent. 6. — '" Hieron., ad Maur. fil., episl. xiv. 

— " Cbrysost., in Malth. Oper. ioiper., boni. xv, 
ante med. — '- Bern., ;« Cant., serm. lxxv, ante 
med. — '^Vid. inf., lib. III, c. xxil.— " Beru., ibid., 
serm. XLVi, ciica med. 



120 PHARETRiE LIB. 11. 

est ' : Cum extenderitis manus vestras , 

avertam oculos meos , et cum multiplica- 

veritis orationem, non exaudiam. » I.lem, 

in Sermone ' : « Timida oratio ccelum non 

penetrat, quia restringlt animum timor im- 

moderatns, ut omnino, non dico ascendere, 

.sed nec procedere queat. Tepida vero in 

ascensn languescit et deficil, eo qnod non 

habeat vigorom. Temeraria iiscendit qui- 

dem, sed resilit, resistitnr enim ei ; nec 

tantum non obtiuKt gratiam, sed nifretur 

offonsam. Qua? vero fidelis, ethumilis, et 

fi-ivcns oralio fueril , ccelum sine dubio 

penelrabit , unde certum est quod vacua 

redire non possit. » Seiieca, iu Epistola^ : 

« Tunc scito te omnibus cupiditalibus cssc 

s',lutum, cum eo perveneris, ut nihil Ueum 

/dges, nisi quod rogare palam possis. Nunc 

aulem quanla denientfa est hominum, qul 

turpissima vota Diis insusurrant, itaut, si 

quis aurem admoverit, slatim conlicescant, 

et quod scire hominem nohmt , Deo nar- 

rant! » 



CAPUT XI,VI[. 



r.regorins, in Moralibus ' : « Donum 
Spiritus, quod in subjecta mente ante alia 
prudentiam , temperanliam , fortitndinem , 
et justiliam format, eanidiMu nientim , ul 
contra singnla qna^que tenlanienla eruiiiat, 
in septeni mox virtutibus temperal : nt con- 
tra stuUiiiam, sapientiam; contra hebetu- 
dinem , intollectum ; contra praecipitatio- 
Tiem, consiliuni ; contra timorem, forlitndi- 
ncm ; coiitra ignorantiam, scientiam ; conlra 
duriiiam , pietalem ; conlra supeibiam, det 
timoiom. » Ideni " : « Orandum est, ne sa- 
pientia elevot ; ne inlelloctns, dum sulitiliter 
curril, aberret ; ne cousilium, dum se mul- 
liplicat , confundal ; ne fortitudo , dum fidu- 
ciam pi.Tbct , ijraH'ipitct ; no sciLMilia, dnm 

' Isn., I, lo. — ^ nerii., de Quadrag., scrai. iv, prope 
liD. — ' Seuec, Eitist. x, prope fin. — ' ^i^i^S-, 
Moml., lib. II, c. xxvii, ante med. — » ibid., lib. I, 



novit et non diligit , inflet; ne pietas, dum 
extra rectitudinem inclinat, intorqueat; ne 
timor , dum plus justo trepidat , in despera- 
tionis foveam mergat. » Idem , supir Eze- 
chielem ' : « Est timor in mente. Sod qualis 
timor est, si cum eo pietas non est? Qui 
enim misereri proximo ignorat, qui compati 
ejus tribulationi dissimulat : hujus timor 
ante omnipotenlis Dei oculos nullusest, quia 
non sublevatur ad pietatem. Sed sape pie- 
tas per inordinatam misericordiam errare 
snlct , si forte pepercerit quae parcenda non 
sunf. Pcccata enim , quae feriri gehennae 
ignibus possunt, diseiplinae sunt verbere 
corrigenda. Ut ergo vera et ordinata sit 
pietas, ad gradum est alium sublevanda, id 
est, ad scientiam, ut sciat quid ex judicio 
puniat, vel quid ex misericordia dimittat. 
Sed quidem si sciat quid agere quisqne de- 
beat, virtutem vero agendi non habeat, 
nihil valet. Scientia ergo nostra crescat ad 
fortitudinem, ut cum viderit quid agendum 
sit, hoc agere per mentis fortitudinem pos- 
sit. Sed saepe fortitudo , si improvida fuerit, 
et minus conlra viiia circumspecta, ipsa sui 
praesnmptione in cassum ruit. Ascondat ergo 
ad consilium, ut prtevidendo praemuniat 
omne , qnod agere fortiter potest. Sed con- 
siiiiim osse non potest, si intellectus deesl: 
qnia qui non intelligit malum quod agentem 
gravat , quomodo potcst bonum dare consi- 
lium, quod adjuvel? llaque a consilio ascen- 
damus ad intelleclum. Sod quid , si inlel- 
lectus magno quidem acumine viget, et 
niodorari se nescit per maturitatem ? Ab 
intoileclu ergo ascendatur ad niaturitatem. 
Ascendamus ergo per intellectum ad sapien- 
tiam, ut hoc , quod accuratius intellectus 
inviMiit, sapientia matiire disponat. » Idem ' : 
« Por timorem Dei efficiiimr humiles; per 
pietatis studium, misericordes ; per scien- 
tiam , di;;creli ; por montis fdititudinem, 
liberi; por consilium , cauli; per intellec- 
tiim, providi ; per sapientiam, maturi. » 

<-. XXIX, al. xxw. — ' Id., in Ezecli., honi. xi\, anfe 
uied. — ' Ibid., circa nied. 



DE PRINCIPALIUM VITIORUM 
Augustinus, swper Matthoeim : « Spiritus 
sanctus operatione septenaria commenda- 
tur, ut sit in nobis spiritus sapientiae et 
intellectus, consilii et foititudinis, scientise 
et piefatis, et timoris Dei. Huic septenario 
bono, constitue e contrario septenarium 
malum, scilicet spirJtum stultitise et erroris, 
spiritum temeritatis et ignaviae, spiritum 
ignorantige et impietatis, et spiritum super- 
biae conlra timorem Domini. Et ita ' alii 
septem nequiores. Infra , lib. ni, de Simula- 
tione '. » 

CAPUT XLVUI. 



De Beatitudine. 

Augustinus, de Moribits Ecclesice ' : 
« Reatus, quantum existimo, neque ille dici 
potest, qui non habet quod amat, quale- 
cumque sit ; neque qui habet quod amat, si 
noxium sit; neque quinon amat, quod habet, 
ctiamsi optimum sit. Nara et qui appetit, et 
adipisci non potest, cruciatur ; et qui adeptus 
est quod appetendum non esset , fallitur ; et 
qui non appetit quod adipiscendum esset, 
segrotat. » Idem , de Libero Arbitrio ' : 
« Sicul tota vita corporis anima est, sic beata 
vita animae Deus est. » Isidorus , de Summo 
Bono ^ : « Quia sine fide impossibile est Deo 
placere, vere beatus est, qni et recte cre- 
dendo bene vivit, et bene vivendo fidem 
reclam custodit. » Idem : a Salus inchoan- 
tibus, » etc. , supra, de Perseverantia ". 
Idem, in Etymologiis ' : « Reatus dicitur, 
quasi bene auctus, scilicet ab habendo quod 
vellet, et non patiendo quod nollet. lile au- 
tem vere beatus est , qui et habet omnia 
quai vult bona, et nihil vult male : ex his 
enim duobus beatus homo efficitur. » Am- 
brosius , super Lucam " : « Reatus pauper 
qui clamavit , et Dominus exaudivit eum : 
pauper a crimine, pauper a vitiis, pauper in 
quoprincepsmundi hujus nihil invenif,pau- 

' Luc, XI, 26. — ■ Vid. inf., lib. 111, c. .Nxv. - 
' Aug., de Morib. EccL, c. lli. — ' Aui,'., de Lib. Arb., 
lib. 11, c. XVI. — ' Isid., de Sum, Bon., Lb. II , c. ii, 
sent. 2. — ' Vid. sup., Huj. lib. c. xxxiv, p. 107. — 



ET VIRTUTUM MULTIPLICITATE. 121 

per illius pauperis aemulus », qui cum dives 
esset, ■propter nos pauper factus est. Prima 
ergo beatitudo est, oum deposuero omne 
peccatum, et exuero omnem malitiam , et 
simplicitate confentus fuero, inops malo- 
rum. Superest igitur, ut mores meos tem- 
perem. Quid enim mihi prodcst carere sae- 
cularibus, nisi fuero mitis atque mansuetus? 
Nam qui sequitur viam rectam, sequitur 
utique illum, qui ait '" : « Discite a me, quia 
mitis sum , et humilis corde. » Et infra : 
« Mitiga affectum tuum, ul non irascaris; 
aut certe iratus, ne peccaveris, juxta quod 
scriptum est " : Jrascimini, et nolite pec- 
care. Praeclarum est enim motum tempe- 
rare ; nec minoris virtutis dicitur cohibere 
iracundiam, indignationemque compescere, 
quam omnino non irasci , cum plerumque 
illudleuius(a),hocfortias8estimetur.Cumau- 
tem hoc feceris, memento quia peccator es, 
et lugeto peccata tua, et lugeto delicta. Et 
bene tertia beatitudo est peceala deflentis, 
quia Trinitas est, quae peccata condonat. 
Ablue igitur te lacrymis, lava fletibus : si 
tu te ipse fleveris, alius non te flebit. Nam 
si Saul flevissef peccafa sua, Samuel eum 
non flevisset. » Et post pauca subdit : « De- 
posui peccatum, temperavi mores, delicta 
deflevi; jam nunc esurire incipio, et sitire 
justitiam. Mger enim, dum in gravi morbo 
est, non esurit, quia aegritudinis dolor ex- 
cludit famem. » Et mox ait : «Qui esurit, uti- 
que virium quaerit augmentum. Quod au- 
tem est majus virtutis incrementum, quam 
norma justitiae? Justitiam sequitur miseri- 
cordia; unde dictum est '^ : Dispersit, dedit 
pauperibus : justitia ejus manet in scecii- 
lum sceculi. Sed qui misericordiam defert, 
mercedem araittit, nisi mundo corde mise- 
reatur. Namsijactantiam quaerit^ nuUus est 
misericordiae fruclus. Emunda igitur inte- 
riora tuae mentis. Sed nisi prius tu interiora 
tua vacuefeceris ab omni labe peccati, ne 

' Isid., Etymol., lib. X, verb. Beatus. - * Ambros., 
in Luc, VI, lib. V. — Ml Cor., viil, 9. — '» Matth., 
XI, 29. — <' Psal. IV, 5. — " Psal. c.vi, 9. — (a) Al. 
lentius. 



122 



dissensiones contentionesque ex afTectu tuo 
prodeant, non potes aliis ferre medicinam. 
A temetipso igitur pacem incipe , ut cuni 
fueris ipse pacificus, pacem aliis feras.Quo- 
modo enim aliorum corda potes mundare, 
nisi tuum ante mundaveris ? » Et infra : 
« Qui autem patitur persecutionem, in ulti- 
mo certamine constitutns probatur adversis, 
ut cum legitime cerlaverit, coronetur. » 
Bernardus , in Serm07iibus ' : « Videmus 
pauperes aliquosj qui si veram haberent 
paupertatem, non adeo pusillanimes inveni- 
rentur, utpote reges, et reges coeli. Sed lii 
sunt, qui pauperes esse volunt, eo tamen 
pacto, ut nihil eis desit; et sic diligunt pau- 
pertatem, ut nullam inopiam patiantur. 
Sunt et aUi mites, sed quandiu nihil dicilur 
vel agitur, nisi pro eorum arbilrio. Patebit 
autem quara Jonge sint a mansuetudine, si 
levis oriatur occasio turbationis. Ilajc igitur 
mansuetudo quomodo hereditabit terram 
promissionis, quae ante hereditatem deficit ? 
Alios quoque lugentes video; sed si de corde 
puro et conscientia non ficta procederent 
iliffi lacrymae, non tam facile solverentur in 
risum. Nunc autem, cum abundanlius otio- 
sa et scurrilia verba produant , quam prius 
lacrvmae, lacrymas hujusniodi de his esse 
non arbitror quibus consolatio divina pro- 
millitur; quandoquidem post illastam facile 
corisolatio vilis admittitur. Alii tam vehe- 
menter contra aliorum delicta zelantur, ut 
videri possint esurire et sitire justitiam : 
quod quidem verum esset , si esset apud eos 
de suis quoque peccatis idem judicium. Sed 
nune ' pondus et ponclus, utrumque abomi- 
natio est apud Beum : nam contra alios tam 
imprudenter, quam immaniter aestuant ; 
seipsos tam insipienter, quam inutiliter pal- 
pant. Sunt alii misericordes de his quse ad 
ipsos non pertinent ; qui scandalizantur , 
quod non datur omnibus abundauter, sic 
tamen ut ipsi nec in modico quidem gra- 
ventur : qui si vere misericordes essent, de 



PHARETR^ LIB. 11. 

suo facere deberent misericordiam ; et si 
non possent de terrena substantia, de volun- 
tate saltem bona darent iis, qui contra eos 
forte peccare viderentur, induigentiam, da- 
rent utique dulce signum, verbum bonum. » 
Et infra : « Sunt etiam qui peccata sua sic 
confitentur, ut videri possint ex desiderio 
mundi cordis id agere, omnia enim in con- 
fessione iavanlur, nisi quod ea, quae ipsi 
dicunt aliis, ab aliis audire patienter non 
possunt. Sunt etiam alii qui si viderint 
quempiam vel leviter scandalizatum , valde 
solliciti sunt quomodo in pacem eum redu- 
cere possint, et ob hoc viderentur pacifici, 
nisi quod eorum commolio, si forte contra 
eos quidquam factum dictumve videbitur, 
tardius universis poterit difficiliusque se- 
dari : qui nimirum, si vere pacem dilige- 
rent, haud dubium, quin eam primo quae- 
rerent sibi ipsis. » Seneca, in Epistola » : 
« Beatus non is est, quem vulgus appellat, 
ad quera pecnnia magna confluxit ; sed ilie 
cui bonum omne in animo est, erectum, et 
excelsum, et mutabilia calcans. » 



' Bern., i>i Adu., serm. iv, posl med. 
10. — ' Senec, Epist. xlv, post med. 



. > Prov., XX, 
- ' Greg., m 



CAPUT XLIX. 

De Eleemosyna accepta. 

Gregorius, in horailia super illud Luc. , xvi : 
Facite vobis amicos, etc. : « Si cceleste pa- 
triraonium eleemosynis eniitur, pauperes 
non sunt audiendi ut egeni, sed ut patroni 
exorandi. » Idem' : « Ad tribuendum pigri 
cur estis, quando hoc, quod jacenti in terra 
porrigilis, sedenti in coelo dalis? Dominus 
ait ^ : Quidquid fecistis uni de Itis fratri- 
bus meis minimis, mihi fecistis. » Idem, in 
Moralibus " : « Tuuc plena est nostri cordis 
compassio, cum malura iuopiae pro proximo 
suscipere non metuimus, ut illum a pas- 
sione liberemus. » Idem ' : « Rem quamli- 
bet plerumque dat etiam qui non conipa- 
titur ; nunquam autem qui vere compatitur, 

Evang., hom. .\l, circa 6n. — » Matth., xxv, 40. — 
' Greg., Moral., lib. XX, c. xxiv, non longe a prino. 
— ' Ibid., circa fin. 



HE PRINCIPALIIIM VITIORUM ET VIRTnTtlM MULTIPLICITATE. 



123 



quod necessarium proximo conspicit, ne- 
gat. » Idem, in Pastorali ' : « Nonnulli hu- 
jus mimdi divites, cum fame crucientur 
Ctiristi pauperes, effusis largitatibus nu- 
triunt histriones. Qui vero indigenti etiam 
peccatori panem suum , non quia peccator, 
sed quia homo est , triliuit, nimirum non 
peccatorem, sed pauperem justura nutrit. » 
Isidorus, de Summo Bono • : « Verum est 
quod peccata omnia misericordiae operibus 
expurgentur; sedsi jamcaveat peccare, qui 
misericordiam impartitur. » Joannes Chry- 
sostomus, in Sermonibus : «Melius servalur 
pecuuia, quai in dextera pauperis coUoca- 
tur : lianc niihi non calumniator extorquet, 
non invidus criminatur, non latro auferet , 
non fur nocturnus diripiet , non servus fu- 
gam meditans invadet ; sed semper est tuta, 
semper integra , semper salva. » Idem ; 
« Mentem Deus misericordem requirit , non 
pecunise quantitatem. » Idem, swper Joan- 
nem : « Eleemosyna est , quaj est ab omni 
eruta injustitia; haec omnia facit munda ; 
haec et jejunio melior, et terrse lectulo : et 
nimirum difficiliora illa et laboriosa; sed 
hsec lucrabiliter illuminat animam et impin- 
guat, et bonam et speciosam facit. » Idem : 
« Da indigenti , et non da saltanti , ut non 
cum tuis pecuniis et tuam animam, et illius 
perdas : lu enim causa es perditionis illius. » 
Ambrosius, in Epistola : « Misericordia non 
de meritis judicare consuevit, sed de neces- 
sitatibus subvenire ; juvare pauperem, non 
examinare justitiam. » Idem : « Habe, di- 
ves, hypothecas inopum sinus, habeas hypo- 
thecas viduarum domos , habeas hypothecas 
orainfantiumorphanorum, ut dicatur tibi -^ : 
Ex ore infantium, et laclentium •perfecisti 
lauclem. » Idem, de Officiis'' : « Perfecta 
liberalitas fide , causa , loco , tempore com- 
mendatur : fide, ut prius opereris circa do- 
mesticos fidei. » Idem ' : « Non omnibus de- 
bemus misericordiam ; sed quia plerique 

' Greg., Patioml., p. 111, c. i, admon. 21. — = Isid., 
de Sum. Bon., lib. XIU, c. LXiv, seol. 7. — » Psal. 
VIII, 3. — * Ambr., de Offic, lib. I, c. xxx. — = Ibid. 
— « Ibid. — ' Ibid., c. u. — ' Ibid., lib. 11, c. xxviii. 



fraude eam quaerunt , et confingunt aerum- 
nam , ideo ubi cau.sa manifestatur, persona 
cognoscitur, tcmpus urget, largius se debet 
perfundere misericordia. » Idem ' : a Affec- 
tus divitem collatorein, aut pauperen-; facit , 
et pretium rebus imponit. » Idem ' : « Si 
peregrinum sub tectum tuum inducas,si 
suscipias egentem, ille tilii acquirit sancto- 
rum amicitias, et aeterna tabernacula. » 
Idem ' : « Aurum Ecclesia habet , non ut 
servet, sed ut eroget, et subveniat in neces- 
sitatibus. » Idem, super Lucam » : « Tu qui 
putaste manumhabere sanam, cave ne ava- 
ritia, cave ne sacrilegio contrahatur; exten- 
de saepius eam, exteude ad illum pauperem, 
qui te obsecrat; extende, ut proximum ju- 
ves, ut viduae feras praesidium, eripias inju- 
riae, quem vides injustae contumeliae subja- 
cere. » Hieronymus, in Epistola : « quanta 
beatitudo pro parvis magna recipere, aeterna 
pro brevibus, pro morituris semper viven- 
tia, et habere Dominum Deum debitorem ! » 
Augustinus , Contra quinque hmreses '" : 
a Obsecutus est Lot angelis, tanquam pere- 
grinis , consuetudine hospilitatis ; liberatus 
a periculo civitatis , et temporale evasit in- 
cendium, et aeternum consecutus est prae- 
mium. Discite ergo, Christiani, sine discre- 
tione exhibere hospitalitatem, ne si forte cui 
domum clauseritis , cui humanitatem dene- 
gaveritis, ipse sit Christus. » Idem, in Epi- 
stola " : « Utilius esurieiiti panis tollitur, si 
de cibo securus justitiam negligat, quam si 
ei panis frangitur, ut injustitiae seductus 
acquiescat. » Idem, in Sermone '^ : « Redime 
te, homo, dum vivis ; redime te ipse, dum 
potes; redime te , inquam , dum pretium in 
manibus habes ; redime te, ne dum te mors 
amara praevenerit, et vitam simul et pre- 
tium perdas. Sine causa hoc vis dimittere 
uxori, quae forsilan alium habebit mari- 
tum. B Idem " : « Qui sibi aut praemium 
comparare, aut peccatorum desiderat indul- 

— " Id., in Luc, vi, lib. V. — '" Aiig., de Quinq. 
Hcsrcs., c. IV. — " Aug., ad Vinc, epist. XLViii. — 
"' InterOp. S. Aug., de Temp. serm. ccxix, al.ccLXXVli, 
n. 3, in append. tom.VI. — "Ibid. 



m 



PHARETR^ LIB. II. 
redditis decimis de no- extollit, majorem culpam intrinsecus super- 



gentiam promereri 
vem partibus studeat eleemosynam dare. » 
Idem ' : a Si decimas non habos fnictuum 
terrenorum , quod habet agricola , quod te 
pascit ingeninni, Dei est : inde decimas ex- 
petit, unde vlvis : de militia, de negotio, de 
artificio tuo reilde decimas. Aliud enim de 
terra rependiuius, aliud de tonsura ovium, 
et de lacte. » klem ^ : « Da (a) pauperibus, 
et habebis Ihesaurum in ccelo : non sine the- 
sauro remanebis ; sed quod habebis in terra 
sollicitus, habebis in coelo securus. » Idem, 
in Enchiridio » (6) : a Multa sunt genera 
eleemosynarum, quas cum facimu.«, adjuva- 
inur ut dimittanlur peccata nostra. Sed ea 
nlhil est majus, qua ex corde dimittimus, 
quod in nos quisque peccavit. » Leo Papa, 
iu Sermone : « Magrta est eleemosyna, quae 
ardentium criminum globos benevolenliae 
suffi fonte refrigerat, et quodam irriguo 
largitatis obruit incendia delictorum , iit 
quamvis offensus Deus, quamvis crimini- 
bus provocatus, cogatur llberare cleemosy- 
nis, quem disposueratpunire peccatis.» Ber- 
nardus, in Epistola ' : « Vere beatus qiii in- 
telligit non super cupidum, sed ' super ege- 
mim et pauperem : illum , inqnara , paupe- 
rem, qui invite petit, et verecunde accipit, 
et accipiens gloriflcat Patrem suuni, qui in 
coelis est.B Multa infra, iib. lY, de Con- 
nexione virtutum '. 

CAPUT L. 

De Eleemosyna imccepta. 

Gregorius, in Registro ■" : « Quidquid in 
Dei sacrificio ex scelere offertur, omnipoten- 
tis Dei non placat iracundiam , sed irritat. » 
Idem , in Moralibus " : « Quisquis super 
eum, cui aliquid tribuit, fastu se elationis 

' Ang., de Temp , serm. ccxix, al. ccLXXVii, n. 3, 
in append. — " Ibid., serm. l. ol. Lx, n. 7. — ' Id., 
Encliirtd., c. LXXii.— » Bern., ad lioger. Sic. rcg., 
epist. cvii. — 5 Psal. xt, 2. — » Vid. iuf., lib. IV, 

(a) Coet. edit. Idem de. — (i) Item Enchiridione. 



biendo peragit, quam, extrinsecus lar- 
giendo, mercedem acquirit. » Isidorus, in 
Synonymis ' : « Nihil proficit, alterum inde 
reficis, unde alteri maciem facis : condemnat 
misericordia ista, non propitiatur. » Idem , 
de Summo Bono '" : « Non est eleemosyna, quae 
gloriae magis causa, quam misericordiae im- 
partitur intuitu : quali enim intentione ab 
unoquoque largitur, taliter et apud Deum 
recii>itur. » Augustlnus, de Civitate Dei" : 
« Sicut non fratri suo dicit : Fatue, qui cum 
hocdicit, non ipsi fraternilati, sed peccato 
ejus infensus est, alioquin reus erit gehennae 
ignis; ita e contrario, qui porrigit eleemosy- 
nam Christiano, non Christiano porrigit, si 
non in eo diligit Christum. » Idem ", super 
Psalmos : « Qui dat eleemosynam ut careat 
taedio interpellantis, m m ut reficiat viscera in- 
digentis, etrem, etmeritumperdit.» Ambro- 
sius, super Lucam : a Ilospitalem esse propter 
remunerationcm , elTectus avaritiae est. » 
Idem: « (,lui misericordiam defert, » etc, su- 
pra, de Beatitudine'^. JoannesChrysostomus, 
super Mattha:um : o Non gaudent martyrcs, 
quando ex illis pecuniis vel eleemosynis ho- 
uorantur, dc quibus pauperes plorant. » 
Idem : a Qualis est ista justitia, munerarc 
niortuos , et spoliare viventes ; de sanguine 
miserorum lollere, et Deo offerre? Illud non 
est Deo offerre, sed violentiae suae socium 
facere Deum : ac si Deus oblatam sibi pecu- 
niam do peccato libenter accipiat , et con- 
sentiat peccato. » Bernardus, super Can- 
tica * : a Non recipit Deus eleemosynam de 
manu raptoris, seu fceneratoris ; sed nec de 
hypocritae quidem , qui cuin facit eleemo- 
synam , facit luba cani ante se, ut glorifice- 
tur ab hominibus. » 

c. XLV, § 4, 6, 7. — ' Greg., ad Syagr., etc, lib. VII, 
p. II, epist. cxi, col. 1172.— ' Id., Moral., lib. XXI, 
c. XIV, post med. — » l.<id., Sy.-ton., c. xviii, post 
med. — '» Id., de Sum. Bon., lib. III, c. Lxiv, sent. 7. 
— " Aug., de Civit. Dei, Vtb. II, c. xxvil. — " Id., in 
Psal. XLii, n. 8. — '» Vid. sup., c. XLvm, p. 121. - 
'* Bern., iii Cant., serm. xi, post med. 



LIBER TERTIUS 



DE PERICULOSIS AGITUR 



CAPUT PRIMUM. 



De Voluntate. 



Gregorius , in Moralibiis ' , super illud 
Job * ; Involutce sunt semitw gressuum eo- 
rum, etc. : « Reprobi recfa quidem delibe- 
rando appetunt , sed ad consueta seniper 
mala recurrunt. » Et infra : « Bona quidem 
cupiunt, sed a malis nunquam recedunt. 
Esse quidem liumiles , sed sine despeclu ; 
esse contenti propriis, sed sine necessitate ; 
pauperes esse volunt, sed sine defectu ; esse 
casti, sed sine maceratione corporis; esse 
palienfes, sed sine contuineliis volunt. Cum- 
que adipisci quserunt virtutes , sed labores 
virtutum fugiunt, quid aliud, quam et belli 
certamina in campo nesciunt, et triumphare 
in urbibus de bello concupiscunt? n Idera' : 
Nequaquam homo ad pravam delectatio- 
nem rapitur, uisi prius per voluntarias men- 
tis tenebras inflrmetur. » Idem * : « Cum 
quis adhuc ex timore bona agit, a malo pe- 
nitus non recessit : quia eo ipso peccat, quo 
peccare vellet, si inulte potuisset. » Idem ^ : 
«Non intuetur Dominus quantum quisquam 
maU valeat facere, sed quantum velit; et 
cum deest potestas male faciendi foris, apud 
se tamen tyrannus est, cui iniquitas domi- 
natur intus. » Hieronymus , in Epistola : 
« Tantum virtuti adjicies, quantum proprise 
voluntati subtraxeris. » Augustinus , de Li- 
bero Arbitrio " : « Voluntasaversa ab iiicom- 
mutabiU et communi bono , et conversa ad 

• Greg., Moral., lib. VII, c. xii. - 2 JoO, vi, 18. — 
' Greg., Moi-al., lib. IV, c. xv, circa med. — • Ibiil., 
lib I , c. .XI. — 6 ibid , lib. XII, c. xs. - 6 Aug., de 
Lib. Arb. lib. II, c. x — ' Vid. inf,, huj. lib. c. XLi. 



proprium bonum, aut ad exterius, aut ad 
inferius, peccat. Ad proprium bonum con- 
vertilur, cum suae potestalis vult esse; ad 
exlerius autem, cum aliorum propria, vel 
qusecumque ad se non pertinent, cognoscere 
studet; ad inferius, cum voluptatem corpo- 
ris diligit, atque ita homo superbus, et cu- 
riosus, et lascivus effeclus, excipitur ab illa 
vita, quae in comparatione superioris vitae 
mors est. » Ideiu : « Vokintas mala, » etc., 
infra, de quatuor affectionibus inordiiia- 
tis '. Idem , de Confessionibus * : « Ex vo- 
luntate perversa facta est libido : et dum 
servitur libidini, facta est consuetudo : et 
dum consuetudini non resistitur, facla est 
necessitas. »Idem, in Epistola^ : « Nimis 
perverse se amat, qui alios vult errare, ut 
error suus lateat. » Idem, de Vera Reli- 
gione '" : « Nunc usque adeo peccatum vo- 
luntarium malum est, ut nullo modo sit 
peccatum, si non sit voluntarium. » Idem, 
de Trinitate " : « Mala voluntate, vel sola, 
miser quisque efficitur : sed miserior potes- 
tate, qua desiderium mal* voluntatis adim- 
pletur.» Idem, de Catechizandis Rudibus " : 
« In hac vita homines magnis laboribus re- 
qniem quserunt el securitatem ; sed pravis 
cupiiJitatibus seducti, non inveniunt. Volunt 
enim requiescere in rebus inquietis : nam 
si in divitiis velit homo requiescere, magis 
superbiis efficitur, quam securus. » Idem, 
de Verbis Domini " : « Deus amissus, mors 

— ' Aug., Confess., lib. VIII, c. 5. — ^ Id., ad 
Marce/l., episL vii. ~ '» Id., de ver. Relig., c. XIII. 

— 11 Id , de Tri/iil., lib. XIII, c. v.— 'S Id., de Catec/i. 
Ruditi., c. .\vi. — " Id., de verb. Dom., serm. VI, 
al. Lxu, n. 2. 



12G 



PHARETILE LIB. III. 



animae est : anima amissa, raors corporis 
est : mors corporis necessaria, mors aniinae 
voluntaria. » Joannes Chrysostomus, de Mi- 
litia spirituali ' : « Scito, qaia te non vincet 
natura corporis, iieque strangulabit invi- 
tuni : neque enim te obnoxiura et .servum 
faciet px libero, ni.si voluntaria tua rleclina- 
tio. » Idera, supei' Joannem : « Electionis, 
et propriae voluntatis est omnis malilia ho- 
minis. » Bemardus , super Cantica ' : « Si 
in die jejunii mei invenilur voluntas mea, 
non tale jejunium elegit Spousus; nec sapit 
illejejunium meum , quod non liliura obe- 
dientiaj, sed vilium propriae voluntatis de- 
coxit. Ego ergo non solum de jejunio, sed 
de silentio, de vigiliis, de oralione, de lec- 
tione, de opere manuum , postremo de orani 
observatione raon iclii, ubi invenitur volun- 
tas sua in ea, et non obedientia magistri, 
idipsum sentio. » Mi-m, de Libero Arbitrio ' : 
(i Duo suut, qua; iiijustara corapri«bant vo- 
luntatem : vel cum peccare, vel cuni irapune 
peccasse libet. » Idem, ia Sermonidus * : 
« Quid odit, ant ()uid punit Deus, praeler 
propriam voluntatem ? Cesset voluntas pro- 
pria, etinfernus jam non erit. In quem enim 
ignis ille desa;viet, nisi in volunlateni pro- 
priani? » Idem'' : « Umle suut scandala, et 
unde perlurbatio, uisi quod propriara sequi- 
mur voluntatera , cl lemere , quod voluerit 
ipsa, in cordenostro deflnientes, siqi;o modo 
id prohiberi contingat, conlinuo in impatieu- 
tiara,etmurmuralionem, et scandalum proni 
sumus? » 

CAPUT II. 
De Remorsu conscientia. 

Gregorius, in Moralibus \ : a Dum nulia 
bonorura operum confidentia fulcitur, in- 
tueri summa raens trepidat , quia ipsa se 
couscientia accusat. » Idem ' : « Quisquis a 

' Clirysosl., de Milil. Spirit., hom. — ' Beiu., i« 
Cant., serin. Lxxi, versus Du. — ' Id., de Cral. et 
Lib. ArO., posl med. — ' Id., de resurr. Dom., 
seruj m. — ' Id., Quomodo vol. nostra div. vol. trip/. 
subj. debeal, Serm., circa med. — « Greg., Morul., 
Ub. XVI, c. IX, circa meU. — ' Ibid., lib. XVIII, c. v. 



praeceptis dominicis discordat opere , quo- 
ties ea audit, vel legil , corde suo reprehen- 
ditur atque confunditur, quia id , quod non 
fecit, memoratur : nam in quo se errasse 
considerat , ipsa se lalenler conscientia ac- 
cusat. » Idem , s?/per Ezcchielem * : « Scrip- 
tura sacra ei siiavis est ad loquendum , cui 
interius impressa ad vivendura fuerit. Nam 
serrao dulcedinem non liabet , quem vila re- 
proba intra conscientiam remordet. » Isido- 
rus, iu Srjnonymis « : « Nullapoena gravior 
mala conscie tia. Vis autem nunquam e.«se 
tristis? bene vive. » Idem, de summo Bono '" : 
a Omnia fugere poterit horao, praeler cor 
suum : non enim polest a se quisquam rece- 
dere. Ubicumque enim abieril, reatus sui 
conscienlia illum non derelinquit » Idem" : 
Abyssus abyssura invocare, est de judicio 
suoB conscieutiae ire ad judicium daranatio- 
nis ffiternae. » Ambiosius, dc Officiis " : 
« Qiiaj poena gravior, quam inlerioris vul- 
nus conscientiffi ? Nonne hoc magis fugien- 
dum, quam mois , quara dispendium , quam 
exilium , quam debililas, quam dolor esl?» 
Bernai-dus, de Consideratione " : « Yitiosus 
viliosorum conscienlias non refugit ; et ubi 
omnes sordent, nnius fcelor minime senti- 
tur. » Idem : Annon inflationes, » etc, su- 
pra, libro II, de Intelligentia "*. Idem, in 
Sermonibus " : « Quis magis morluus eo, 
qui portat ignem in sinu, peccalum in con- 
scientia, nec sentit, nec excutit, nec expa- 
vescit? » Idem : « Qui conscientias » , etc, 
iiifra, de Mutabiltate '". Seneca, in Episto- 
la '' : « Quid prodest recondere se, et oculos 
homiuum auresque vitare? Bona conscien- 
tia tuibara advocat , mala , etiam in solitu- 
dine, anxia atque sollicila esl. Si honesta 
quai facis, omuessciant; si turpia, quid re- 
fert nerainem scire , cum tu scias? te mi- 
serura , si contemnis hunc teslem 1 » 

lcre iu priuc. — * Kl., iti E:ech., hom. x, ante med. 

— * Isid., Synon., c. xii, circii med. — '" Id , de Sum. 
Bon., lib. 11, c. XXVI, seut. >. — >' Ibid., sent. 3.— 
•' 4mbros., de Offic, lib. III, c. iv.— " Bcrn., de Con- 
sider. ,lih. I, versus fiu.— '* Vid. sup., lib. II, c. xxix, 
p. joi. — 15 Id., de resun: Dom., serm! li, aute fin. 

— '« Vid. mf., huj. lib. c. v. - " Senec, Episi. XLUl. 



DE PERICULOSIS. 



127 



CAPUT III. 

De Feccatis lingum (a). 
§ 1. — De Stultiloquio. 

Gregorius , in Moralibus ' : « Stulte contra 
Deum loquitur, qui intertlivinae animadver- 
sionis flagella positus, juslificare semetip- 
sum conatur. » Idem - : « Duo sunt genera lo- 
cutionum, importuna valde et noxia generi 
humano : unum , quod curat etiam perversa 
laudare ; aliud, quod sludet semper etiam 
recta corrigere. » Idem : « Sicut plerique re- 
ticent, » etc, infra, de Credulitate '. Idem ■• : 
« Apud homines cor ex verbis ; apud Deum 
vero verba pensantur ex corde. » Idem ^ : 
« Qui verba sua metiri nesciunt , proculdu- 
bio ad otiosa dicta dilabuntur, in quibus si 
se minime reprehendunt, statim ad noxia et 
contumeliosa prosiliunt. » Idem, in Dialo- 
gis ^ : « Loquendo cum sajcularibus fit , ut 
ab otiosis ad noxia, a levibus ad graviora 
veniamus; et os nostrum ab omnipotenli 
Domino tanto minus exaudiatur in prece, 
quanto amplius inquinatur stulta locutione. » 
Isidorus, desummo Bono ' : « Quadripartita 
est loqueudi ratio : quia vel bonum bene, 
vel bonum male, seu bonum male, seu ma- 
lum bene profertur. Bonum quippe bene lo- 
quitur, qui ea , quse recta sunt, humiliter 
annuntiare videtur. Malum male loquitur, 
qui quodlibet flagilium persuadere conatur. 
Bonum male loquitur, qui quodcumque rec- 
tum arroganter prajdicare sentitiu-. Malum 
bene loquitur, qui aliquod narrando vitium 
detestatur , ut ab eo homines avertantur. » 
Angustinus , super Canonicam Jacobi : 
« Lingua facilitatem habet motus ; iu udo po- 
sita est, facile in lubrico (b) labitur : quanto 
illa citius et facilius movetur, tanto tu ad- 
versus illam iixus esto. » 

' «reg., MoraL, lib. 11, c. xiv. - - IbiJ., lib. VII, 
c. XVII, iu priuc. — ' Vid. inf., buj. lib. c. .x.Kxr. — 
» Gves.,Moral., lib. II, c. vii. — 6 Ibid., lib. XVI, c. I. 
— 8 Id., Dialog., Ub. III, c. xxv, posl med. — ' Isid., 
de Sum. Bon., lib. II, e. .\xix, sent. 17 et 18.— 

(a) Hoc litulo et ea, quae sequitur, octodecim paragi a- 
phorQHi distinclione, carent Caet. edit. — (6) L. lubrica. 



§ II. — De Multiloquio. 

Gregorius, in Moralibus ' : « Certum est, 
quod verbosus vir justihcari nequeat. » 
Idem » : « Menlis justitia desolalur, quando 
ab immoderata locutione non parcitur. » 
Idem, iu Pastorali '" : «Quiamurura silentii 
non habet, patetinimicijaculis civitas men- 
tis ; et cum se per multa verba extra semet- 
ipsam ejicit , apertam se totam adversario 
oslendit ; quam ille tanto sine labore supe- 
rat, quanto et hsec eadem, quse vincitur, 
contra semetipsam per multiloquium pu- 
gnaf. » In Proverbiis dicitur " : Sicut urbs 
•patens et absque muronm ambitu , ita vir 
qui non potest in loquendo cohibere spiri- 
tiim suum. » Idem, super Ezechielem '^ : 
« Valde difficile est , ut qui mulla loquitur, 
non etiam mentiatur. » Isidorus, in Syno- 
nymis " : « Loqui niullum stultitia est , et 
vox insipientisin multiplicatione sermonis. » 
Idem " : « Multiloquium non declinat pecca- 
tum; fluvius enim exundans cito colligit 
lutum. » 

§ III. — De Nugis. 

Gregorius , in Moralibus ''° : « Otiosum 
veibum est, quod aut ratione justae neces- 
silatis , aut intentione piae utilitatis caret. » 
Idem : « Qui verba, » elc, supra, eodem '^ 
Ambrosius , super Beati immacidati " : 
« Nou mediocre pericuium esi , cum habeas 
tanta eloquia Dei , et opera , quse fecit in Ge- 
nesi, in Exodo, in Levitico, Numeris, Deute- 
ronoinio, Jesu Nave, Judicnm, libro Begum 
atque Esdne , et quaj dixit , et quai fecit in 
Evangelio, in Actibus Apostolorum; si , illis 
praetermissis , loquaris quae saiculi sunt , 
audias qua3 vana sunt et otiosa. » Isidorus, 
in Synonymis '' : « Sermo vanus , vana 
conscientiaejudex est. Mores enim hominis 

« Greg,, MoraL, lib. X, c. ii. — » Ibid., lib. Vll, 
c. .XVII, ante med. — '" Id., Puslor., p. III, admou. 15; 
el MoraL, lib. VII, c xvii. - " l'rov., xxv; 27. — 
'= Id., inEzech., hom. xii, post med. — '^ Isid., 
Synon., c. ix, in fiue. — '* Ibid , paulo post. — 
15 Greg., Moral., lib. VII, c. xvil, circa med. — '^ Vid. 
paulo^ante, liac, § 1 ipsa pag. - " Ambros., in Psal. 
cxviii. octon. XXII.— "Isid., Synon., c. ix, post med. 



1^8 



PHARETR^ LIB. 111. 



lingua pandit ; et qualis sermo ostenditur , 
talis et animus comprobatur. » Idem, de 
summoBono ' : «Vanisermonesin ore Chri- 
stiaiii non debent inveniri. Nam sicut malos 
mores bona colloquia corrigunt , ita prava 
colloquia bonos mores corrumpuiit. » Joan- 
nes Chrysoslomiis, super MaUh(eum^ : a Om- 
nis sermo vanus qui dicitar, immundo spi- 
ritu dictante profertur. » Uieronymus , in 
Epistola : « Quidquid non a^diflcat audien- 
tes, in periculum vertiturloquenlium. » Ber- 
nardus , in Apologia ' : « Vobis convenienti- 
bus in tinum , ut Apostoli vcrbis utar ', jam 
non est dominicam canam manducare : pa- 
nem quippe coelestem ncmo est qui requirat, 
nemo qui tribuat : nihil de Sciipturis sacris 
quisquam loquilur, nihil de salute agitur 
animarum; sed nugai,'risus, et verba mulfa 
proferuntur in ventum. » Mem, de Prcecepto 
et Dispensatione ^" : « Stulliloqnia et vanilo- 
quia nuuquam nisi contra mandala Dei usur- 
paiitur. Feccata quippt! sunt : et Deus pro- 
hil)e,t omnc peccatum; et taraen vt-iiialia, 
nou criuiinalia reputantur , excepto, cum 
per contemptura vcrtuntur in usum et con- 
suetudiiiera; et tunc non peccati species, sed 
peccantis intcntio pensatur. » Idem, de Con- 
sideratione " : « Fugienda otiosilas mater 
nugarum, noverca virlutum. Inler saicula- 
res quippe nugae sunt , in ore sacerdolis 
blasphemiae : interdum tamen si incidant , 
ferendaj fortassis, referendaj nunquam : ma- 
gis interveniendum caute et prudenter nu- 
gacitati. » Idera ■" : « Consecrasti os tuum 
Evangelio; nugis igilur jam os aperire illi- 
citum ost ; assuescere vero nugas loqui , sa- 
crilegum est. Labia sacerdotis, ait Prophe- 
ta', custodiunt scientiam, etex ore ejus re- 
quirunt legcm, nou nugas, aut labulas. b 
Idem ' : « Yerbum scurrile ab ore procul sil. 

' Isiil., dc Siim. Bon., lib. II, c. xxix, scnt. 5. — 
> Clirysost., in M<dtli. Op. iiiiperf., hoiu. xi , aiitc 
jjjej. _ s Bern., ad Gnlioliii. Abb. Aftohg., post med. 
— » 1 Cor., XI, '20. — ' Beru., </* Prac. el Oisp., ante 
med. — 8 Id., de Consider., lib. III, versus fiii. — 
' Ibid., paulo post. — » Malac., Il, 7. — ' Beiu., de 
Consider., Ub. 11, circa fiu. — '• Greg., Moral., 
lib. VIII, c. XXII, cjrca uied. — " Ibid., lib. XXV, 



et procul ab aure relegandum est. Fcede 
enim ad cachinnos moveris ; sed fcedius alios 
moves. » 

§ IV. — De Jactanlia. 

Gregorius, in Moralibus " : « Procaces 
quique eliam nola jactanter proferunt, ut 
loquentes docti videantur. » Idem " : « Eo 
ipsosuperbiensabintegritatesalutis corruit, 
quojactantia cujusliljet virtutis intumescit. » 
Idem " : « Arrogantes, si non inveniunt voces 
hominum , quas inhiantes expcctant, ipsi 
scicntiam siiam laudantes prsedicant » . Idem, 
in Pastorali " : « Eligit patiens quaelibet 
mala perpeti, quam perostentalionis vitium 
bona sua occulta foris publice cognosci. At 
coutra eligit arrogans bona de se , vel falsa, 
jaclare, ne mala pos.sit, vel minima, per- 
peti.» Isidorus, de Summo Bono '* : «Culpa- 
biliter manus ad iiomiiium expandit , qui 
facla sua jaclanter prodil. » Bernardus, de 
duodecim Gradibu.t " : « Monachus jactator, 
autloquetur, autrumpetur. Plenusestenim 
serinoiiiltns, et coarctat eum spiritus uteri 
sui : propterea silit et allicit (a) auditores , 
quibus suas jactet vanitates. » 

§ V. — Dc Excusalione. 

Gregoiius, in llomiliis '* : « Sunt mulli, 
qui pravitatem suam ex alienis pravitatibus 
tuentur. Quia enim alios taha fecisse consi- 
derant, eadem facere sibi licenter pulant. » 
klein, in Sloralibus " : « Usilalum humani 
generis vilium est , et lalcudo peccatura com- 
mittere, et coininissum negando abscondere, 
et conviclum defeudeiulo multiphcare. » 
Idem " : « Sunt nonnulli, qui nequaquam 
defleul quod faciunt, sed etiam laudare et 
defendere non de.sislunt. Et nimirum, cum 
defendilur culpa, gerainatur.» Idem" : o Su- 

c. viu. — " Ibid., lib. XXVI, c. iviii, post lued. — 
'3 Id., Paslor., p. 111, c. 1, admon 10. — '• Isid., rfe 
Sum. Boii., lib. III, c. vii, sent. 30. — '» Beru., de 
duod. grad. Humil., grad. iv. — "^ Greg., i>i Evang., 
bom. VII, anle med. — " li!., Moral,, lib. XXII, c. ix, 
lere in priuc. — '* Ibid., lib. IV, c. xix, fere iu priuc. 
— '9 Ibid., lib. XXII, c.ix, aute iiied. 
(a) Ceet. edil. crudelHate, uieud. 



DE PERICULOSIS. 



perbiae vitium est, iit quod de se fateri quis- 
que quasi sponle dignatur, hoc sibi dici ab 
aliis dedignetur.» Hierouynius, in originali 
super Oseam ' : « Libenter vitiis noslris ap- 
plaudimus ; et superati voluptatibus , obten- 
dimus carnis infirmitatem , aut dura majo- 
rum imperia. » Idem : « Nihil omnino agi- 
tnus, » etc, infra, de Consolatione ^. Isido- 
rus , de Summo Bono ' : « Est quorumdam 
excusatio perversorum , qui dum pro suis 
facinoribus arguuutur, verba justorum pro 
censura declinandaobjiciunt, reservantes se 
divino judicio , quo puniendi sunt durius, 
dum temporaliter coutemnunt judicari ab 
hominibus. » Bernardus, super Cantica ' : 
In animam peccat suam , qui se excusat 
dum arguitur, repellens proinde a se Jndul- 
gentiae medicinam , et sic vitam sibi inter- 
cludens aeternam. » Idem, de dmdecim Gra- 
dibus ° :«Multis modis sunt excusaliones in 
peccatis; aut enim dicit, qui se excusat : 
Non feci , aut : Feci quidem , sed bene feci ; 
aut : Si male , non multum male ; aut : 
Si multum male,non mala intentione. Si 
autem de illa , velut Adam ct Eva, convin- 
citur, aliena suasione excusare se nititur. » 
Idem, super Qui habitat " : « Omnes ali- 
quando cadere necesse est , dum in hoc sae- 
culo delinentur ; sed alii quidem colliduntur, 
alji non' , quia Dominus supponit maman 
suam. Verum hoc interest inter eorum casus, 
quod justus suscipitur a Domino , ideoque 
resurgit fortior; injustus autem, cum ceci- 
derit, non adjiciet ut resurgat, imo vero aut 
in pudorem noxium , aut in impudentiam 
cadit. Aut enim excusatqucdfecit, ethicest 
pudor adducens peccatum ; aut fit ei frons me- 
retricis, et jam nec Deum timet, uechomi- 
nes reveretur. » Ambrosius , in Apologia ' : 
a Aliqui homines, cum a sacerdotibus corri- 
piuntur, peccatum suum aggravant, dum 

' Hieron., in Ose., x, lib. II. — - Vid. inf., hiij. 
lib. c. XIX. — a Isid., de Sum. Bon., lib. III, c. .\\.\n, 
sent. 7. — * Bern., super Cunt., senii. xvi, post med. 
— ' Id., de duod. grad. Humil., grad. viii. — « Id., 
super Qui habitat, semi. ii, ante med. — ' Psal. xxxvi, 
24. — » Ambros., Apol. Dav., lib. I, c. 1. — ^ Vid. 
«up., lib. I, c. XLVii, p. 61. - '0 Greg., MoraL, 
TOM. vn. 



negare cupiunt, aut defendere.» Augustinus : 
« NonnuUi » etc, supra, libro I, de Militi- 
bus '. Glossa : « Malum est peccare, pejus 
est perseverare ; sed perniciosius est, defen- 
dendo se , in Deum culpam refundere. 

§ VI. — De Accusatione. 

Gregorius, in Moralibus '" : « Invidi dum 
bonum, quod vident , accusare nequeunt, 
excfficati malitia malum , quod non vident , 
ad accusationem quaerunt. » Isidorus , in 
Symnymis " : « Nullum judices suspicionis 
arbitrio : ante proba, etsic judica. Nonenim 
qui accusatur, sed qui convincitur, reus 
est. » Augustinus, de Sermone Domini in 
monte '^ : « Accusare vitia, officium est viro- 
rum bonorum et benevolorum. » 

8 VII. — De Murmuratione. 

Gregorius, in Moralibus^^ : «Si justapla- 
cere Deoscimus, pati autem nulla, nisiquae 
Domino placuerint, possumus, justa sunt 
cuncta quae patimur. Unde valde injustum 
est, si de justa passione et afflictione mur- 
muramus. » Idem '• : « Qui contra superpo- 
silam sibi potestatem murmurat, liquet quod 
illum redarguit, qui eamdem homini potes- 
tatem dedit. » Idem, in Homiliis '^ : « Reg- 
num coelorum nullus murmurans accipit, 
nec ullus qui accipit murmurare polest. » 
Joannes Chrysostomus , in Sermonibus : 
« Qui murmurat de periculo tentationis , 
murmural de praemio probaliouis. » Bernar- 
dus, de Consideratione " : « Si is, qui mur- 
murat, secundum animam morluus est; qui 
ad murmurandum instigat, quomodo vivit? » 
Idem, in Sermonibus " : « Nihil sic horren- 
dum , ut murmur et dissensio in congrega- 
tione monachorum. » Idem " : «Simoleste 
cceperis sustinere, si judicare praelatum, si 
murmurare in corde ; etiamsi exterius im- 
lib. V. c. XIII, post med.— >' Isid., Syiton., c. xvi. — 
'^ Aug., de serm. Dom. in Monle, lib. II , c. xxx. — 
'^ Greg., Moral., lib. II, c. xiii, circa med. — '» Ibid., 
lib. XXI, c. ult., circa fin. — '« Id., in Evang., 
hom. XIX, circa med. — "^ Bern., de Consid., lib. 111, 
post med. — " Id., Serm, parv., serm. L.vili, — " Id., 
de circumc. Dom., serm. Iii, post med. 



130 

pleas quod jubetur, non est virtus patientiae, 
sed velamen lualiliae. » Glossa ' : «Ignisjus- 
ta> ullionis in futuro illos excruoiat, qui lin- 
gua inflammata a gehenna munnurant et 
detrahunt. » 

§ VIII. — De Contentione. 



Gregorius, in Moralibus ' : « Culpabilio- 
res esse solent hi qui in contentione in- 
choant, quani qui respondent. » Mem, in 
Pastorali ' : aQuisquis in .seminando jurgia 
dileclionem proximorum perimit, ho^^ti fa- 
miliarius servit. » Idem * : « Hypocrita, a.s- 
sumpto sanclae conversationis habilu , filio- 
runi suorum custodiam dcserit, et tempora- 
liaqua?quedefendere,eliam jurgiis, qujerit.» 
Auguslinus, in Regulai: « Lites aut nullas 
habeatis, aut quam colerrime flniatis, ne 
ira crescat in odium , et trabem fariat de 
festuca, et auimMm faciat homicidam. Sicut 
enim legistis % Qui oclit Iratrcm suum, ho- 
micida est. » Idein ' : « Voltis a verbis du- 
rioribus parcile : quae si emissa fueriut ex 
ore vestro , non pigeat ex ipso ore proferre 
medicamenta , unde facta sunt vulnera. » 
Isidorus, in Synoiiymis' : « Conleulio laccs 
odiorum acccndit ; pacem cordis coiiteutio 
extinguit; coiicordiam contenlio ruinpit. » 
Seneca, in Einstola : ^< Rixa est iiiter com- 
petitores. » 

Gregoiius, in Moralibus » : « Saipe pravi, 
dum sua; vitiuui fortilmliuis ignorant, au- 
denter alioru:i) rectituiliuem laceraiit : cum- 
que contra boiios sibi auctoritatem increpa- 
tiouisarripiunt, aut ea bona profernnt, quaj 
noii videndo , sed audiendo didicerunt, .aut 
eamala (a) aliis mentientes ingerunt, quai 
ipsi committuut. » Idem '" : « Sa;pc qui iu 
polestate sunt , ad sulyecloruui passim con- 

' Gloss. iu .Vum., .u.— -Greg., ilomt., lib. .\.XVI, 
c. ii. — ' Id., t'ailoi:, p. 111, aduiou. i,. — * lil., 
Morul.jlib. XXXI, c. viii, paulo posl priuc. — ' Aas., 
Rnij. 111, c. .\X.\vii. — « 1 Juan., ill, 15. — ' Aug., lib. 
moilo cit., c. XXXI.V. — • Uiil , Synon., c. ix, aute 
u,ed. — » Gres;.. Moral., lib. VIII, c x.\iii, circa med. 
— o Ibid , lib. V, c. viii, ante lued. — " Chrysost., 



PHARETR^ LIB. III. 

tumelias erumpunt; et hoc, quod invigilan- 
tes regimini serviunt, per linguae procacita- 
tem perdunt . miiiori scilicet rectitudine 
verliajudicii(6)pensantes,quiaquisinecausa 
fratrem fatuum dixerif, gehennai se ignibus 
aildicil c). » JoannesCbrysostomus, de Com- 
punctionecordis " : « Sive fatuum quis dixe- 
rit, sive vanum , sive latronein , sive quoli- 
bet alio nomine injuriam vel maledictum 
fratri ingesserit; ex quolibet horum voca- 
bulo sub maledicfi titiilo , gehenme ignis 
supplic.iiscondemnaliir. » Augustinus: «Qui- 
cuinque convitio, » eti-., supra, in capite de 
Salisfactione , libro 11 ". Hieronymus, in 
£pistola " : a Nec sibi quisquam de corporis 
castitiite supplaudaf, cuin " de verbo otioso, 
quodcumque locuti fuerint homines, reddi- 
turi sint pro eo rationem in die judicii ; 
cura eljam homicidii sit reatiis convitium in 
fralrem. » Bernardus, in Epistola " : « Ego 
plagis conscientiae ineae nullum judico ac- 
commodatius medicamentum probris et con- 
tumeUis : non est proinde, ipiod pro memo- 
vear , homimcio omni opprobrio diguus , et 
despectione. » 



§ X. — Dc Derisione. 

Gregorius, \ii Moralibus " : «Timendum 
esl ne etiain nobis cadentibus surgat , qui 
a nobis stantibus irridetur , quamvis stare 
jam non uoverit, qui non stantem noverit 
irridere. » Idem " : « lllum facit humana 
derisio Deo proximum , quem ab humanis 
pravitalibus vita; innoceutia «■•■y>* 'li"- 
num. » 



SXl. 



De .Muledictiouo 



Gregorius, iu Moralibus '*: « Aliter ma- 
lediclum profertur pra?textu justilia?; aliter 
Uvore vindictcE. » Idein "* : « Cum sancti viri 
maledictionis seuteutiam profeniitt, non ad 

de Comp. coril., lib. I. — '• Vid. sup., lib, II, c. .TX, 
p. 88. — '■■ liieiou., ad lleliod., episl. l, veisus flu. 

— '» Matlli., 5i;, :16. — '» Beiu., ad Eug. Pap., 
epist. ccLxxx, ante med. — "^ Greg., Moi-al., lib. V, 
c. viu, circa uied — " ibid., lib X, c. xv. — '» Ibid., 
lil>. IV, c, VI. — " Ibid.— (n) Coit. edit. pngmitt. ab. 

— (6) .1/. judicis. — (c) adjiciU 



DE PERICULOSIS. 



131 



hanc ex voto ultionis , sed ex justitia exa- 
minis erumijunl. » Idem ' : « Qiii maledic- 
tionibus inimicum impetunt , quid aliud in 
illo Deum facere Tolunt , nisi quod ipsi aut 
facere nequeunt , aut erubescunt ? » Idem , 
in Registro , ad quemdam archiepiscopum ^ : 
« Nil te ostendis de coelestibus cogitare, Fed 
terrenam te cogitationem habere significas, 
dum pro vindicta proprise injurise , quod 
sacris regulis prohibetur, maledictum ana- 
thematis invexisti. » Idem, in Dialogis^, 
super illud ' : Neque maledici regnnm Dei 
possidebtint : « Pensa quam gravis est culpa, 
quae separat a regno eojlestis vifa\ » Au- 
gustinus, de Conflictu vitionim et virtu- 
tum ^ : « Quid de ilhs dicendum est, qui 
furore caecifatis, usque ad verba prorum- 
punt malediclionis , nisi hoc quod Apostolus 
ait : Neque maledici regnum Dei posside- 
bunt ? » Rt in Proverbiis " : Maledictum frus- 
traprolalwn in qu.e.mpiam devolvetur :\n- 
terhnearis : « In p;'oferentein. » Ibidem 
Glossa : « Est aliquid malediclum juxta di- 
vinam justitiam , ut excommunicatio. » 
Joannes Chrysostomus , de Compunctione ' : 
« Christus orare nos pro calumniantibus 
jubet; nos autem iusidias et dolos etiam 
amicis concinnamus. Christus male dicen- 
tibus benedicere jubet ; nos autem e contra- 
rio , aut priores maledicimus, aut maledic- 
tis alterius multiplicata maledicta restitui- 
mus. » 

§ XII. — De Delraclione, 

Gregorius, super Ezechielem ' : « Perver- 
sorum derogatio , vitte nostra^ approbatio 
est : quia jam ostenditur aliquid justitiee 
nos habere, si ihis disphcere incipimus, qui 
non placent Deo. » !dem : « Ne immodera- 
tis, » etc, infra, de Infamia '. Isidorus, in 
Synonymis '" : « Detractio grave crimen est ; 
detractio gravis damnatio est. » Idem " : 

' Ibid., lib. XXII, circa fin. — = Id., «'/ Januar. 
Calar., lib. II, epist. xxxiv, col. 1093. - ' Id., Dial., 
lib. III, c. XV, ciica med. — » 1 Cor., vi, 10. — = Aug,, 
ilc confl. Vit. et Virt., c. ix. — « Prov., xxvi, 2.— 
' Chrysosl., de Conip., ante ined.— » Greg., ui Ezech., 
bom. IX, ante med. — " Vid. inf., huj. lib. c. XL. — 
1» Isid., Synon., c. x. — " Ibid., paulo posl.— '»Vid. 



« Nunquam detrahes , si te bene perspexe- 
ris. » Idera : « Erit iUe apud Deum , » etc, 
infra, de Credulitate ". Joannes Chrysosto- 
mus , in Sermonibus " : « Ad condemnan- 
dnm caeteros omne vitse nostrae tempus 
absumimus : a quo vitio neque saeculi ho- 
minera , neque monachum uUum facile 
iuvenias liberum. » Hieronymus , in Epi- 
stola " : « Quia homines sumus , et inter- 
dum, contra annorum maturitatem , pue- 
rorum vitiis labimur ; si me vis corrigi 
delinquentem, aperte inciepa , tantum ne 
occuite mordeas. » Bernardus , super Can- 
tica '' : « Unus est detraclor qui loquitur, 
et unum tanlum verbum profert ; et tamen 
illuil uuum verbum , uno in momento, mul- 
titudinis audientium aures inficit, animas 
interficit. » Idem , de Consideratione '° : 
« Detrahere , an delrahentem audire , quid 
horum damnabilius sit , non facile dixe- 
rini. » Anselmus, de Similitudinibus '' : «Tria 
suut genera homicidii, quae pari plectuntur 
poena; interfectio hominum , detraclio pro- 
ximorum , odium fraternum. » Mem '* : 
« Detractio est , quoties quis aliquid ea in- 
tentioue de aliquo dicit , unde ipse minus 
amari vel appretiari possit. 



XIII. 



De Adulalione. 



Gregorius, in Dialogis '^ : « .Moris est, ut 

occupato in multis animo , adulatio valde 

subrepat, si ab ipso cordis ostio nequaquam 

fuerit citius repulsa. » Idem, in Registro ^" : 

« Nec novum , nec reprehensibile est in eh- 

gendo episcopo, populi se vota in duas partes 

dividere ; sed grave est , quaudo in hujus- 

modi causis , non ex judicio , sed ex solo 

favore adulationis venil electio. » hiem, in 

Homiliis : « Yix pro culpa sua (]uempiam 

aperta voce reprehendimus ; et adhuc, quod 

est gravius , aliquando si persona iu hoc 

inf, huj. lilj.c. sxxi.— '^ Estapud Chrysost.,(/e Cotnp. 
cord., lib. I. — '■' Hieron., ad Rust., epist. iv. — 
'5 Bern., in Cant., serm. xxiv, aute uied. — '6 |d., de 
Consider.. lib. II, prope fin. — " Anselm., de Simi- 
tittid., c. 147. — >« ibid., c. 14B. — '» Greg., Dial., 
lib, II, c. IV, lirca med. — ^» Greg., ait Neapol,, 
lib. VIII, epist. l, col. 1416. 



m 



mundo potens sit, ejus forsitan et errata 
laudantur, ne, si avertatur per iracundiam, 
muims subtraliat, quod impendebat. » Am- 
brosius , de Offictis ' : « Non esl vera ami- 
cilia , ubi est fallax adulatio. » Idem ^ : 
<( Prospiciendum est, ne adulantibus aperia- 
mus aurem. EmoUiri enim adulatione, non 
solum forlitudiuis non esse, sed etiam igna- 
viai videlur. » Augiistinus , de Quceslionibiis 
Veteris et Novi Testamenti^ : « Adulatorest, 
qui ideo dat consensuin, ne otlendat eum, 
quem optat habere propitium. » Idem , de 
Trinitate * : « Si inimicus insultat , feren- 
dus est. Amicus aulem , si errat , docendus 
est; si docet, audiendns. Laudator veio et 
crrans conflrmat enof ein , el adulans illicit 
in errorem. » Ilieronymus , in Glossa 31at- 
th(ei* : «Uigida vita , et prajdicalio vera, 
declinare deliet mollium palatia , quae fre- 
quentant mollibus induti adulantes , qui po- 
nunl pulvinaria sub cubito , qui vilam pal- 
pant peccaulium, non pungunt, ut vel sic 
aliquid veuenlur. » Beruardus : « Habet 
vera, » etc, infra, iib. IV, de Amicitia '. 
Glossa super Psalmos ' : « l'liis uocet lingua 
adulatoris, quam mauus persecutoris. » Se- 
neca, in Epistola^ : « Hlud praecipue nos 
impedit , quod cito nobis placeoius , si iu- 
veuimus, qui uos boi;os viros dicat, qui 
prudenles, qui sanctos, et non sumus. » 

§ XIV. — De Suggoslioue. 

Gregorius, siiper Ezechiekm^ : « Ili qui 
alios ad iniquilatem suadendo pertralmnt , 
in semelipsis miuisterium dajniouum susci- 
piunt. » Hieronyaius , iu Epistola : « Cum 
de aliquibus, qui sanctum nomeh profiteu- 
tur, aliquid criininis vel falsi sonuerit , vel 
veri patuerit, instaut mali, satagunt, am- 
biunt , ut de aliis omnibus hoc credatiir. » 
Isidorus, de Summo Bono '° : « Deteriores 

I Ambros., rh Of/k., lib. 111, c. xvi. — = Ibid., lib. I, 

j_ XLil. 3 Dg quwsl. Vct. et Nov. Test., q. Li, inter 

Oper. S. Aug., loui. III, appeud.— * Aug., ile Trinit., 
lib. II, u. 1. — ' Hierou., m Mattli., xl. — * Vid. 
inf., lib. IV, c. XV. — ' lu Psal. Lxix. — « Senec, 
lipist. Lx, circa meJ. — ' Greg., in Ezech., houi. ii, 
longe ante med. — " Isid., rfe Sum. Bon., lib. 111, 



PHARETRj; LIB. III. 

sunt, qui sive doctrinis, sive exemplis vi- 
tam moresque bonorum corrumpunt , his 
qui substantias aliorum praediaque diri- 
piunt. » 



§ XV. — De Turpiloquio. 

Hieronymus, in Epistola^'^ : « Non llagito 
linguae nitorem , scd aniinae pui-itatem. 
Apud Christianos enim solcecismus est, et 
magnum vilium , turpe quid vel narrare , 
vel facere. » Bernardus in Sermonibus '* : 
d Dum otiosa tanquam minima spernimus, 
ad turpia interdum et inhonesta dilabimur. » 

§ XVI. — De Mcndacio. 

Gregorius, in MoYalibus " : « Deus men- 
dacio noslro non eget , quia veritas fulciri 
non quajrit auxilio falsitatis. » Idem " : 
B Summoperc cavendum esl omne menda- 
cium : quamvis nonnunquam sit aliquod 
genus mendacii culpai levioris , scilicet , si 
quisquam beneficium pra^staudo meutia- 
tur. » Idein '" : « lucaute sunt humiles, qui 
se mendacio illaqueant, dum arrogantiam 
vitaut ; iino mentiendo superbiuut , qui 
contra verilatem se erigunt, quam relin- 
quunt. » Idem : « Quisquis expositor, »etc., 
infra , lib. lY , de Doctrina ". Isidorus , in 
Synonymis " : «Cave meudaciuiii inomni- 
bus : mendacio eiiiai fides tollitur, error 
inducitur, veritas aboletur. Nullum nienda- 
ciuin potestessejustum. » Ideui, de Sunmo 
liono " : « Testis falsidicus tribus est perso- 
nis obnoxius : primum quidem Deo , quem 
perjuraudo contemnit; consequenter judici, 
quem mentiendo fallit; postremo imiocenti, 
quem falso testimonio laedit. » Idein '» : 
« Nonuunquam pejus est mendacium medi- 
lari , quain loqui : nam interdum quisque 
iucautus solet ex prajcipitatioue loqui men- 

c. XXXVIII, seiit. 5. — " Hieron., aelv. Helvid., longe 
ultra uied. — '' Bern., de frip/. gen. Cogit., serm., 
prope liii. — " Gieg., Moral., lib. XI, c. xiu, circa 
nied. — " Ibid., lib. Vlll, c. iv, uon louge a priuc. — 
'» Ibid.jib. XVI, c. iii.— " Vid. iuf., lib. IV, c. xxxiv. 
— >' Isid., Synon., c. xxi, circa princ. — '• Id., de 
Sum. Boii., lib. III, c. Lix, sent. 2 — i" Ibid., Ub. 11, 
t. XXX, sent. 6. 



DE PERICIILOSIS. 
dacium ; meditari autem non potest nisi per est a peccato. 



133 

Idem : Qui jnramentum 



studium. » Augustinus, in Enchiridio ' (a) : 
a Utique verba propterea sunt instituta, non 
per quae invicem se horaines fallant; sed 
per qua; in alterius qulsque notitiam cogi- 
tationes suas perfeiat. » Idem ^ : a Milii vi- 
detur omne mendacium esse peccatum qui- 
dem; sed niultum interesse quo auiino, et 
de quibus rebusquisque mentiatur. » Idem ' : 
« Omne mendacium ideo dicendum est esse 
peccatum , quia homo , non solum quando 
scit ipse quid verum sit , sed et si quando 
errat et falhtur sicut homo , hoc debet loqui 
quod animo gerit, sive illud verum sit, sive 
putet, et non sit. » Idem, in libro de Men- 
dacio ' : « Mendacium est falsa signiflcatio 
vocis cum intentione fallendi. » Idem , de 
Vera Beligione^ : «Inest omni mentienfi vo- 
luntas fallendi , etiam si ei non credatur. » 
Idem , de Doctrina Christiana ' : « Nemo 
mentiens , in eo quod mentitur , servat fi- 
dem. Nam hoc vult utique, ut cui mentitur 
sibi fldem adhibeat, quam tamen ei men- 
tiendo non servat. Omnis autem fldei viola- 
tor iniquus est. » 

§ XVII. — De Juratione. 

Augustinus , de Mendacio ' : « Dico vobis 
non jurare omnino ', ne scihcet, jurando se- 
mel , ad facilitatem jurandi veniatur , ex 
facilitate ad consuetudinem , et ex consue- 
tudine in perjurium decidatur. » Idem, su- 
per Canonicam Jacobi: « Falsa juratio exi- 
tiosa est ; vera juratio periculosa ; nulla 
secura. » Idem : « Quam grave peccatum 
est perjurare , compendium tibi dedit Scri- 
ptura dicens : Noli jurare. » Idem : « Per- 
jurium praecipitium est : qui jurat, juxta 
est; qui non jurat , longe est : qui verum 
jurat, non peccat , sed prope est ad pecca- 
tum ; sed qui non jural, non peccat, et longe 

' Aug., Enchirid., c. xsii. — 2 ibjd. c. xviii. — 
' Aug., Enchirid., c. xxii — * Id., de Uend., c. iv. 
— B Id., de ver. Relig., c. xxxiii. — « Id., de Doctr. 
Christ., lib. 1, c. xxxvi. — ' Id., de Mend., c. .xv. 

(n) Edit. Vat. Enchiridione. Edit. Ven. et Lugd. 
Enchiridion. 



exigit ab alio, multum interest si nescit il- 
lum falsum juraturum , an scit. Si enim 
nescit, etideo dicit : « Jura mihi, » ut fides 
ei fiat, non audeo dicere esse peccatum ; (a- 
men humana tentalio est. Si autem scit, et 
cogit eum jurare, homicida est : iUe eniin 
suo perjurio se perimit. » Idem , in Episto- 
la^ : « Sine duhio minus malum es-t per 
Deum falsum jurare veraciter , quam per 
Deum verum jurare fallaciter. Quantoenim, 
per quod juratur, magis est sanctum, tanto 
raagis est poenale perjurium. » 

§ XVIIl. — De Blasphemia. 

Gregorius, in Moralibus '" : a Filii in cor- 
dibus Deo raaledicunt , cum recta nostra 
opera a non rectis cogitationibus prodeunt ; 
cum bona in aperto exerunt , sed noxia in 
occulto moliuntur. » Idem " : « Deo quippe 
maledicunt, cum se et ab illo accepisse vires 
intelligunt, sed tamen de ejus muneribus 
propriam laudem qucerunt. » Augustinus , 
de Vera Religione '^ :« Blasphemia est, cum 
aliqua mala dicuntur de bonis. Itaque jam 
vulgo blasphemia est , ubi mala verba de 
Deo. » Glossa Augustini '^ : « Blasphemia est 
per quam de Deo ipso falsa dicimtur : et ideo 
pejus est blasphemare , quam pejerare : 
quia pejerando falsaj rei adhibetur testis 
Deus ; blasphemando , de ipso Deo falsa di- 
cuntur. B Idem , super ioannem " : « Fla- 
gellatus est Christus flagellis Judaeorura ; 
sed non minus flagellatur blasphemiis falso- 
rum Chrystianorum. » Joannes Chrysosto- 
mus , super Joannem : « Glorificemus Deum, 
non per fidem solum , sed etiam per vitain ; 
quia aliter uequaquam erit gloria , sed blas- 
phemia. Non enim ita blasphematur Deus a 
Gentili existente inquinato , ut a Chrisliano 
corrupto. » Bernardus : « Fugienda otiosi- 

— 8 Maith., V, 34. — » Aug., ad Public, epist. 
CLIV, al. xLVii, n. 2.— '" Greg , Morul., lib. I, 
c. xviil. — " Ibid. — '^ Est apud Aug., de Morib. 
Manich., c. xi. — " Gloss. in Epist. ad Ephes., iv, ex 
Aug., ad Consent., c. xix.— '* Id., in Joan., tract. x 
n. 4. 



134 

tas, » etc, supra, de Nugis 
vete ne quis parva, » etc, supra, lib. 11, de 
Peccato^. Glossa ' : Omne peccatum blasphe- 
mise comparatum , minus ost. » Glossa ' : 
« Gravius peccat contemptor sedontis in 
coelo majestatis, quam criicifixor ambulan- 
tis in terra paupertatis. « 

CAPUT IV. 

De Occupaiione. 



Gregorius , in Dialogis " : « Multum est , 
quod uniuscujusque praesulis meiitem cura- 
rum densitas deva^tat; ciimque animuf di- 
viditur ad mulfa , fit minor ad singula ; 
tantoque ci iu uuaquaque re surripilur, 
quanto latius in pluribus occupatur. » Idem, 
in /iegistro ' : c. Sicut toto desiderio debe- 
mus curas et occupationem hujus mundi 
fugere , ita si desit qui praedicet , occupa- 
tionis onus libenti necesse est humero su- 
bire. » Idem ' : « Qui adhuc viiletis, hujus 
mundi occupaliones fugite : quia quaulo 
quisque in eo profccerit , tanto, ut video, 
ab amore Dei anipliiis decrescit. » Idem , in 
Homiliis ' : « Usu terrenae curai a coelesti 
desiderio olidurescil auinius ; el dum ipso 
suo usu durus cfficitur, per aclionem sa'culi 
ad ea moUiri nou valet, qua3 pertinent ad 
charitatem Dei. » Idem , iu Muralibus '' : 
« Male bomo vigilat, quando eum sa>cula 
rium negolioruin aestus insolcnter inquic- 
tat. » Idem : « Plus in huc mundo, o etc, 
infra, capitulo de Honore '". Idem, super 
Ezechielem" : « Quibusdam pravis menti- 
bus nihil est laboriosius , quam si eis prcP- 
cipiatur, ut in hujus mundi actibus non la- 



PHARETR^ LIB. III. 
Idera : « Ca- borent. » Augustinus, de vera Religione " : 
» Amici hujus mundi tam timent ab ejus 
amplexu separari , ut nihil sit eis laborio- 
sius , quam hujus sfflculi curis non labo- 
rare. » Isidorus, de summo Bono " : o Quanto 
quisqiie curis mundi majoribus occupatur, 
tanto facilioribus otiis premitur. » Idem " : 
« Mundi amatores non solum ex eo rei siint, 
quod infima prai summis appetunt ; verum 
etiam miseri per \m- , qiiod cum gravi 
aerumna ad ipsa desiderata perlingunt. » 
Idem : « Longe a Deo, » etc, supra, lib. II, 
de Orutione inaccepta ". Ambrosius, in ser- 
mone '" : « Excilat divitem occupatum eupi- 
ditas ; excitat ciira pervigil alieua rapiendi ; 
torquet invidia; luora vexat, stcrilitas pro- 
ventum inlcecunda perturbat , soliicital 
abuudanlia. » Idein , in fpistola " : « Etsi 
alii dives videtur, sibi pauper est, qui non 
utitur eo quod habet, qui adhuc alia rapit, 
alia desiderat. » Leo Papa •" : « Diabolus om- 
nium discutit consuetudines , omuium ven- 
tilat curas , omnium scrutatur affectus; et 
ibi causas quajrit nocendi , ulii quiMupiam 
viderit studiosius occupari. » Bernardus, de 
Contemplu " :« Sane ut exercitii spiritualis, 
et cura?. cordis , judiciuni evideiis est con- 
temptus exteriorum ; sic eorumdem sollici- 
tudo, cerlum signum est mentis incultae. » 
Seiieca, in Epistola '" : « Quisquis se furlui- 
tis mullum dedit , ingentem sibi materiam 
perturbalionis, el iuexplicabilem facit. Una 
haic via est ad tula vadenti , cxteriia sive 
fortuita despicere, et houesto contentum 
esse. » Ideiu " : « Omnia impediiuenta di- 
mitte, et vaca bona? menti. Nemo enim ad 
illam pervenit , forluitis occupatus. » 



'Vid.sup., hocipso cap., §3, p. 128. — 'Vid.siip., 
lib. II, c. V, p. 69.— « Gloss. in ha., xvhi.— * Ciloss. 
m Psnl. Lxviii.— » Greg., Dial., lib I, c. iv.— ' h\., aii 
Cyriac. C. P., lib. VI, cpist. iv, col. 12S2. — ' Id., ad 
Joan. cxcons., lib. I, cpisU xxx, col. 1048. — ' Id., in 
Evang., hom. xi.t, posl lued. — • Grej;., Aloral., 
hb. Ml, c. XII, nou longe a priiic. — '» Vid. iiif., 
c. xxxiv. — " Id., iu Ezech., Iioni. x, anle nicd. — 



" Aug., rfe ver. Relig., c. xxxv. — '» Isid., rfe Sum. 
Bon., lib. III, c. XLViii, sent. 4. — '* Ibid., c. LXili, 
sent. I. — " Vid. siip., lib. II, c. xlvi, p. 119. — 
" Ambros., rfe Nabut., c. vi. — " Id., orf Simplic., 
lib. IV, epist. xxvii. — »• Leo, ile Nativ. Dom., 
serm. vil, circa ined. — " Berii., siiper Enrc na 
reliil., post uicd. — '"> Senec, Epii>t. Lxxiv, ante 
,110(1.— •' Id., Hiiisl. Liv, posl med. 



CAPUT V. 

De Mutabilitate. 

Gregorius , in Regislro ' : « Si laudibus 
aliorum laetamur , et aliorum vituperationi- 
bus frangimur , gloriam nostram non in 
nobis, sedin aliorum oi-e posuimus. » Idem, 
in Moralibus ' : « Duin cor in adversis spe- 
rat prospera, in prosperis formidat adversa, 
huc iliucque quibusdam fluctibus volvitur; 
ac per modos varios rerum , alternantium 
mutabilitate versatur. » Augustinus , de 
Pastoribus ' : « Hominum temerariis judi- 
ciis plena sunt omnia ; de quo enim multum 
desperavimus , subitoconvertitur, et fit op- 
timus ; de quo praesumpseramus , subito 
deflcit , et fit pessimus. Nec timor ergo 
noster certus est, nec amor noster cerlus 
est. Quid sit hodie quisque, vix novit ipse 
homo ; si autem utcumque novit ipse quid 
sit hodie , quid autem cras erit , nec alius , 
nec ipse. » Idem, in Meditaiionihm : « Heu 
me tantse infelicitatis , lantae perditionis ! 
dumenim, qu« retro suut obliviscens, ad 
ea quse ante sunt me extendere volo, subito 
nescio qua miseria me relabi ad inania et 
noxia conspicio. » Bernardus, in Sermoni- 
bus * : « Qui conscientias suas in alienis la- 
biis ponunt, modo magni, modo parvi sunt, 
modo nulli, secundum quod adulantium lin- 
guis, vel vituperare placuit, vel laudare. » 
Seneca, in Epistola^ : « Hoc habent inter 
caetera boni mores ; placent sibi , et pernia- 
nent. Levis est malitia ; .';aepe mutatur , non 
in melius , sed in aliud. » 

CAPUT VI. , 

De Vagatione. 



DE PRRICDLOSIS. 135 

vat membra corporis. Qui ergo statum men- 
tis perdidit, subsequenter foias inconstanlia 
motionis fluit; atque exleriore mobilitale 
indicat, quod nulla interius radice constan- 
tise subsistat. » Hieronymus , in Epistola ' : 
« De agmine coUimbarum crebi o accipiter 
unam separat, quam statini invadat et lace- 
ret , cujus carnibus et eruore satietur ; et 
morbidse oves suum relinquunt gregem , ct 
luporum faucibus devorantur. » Idem, snper 
iliud Genesis , secundum aliam litteram ' : 
Egressus Cain a facie Domini habitabat in 
terra Naid, quod interpretatur fluctuatio^ : 
« Quicumque enim a Domino recedit, stalim 
saeculi fluctibus quatitur, et moventur pedes 
ejus. » Augustinus : « Coliibeat se, » etc, 
vid. sup., lib. II, de Continentia irisus '". 
Bernardus : « Nihil turpius , » etc, ut sup., 
lib. I, de Monachis malis ". Seneca, in Epi- 
stola ''- : « Frequens migratio corporis, in- 
stabilis animi proprium est. Coalescere otio 
non potes , nisi desinas circumspicere et er- 
rare. » Idem" : « Ut animum possis conti- 
uere, primo corporis fugam siste; deinde 
remedia continuata plurimum proficiunt. » 
Idem " : « Sine discere oculos tuos, sine au- 
res assuescere sanioribus verbis : quoties 
processeris , iu ipso transitu aliqua quae re- 
novent cupiditates tuas libi occurrent. » 
Idem '^ : «Primum argumenlum compositae 
vita; existimo , posse consistere^ et secum 
morari. » Idem " : « Non coalescit planta, 
quae saepe transfertur. Nihil tam utile est , 
quod in transilu prosit. » Idem " : « Avarior, 
ambitiosior, luxuriosior, imo vero crudelior 
et inhumanior redeo, quia inter homines 
fui. » Idem ** : « Nusquam est, qui ubique 
est. » Idem •» : « Vitam in peregrinatione 
agentibus hoc evenit , ut multa hospitia ha- 
beant , nuUas amicitias. » 



Gregorius, in Pastorali ^ : « Interior est 
custodia cordis, quae ordinata exterius ser- 

' Gre?,, ad Theod., lib. IX, epist. xxxix, col. 1452. 
— Md , iloraL, lib. XXII, c. x, circa rued. — 3 Aug., 
de Postoi:, c. XH. — ' Bern., in Nntiv. S. Joan. Bopt., 
ante nied. — » Senec, Epist. xiiVii, in fin. — ' Greg., 
Paslor., p. III , admon. 24, non longe a princ. — 



' Hieron., ad Demetr., epist. viii, post med. — * Gen., 
IV, 16. — " Hierou., ad Da/nas., episl cxLvi, ante 
tned. — '" Vid. su|;., lib. II, c. ixwiii, p. 111. — 
" Vid. sup., lib. I, c. xx.\li, p. 46. — >* Senec, 
Epist. LXix. — " Ibid., consequenter. — '* Ibid. — 
" Id., Epist. II. — '« Ibid. — " Id., epist. vii, ante 
med. — '* Id., Epist. u. — " Ibid. conseq. 



136 



CAPUT VII. 

De Curiositate. 

Dum incon^rua 



Gregorius, in Registro : 
dicentes audire non renuis, non solum opi- 
nionem tuam, sed gravas et animam. » Idem, 
in Honiilm ' : « Grave curiositatis est vitium, 
quae dum cujuslibet mentem ad investigan- 
dam vitam proximi exterius ducit, semper 
ei sua intima abscondit, ut aliena sciens se 
nesciat; et omnis cnriosl animus, quanto 
peritus fuerit alieni meriti , tanto fiat ignarus 
sui. » Idem , super Ezechielem ' : a Sicut 
malus aer, assiduo flatu tractus, inficit cor- 
pus; ita perversa Incufio, assidue audila, 
infirmanlium iiificit animum, ut tabescat 
deleclatione pravi operis, assiduitate curiosi 
sermonis. o Idem, in Moralibus* : « Fit recto 
retrii)ntionis examine, utqui cxteriorl oculo 
negligenfer utitur, interiori cordis oculo non 
injuste caecetur. » Idem : « Plerumque res, » 
etc, ut infra, iib. IV, de Innocentia*. .Vu- 
gustinus, in Confessionihus^ -. « Cum mihi 
accidit, ut me amplius cantus, quam res qua; 
cantatur, moveat, pcenalitcrmepeccare con- 
fiteor; et Imv" maliem non audire canfan- 
tem. » Idem " : o Pra;ler concupiscentiam 
carnis, quae inest in delectatione omnium 
sensuum, et volupfatem, cui servientes de- 
pereunt, qui longe se f\iciunt a te, Domine, 
inest aniraae per eosdem sensus corporis 
quaedam, nou se nblectandi in carnc, sed 
experiendi per carnem vana et curiosa cupi- 
ditas, nomine cognitionis et scienliae pallia- 
ta. » Idem'' : « Pulchras formas et varias, 
nitidos et amoenos colores amant oculi. Non 
teneant haec animam meam; teueat eam 
Deus, qui fecit haec bona valde ; sed ipse est 
bonum meum, uou hffic. » Ideni, Ue Vei-a 
Religione^ : « Miseri lioraines, quibus cognita 
vilescunt, et novitatibus gaudeut, liiientius 

' Greg., in Evang., lioui. xx.xvi, ante med. — ' Id., 
in Ezech., hom. ix, posl med. — ' Id., Moral., 
lib. XXI, c. VI. — ' Vid. iiir., lib. IV, c. v. — » Aug., 
Confess., lib. X, c. xxxiii. — « Ibid., c. xxxv, in princ. 
— ' Ibid., c. XXXIV. — • Id., de ver. Relig., c. LII. — 



PHARETRiE LIR. III. 

discunt, quam norunt, cum tamen cognitio 
sit finis discendi. » Joannes Chr^-sostomus, 
in Sermonibus ; « In theatro non solum vi- 
des res infaustas ; sed et audi? spurciloquia, 
et ex ipso incessu meretricis et habitu mol- 
liris : ubi auditu, et cantu diabolico laedun- 
tur aures tua, et undique percutitur mens 
tua. » Isidorus, in Synonymis ' : « Noli quae- 
rere , quid quisque dicat vel faciat : evita 
curiositatem, omitte curara, quae ad causam 
tuam non pertineat. » Idem "> : « Oculi, prima 
tela libidinis; visio, prima concupiscentia 
raulieris. » Idera, de Summo Bono " :« Qui- 
dam curiosi delectanfur audire quoslibet sa- 
pientes, non ut veritatem ab eis quaerant, 
sed ut facundiam sermoniseorum cognoscant, 
more poetarum, qui magis compositionem 
verborum , quara sententiam veritatis se- 
quuntur. » Deruardus, in Meditationibus ^' : 
«Multi mulfa sciunt, et seipsos nesciunt ; alios 
inspiciunt, et seipsos deserunt; Deum quae- 
runt per ista e.Kteriora , deserentes interlora 
sua, qnibus inferior est Dcus. » Idem, de Duo- 
decim Gradibus " : o Dina! quid necesse 
est ut videas mulieres alienigenas? qua ne- 
ces.sifate? qua utililafe? an sola curiosifate? 
Efsi otiose vides, non taraen otiose videris. » 
Idem'* : « Serva comraissura, cave prohibi- 
tura, ne perdas concessura. Quid raulierem, 
tuam morteiii, tara intente intueris? quid 
illuc tam crebro vaganfia luraina jacis? » 
Idem '" : « Nisi mens miuus se curiose serva- 
ret, tua curiosifas lempus vacuum non ha- 
beret. Si culpa nonest, culpae taraen occasio 
est, el indicium commissae, ef causa coramit- 
tendffi. » Idem '* : « Monachus, qui sui negli- 
gens alios curiose circumspicit, dum quos- 
dam suspicit (a) superiores, quo.sdam despicit 
inferiores; et in aliis quidera videt quod in- 
videt , in aliis quod irridet : inde flt ut pro 
mobilitate oculorum levigatus animus, nulla 



3 Isid., Synon., c. X. — " Ibid., c, v. — " Id., de 
Sum. Bon., lib. II, c xxix, sent. 13. — " Bcrn.. 
Medit., c. l, in princ. — " Bern., de duod. grad. 
Humilit., grad. 1, iii princ. — '* Id., paulo post. — 
i" Ibid. — " Ibid., grad. 2. 
(a) Al. suscipit, mend. 



nE PERICULOSIS. 
utique sui cura gravatus , modo per super- de Taciturnitate « 
biam ad alta se erigit^ modo per invidiam iii 
ima se demergit. » Idem ' : « Ex insolenti 
corporls motu recens animse morbus depre- 
henditur; quandiu enim a sul ciroumspec- 
tione curiosus torpescit, incuriam sui curio- 
sam in alios facit. Quienimseipoum ignorat, 
foras mittitur ut haedos pascat. » Anselmus, 
de Similitudinibus ^ : « Curiositas est stu- 
dium perscrutandi ea, quce scire nulla est 
utilitas. » Seneca, in Epistola^ : « Nil tam 
damnosum bonis moribus , quam in curioso 
spectaculo residere ; tunc enim per volupta- 
tem facilius vitia surrepunt. » 

CAPUT VIII. 

De Negligentia. 



Gregorius, in Moralibus'' : « Si curare 
parva negligimus, insensibiliter seducti, sta- 
tim audenter etiam majora perpetranms. » 
Idem ^* : « Plerumque de bonis per incuriae 
vitium raala nascuntur. » Idem " : « Iniquo- 
rum mentes, qui damna sua considerare 
negligunt, integritatem suam quasi nescien- 
tes perdunt. Amittunt namque a corde inno- 
centiam, ab ore veritatem, a carne conti- 
nentiam, et per accessum temporis ab aetate 
vitam. » Idem , in Registro ' : « Cum divina 
praecepta nos moneant, proximos sicut nos- 
metipsos diligere debeie, non parvae negli- 
gentiae est praecepta Dei despicere, et quod 
sibi quis metuitj alii non timere. » Idem, in 
Pastorali * : « Si a circumspectionis sollici- 
tudine cor destituilur, vulneribus aperitur ; 
quia hostis callidus tanto liberius peclus per- 
cutit, quanto nudum a providentige lorica 
deprehendit. » Augustinus, de Verbis Do- 
mini : « Sic homines negligunt vitam suam, 
ut nolint habere malam rem nisi ipsam. » 
Idera : « Tu vulnus, » etc, ut infra, libro IV, 



137 

Idem, de Natura et Gra- 
tia '" : « Cum ubique sit praesens, qui multis 
modis per creaturam sibi servientem aver- 
sura vocet, doceat credentem, consoletur 
sperantem, diligentem adhortelur, conan- 
tem adjuvet, exaudiat deprecantem : non 
tibi deputatur ad culpam, quod invitus igno- 
ras , sed quod negligis quffirere, quod igno- 
ras; neque illud quod vulnerata raembra 
non colligis, sed quod volentem sanare con- 
temnis. » Joannes Chrysostomus, de Com- 
punctione Cordis " : « Si forte in corpore pa- 
rum aliquid raorbi pulsaverit, statira et me- 
dicos adhibemus, et pecuiiiam profundimus, 
et omni observantia, quae competunt, geri- 
mus; nec prius cessatur, quam quae molesta 
sunt mitigentur. Anima vero cum quotidie 
vulneretur, cum per singula lanietur, ura- 
tur, prsecipitetur, et modis omnibus pereat, 
nec parva quidera pro ea nos cura sollicitat. » 
Idem : « Non aniraa pro corpore, sed corpus 
pro anima factura cst : qui ergo, quod pri- 
mum et melius est, negligit, et quod inferius 
est, extollit, utrumque corrumpit. » Idem '- : 
« Certum est, quod omnes pariter corrumpat, 
et absuraat incuria : dum nemo est, qui vel 
opportuna praebeat, vel importuna prohi- 
beat. » Idera, super Joannem : « Omni rei 
magis parcere debes, quam tempori : aurum 
enim si contempseris, poteris rursus vel id- 
ipsum, vel aliud recuperare ; terapus vero si 
perdideris, difficile id resumes. » Bernardus, 
in Meditationibus '•'' ; « Quanto diutius nos 
Deus expectat, ut emendemur ; tanto distric- 
tius judicabit, si neglexei-imus. » Idem, de 
Contemptu Mundi " : « Nihil pretiosius tera- 
pore; scd, heu! nihilhodie viliusaestimatur: 
transeunt dies salutis , et nemo recogitat. » 
Idem, super Cantica '^ : « Non curant car- 
uales quaerere, quantum desiderant invenire; 
cupientes consequi, sed non exequi. » Se- 



' Bern., grad. 1 , ciroa princ. — ' Auselm., de 
Similit., c. XXVI. — ' Seaec, Epist. vii, aiite med. — 
* Greg., Moral., lib. X, c. ix, circa fin. — 5 Ibid., 
lib. XIII, c. xviu, post med. — ■= Ibid., iib. V, c. ix, 
circa med. — ' Id., ad Virgil. Arelat., lib. IX, 
epist. XLix, col. 1461. — ' Id., Pastor., lib. III, c. i, 



admon. 33, non longe a priuc. — " Vid. inf., huj. lib. 
c. XXXVII. — "> Aug., de Nat. et Grat., c. xcvii, post 
med. — " Ciirysost., de Comp. cord., lib. 1 , n. i. — 
'-' Ibid. — '^ Bern., Medit., c. ii, aute med. — " Id., 
super Ecce nos reliq., post med. — " Id., m Cant., 
serm. xxi, ante med. 



138 



PHARETR^ LIR. 
« Nemo se judicat quid- 



neca, in Epistola 
quam debere, qui tempus accepit, cum inter 
multa hoc unum est, cum nec gratus qui- 
dem potest reddere. » 

CAPUT IX. 

De Securitate. 

Gregorius, in Moralibus ^ : « Nonnunquam 
ipsis bonis, quae agimus, ad deterius propin- 
quamus, quia dum Ijetitiam menti pariunt, 
quamdam etiani securitatem gigiiunt; dum- 
que mens secura redditur, in torpore laxa- 
tur. » Idem ' : « Saepe niens, dum de virtutis 
suae securitate resolvilur, insidiante adver- 
sario, inopinatae culpa^ telo perforatur. » 
Idem : « Saepe quem tentationis , » etc, ut 
infra, capite de Remissione *. Idem * : « Saepc 
nonnuUis grave periculum incauta securitas 
fuit, ut callidi hostis insidias noa tentati, sed 
jani prostrati cognoscerent. » Idem : « Ple- 
n:;!i(^ueres, » etc, ut infra, Ub. IV, de Inno- 
centia'^. Idem : « Nonnunquam in parva, » 
etc, utsupra, lib. II, dc Peccato''. Idem» : 
« Quia nmoris intimi calorem mens non ha- 
bet, frigida deorsum jacct; <ic mlserando 
modo fit qnotidie tanto securior, quanlo pe- 
jor. B Idem, in Registro^ : « Mater negli- 
gentia?, solet esse securitas. » Augustinus, de 
Conflictu '" : « Lolh exercitio malorura pro- 
batus inter Sodomitas sanctus fuit; in monto 
vero, securitate corporis salvatus, cum liUa- 
bus peccavit. » .loannes Chrysoslomus : « Vir- 
tus fldei, » etc, ut supra, lib. U, de Fide". 
Isidorus, de Summo Bono '-: «Neque unquam 
oportet pcenitentem habere de peccatis secu- 
ritatem. Nam securitas negligentiam parit; 
negUgentia autem saepe incautos ad vitia 
transacta reducit. » 



CAPUT X. 

De Dijudicatione. 



Gregorius, in Registro " : « Grave est satis 
et indecens, ut in re dul)ia certa dicatur sen- 
tenlia. » Idem, in Moralibus " :«Fit ut, dum 
ad aliena dijudicanda mens ducitur, proprii 
judicii lumine privetur; et eo durius contra 
aliena superbiat, quo sua negUgenUus igno- 
rat. » Idem : « Hoc propriura , » etc, ut su- 
pra, lib. 11, de Siiperbia'^. Idem '" : « Quis- 
quis supcrbiae, vel invidiae in se tyraunidem 
captiva meute susceperit, hoc primum dam- 
nuui patilur, quod, clauso cordisoculo, ju- 
dicii aequitatem perdit. Nam cuncta quae ab 
aliis bene geruntur, displicenl; et sola ei, 
qu» ipse vel prave egerit, placent. » Idem " : 
« Cuncti vanaj gloriae sectatores, dum se 
oranibus praeferunt, alios quidem de fatuis 
sensibus, alios autem de indignis meritis re- 
prehendunt, alios enim censent nihil scire, 
alios non bene vivere. » Idem '* : « Sancti viri 
aUcnaoperaeliam prava mirantur; sua vero 
etiam magna despiciunt. Reprobi vero sua, 
vel quae parva sunt, admirantur; et ple- 
rumque de suis malis bona ajstiraaut, de 
alienis autem bonis male sentire non ces- 
sant. » Idem : «Stulti cumprudentium,»etc, 
ut iufra, de Oblivione ". Hieronymus, in 
Epstola "> : « Periculosum est de servo alte- 
rius judicare, et non faciUs venia, prava 
dixisse de rectis. » Joaunes Chrysoslomus, 
de Compunctione^^ : « In alienis deUcUs se- 
veri et auiarissimi judices residemus; no- 
stras autera trabes oculis infixas propriis non 
videmus, qui aliena etiam minima sollicite 
perscrutamur. » Idem '- : « Judicare de alte- 
rius mente , summa difticultas est. » Augu- 



' Senec, Epist. i. — ' Greg., Moral., lib. t, c. xvii, 
al. XXXIV. — ' Ibid., lib. IX, c. vii. — * Vid. inf., huj. 
lib. c. xxxvii. — » Greg., Moral., lib. X.\, c. v, uon 
longe a princ. — « Vid. inf., lib. IV, c. v. — ' Vid. 
sup , lib. II, c. v, p. 68. — ' Greg., Moral., lib. IX, 
c. xxxiv, circa princ. — « Id., ad Gregor. cubicular. 
Aug., lib. VI, epist. xxii , col. 1266, et .Moral., 
lib. XXIV, c. VII, ante med. — '» Aug., de Confl. virt. 
et vil , c. xiv. — >' Vid. sup., Ub. II, c. xxiii, p. 91. 



— " Isid., de Sum. Bon., lib. M, c. xjci, sent. 17. — 
" Greg., ad Const, Mediol., lib. VIIF, epist. xxx, 
col. 1400. — '* Id., Moral., lib. III, c. xviii, circa 
nied. — '» Vid. sup.,lib. II, c. vi, p. 70. — '« Grcg., 
Moral., lib. XXXIV, c. xviii, nnte med. — " Ibid.^ 
lib. XXIII, c. III, non longe a princ. — '• Ibid., 
lib. XXVI, c. XXVI.— " Vid. inf., huj. lib. c. xxviii. 

— " HieToa., ad Asell., epist. xcix, non longeaprinc. 

— " Chrysost., de Comptmcl., lib. I. — " Ibid. 



Btinus, de Sermone Domini in monte^ : 
a Maxime hi temere judicant de merills 
alienis, et aliorum facta facile reprelien- 
dunt, qui magis amaut vltuperare et dam- 
nare, quani emendare et corrigere. Quod 
quidem vitium, vel superbiae est, vel invi- 
dentiae. » Bernardus, de Contemptu^ : « Ju- 
dicent tunc, et prsejudicent superbiae filii, 
et cum rege suo sedeant, qui sibi latera 
aquilonis elegit. Exalteutur et eleventur si- 
cut cedrus Libani : transibimus, et ecce non 
erunt. Oppriniant tunc quos possunt, blas- 
phement, congerant maledicta ; veniant su- 
per uos opprobria exprobrantium Christo, 
quoniam merces nostra copiosa est in ccclo. » 

CAPUT XI. 

De Recidivatione. 

Gregorius, in Moralibus^ : a In unoquo- 
que lapsu, a minimis semper incipitur, et 
succrescentibus, ad graviora pervenitur. » 
Idem' : « Sffipe comraittunt homines mala 
quae sciunt; et idcirco permittuntur decipi, 
ut cadant etiam in mala quae nesciunt. » 
Idem* : « Auget reatum culpae sequentis, 
praeconium gloriae prajcedentis. Nam unius- 
cujusque casus tanto majoris est criminis, 
quanto, priusquara caderet, majoris potuit 
esse virtutis. » Idem " : « Incassum bonum 
agitur, si ante terminum vitae deseratur; 
quia et frustra currit, qui, priusquam ad 
metas veniat, deficit. » Idem, in Pastorali ' : 
« Si, quod videtur, bonum gerendura soliicila 
intentione non crescit, etiam quod fuerat 
bene gestum, decrescit. » Idem^ :« Qui for- 
tiori studio intenderit, retrospicere convin- 
citur, si relictis bonis amplioribus ad minima 
retorquetur. » Idem , super Ezechielem ' : 
« Sicut qui a fide recedit, apostata est, ita 
qui ad perversum opus , quod deserit , redit, 

' Aug, 



de serm. Dom. in monte, lib. II, c. xxxv, 
., super Ecce nos relig., post laed. — ' Greg., 
Moral., lib. XXI, o. IX. — » Ibid., lib. XI, c. vii. - 
5 Ibid., lib. XVIII, c. XIX. — « Ibid., lib. I, c. ult. ir 
princ— ' Id., Pastorat., p. III, c. i, admon. 35, circe 
med. — ' Ibid., admon. 28, in fin. -~ » Id., in Ezech.. 
hom. ix, loDRe ante med. — "> Id., adSever. Aquilei.. 



DE PERICULOSIS. 139 

ab omnipoteiiti Deo absque ulla dubietate 
apostata deputabitur, etiam si fidem tenere 
videatur. » Idem , in Jlegistro '" : « Minoris 
excessus est veritatem non cogiioscere, quam 
in ea agnita non manere. » Auguslinus, de 
Civitate Dei" : « Audeo dicere, superbis esse 
utile caderti in aliquod apertum manifestuni- 
que peccatum, unde sibi displiceant, qui jam 
sibi placendo ceciderant. Salubrius enim Pe- 
trus sibi displicuit, quando flevit, quam sibi 
placuit quando praesumpsit. » Idem, in libro 
de Yiduitate '- : « lu viduaU et virginali con- 
tinentia, excellentia muneris amplioris ex- 
petitur : qua expetita , et electa , et voti de- 
bito oblata, jara non solum capescere nuptias, 
sed etiam si non nubatur, velle nubcre dam- 
nabile est. » Idem " : « Cum quisque non 
reddit quod non imperio compuisus, sed 
consilio commonitus vovit, tanto magis 
fraudati voti auget iniquitatem , quanto mi- 
nus habet vovcndi necessitatem. » Idem " : 
« Planenon dubitaverim dicere lapsas animas 
a charitate sanctiore, quae vovetur Deo, adul- 
teris esse pejores. » Idem, in libro de Yerbis 
Apostoli " : « Semper adde, seniper ambula, 
semper profice, noli in via retardare, noli 
retro redire, noli deviare. Remanet enim, 
qui non proficit ; retro redit, qui ad ea rela- 
bitur, uude jam recesserat; deviat, qui apo- 
statat. » Hieronymus , in Epistola " : « De 
Dei virgine facta es corruptio satanae : de 
sponsa Christi, facta es scortum esecrabile : 
de templo Dei , fanum iramunditiae : de ha- 
bitaculo Spiritus sancti , tugurium diaboli : 
quae prius incedebas cum fiducia ut coUimba, 
nunc lates in tenebris, ut steliio. » Isidorus, 
de Summo Bono ''' : «Quemadraodum ad vir- 
tutum (a) tendentes culmen non a summis 
inchoant, sed a modicis, ut sic sensim ad 
altiora pertingant ; ita et qui dilabuntur ad 
vitia, non statim a magnis criminibus inci- 

lib. I, epist. XVI, col. 1036. — " Aug., de Civit. Dei, 



lib. XIV, 

c. Ylll. — " Ibid., c. 
Aposl., serm. xv, iu fi 
epist. XXII, ante med. 
c. XXXVI, sent. 2. 
(a) Cat. edit. virtutem. 



Id., de Bon. Viduii., 
— '* Ibid. — '5 Id., de verh. 
— " Hieron , ad Susan. laps., 
" Isid,, deSum. Bon., lib. II, 



140 PHARETR^ LIB 

piunt, sed a modicis assuescunt, et sic ad 
mcaxima proruunt. » Ideni ' : a Multis argu- 
mentis insidiatur diabolus eis, qui renun- 
tiant saeculo , ut ejus se iterura amori sub- 
sternant : gravius autem illos concupiscentiis 
saeculi ferit, quos post reiiuntiationem ad 
mundi amorem reduxerit. » Bernardus, in 
Epistola * : « Habet quidem Christus multos 
milites, qui fortissime ccepernnt , steterunt, 
viceruTit; paucos autem qui, de fugacon- 
versi , rursus se periculo ingesserint , quod 
declinaverant, rursusque fugarent hostes, 
quos fugieljant. » Idem' : « Beatus es, si 
pugnando moriaris, quia morluus mox co- 
ronaberis : vae autem tibi declinando pu- 
gnam; perdis enim victoriam simul et coro- 
nam. » Idem* : « Si proflcere currere cst, 
ubi non proficere, ihi et currere desinis : ubi 
vero non currere, ibi et deflcere incipis : 
hinc plane coUigitur, quia nolle proficere, 
non nisi deflcere est. d Idem, siiper Cantica^ : 
« Septies cadit justus, et septies resurgit, si 
tamen cadit iu die, ut se cadere videat, et 
cecidisse sciat, et resurgere cupiat, et re- 
quirat manum adjuvantis, et dical' : Domine, 
iii voluntate tua pra;stitisti decori meo vir- 
tutem : avertisti faciem tuam a me, et factus 
sum conturbatiis. » 



III. 



CAPUT XII. 

De Consuetndine. 

Gregorius, in Hotniliis ' ; « Usitata culpa 
obligat menteni, ut nequaquam surgere 
possit ad rectitudinem. Conalur enim, et la- 
bitur: quia ul)i diu sponte perstitit, ibi, 
etiam cum noluerit, coa^^ta cadit. » Idem, 
super Ezechielem " .• « Frontem cordis in im- 
pudentiam atterit culpa frequens : ut quo 
crebrius committitur, eo de illa committentis 
animus minus verecundetur. » Idem, in Be- 



' Isid., De verb. Apost., lib. III, c. XXll, sent. 8. — 
' Bern., ad Robert , epist. i, post med. — ' Ibid., 
prope fin. — ' Id., ad Guarin. abb., epist. ccLin. — 
» Id., in Cunt., serm. xvii, ante med. — * Psal. xxix, 
8, 9. — ' Gres., m Evang., bom. xxxi post med. — 
' Id., in Ezech., hom. x, longe ante med. — » Id., ad 



gistro ': « Si pravse rei aditus, antequam 
diu patescat, non clauditur, usu flt latior, et 
erit consueiudine licitum, quod ratione et 
lege constat esse prohibitum.» Glossa '» : 
« Difflcile surgit, quem moles malae consue- 
tudinis premit.» Isidorus, in Synonymis ^\- 
« Assiduitas raores fcicit, et jugis usus in 
naturam se vertit.» Idem, de Summo Bono ": 
« Cogitatio prava deleclationeni parit, de- 
lectatio consensionem , conseqsio actionem, 
actio consuetudinem , et consuetudo necessi- 
tatem. » Idem " : Dum facta quaedam non 
gravia libere ac sine metu committimus, ad 
pejora scelera, et horrenda, peccati consue- 
tudino labimur. » Augustinus, de Libero 
Arbitrio " .-«Ilatio aeslimat luce veritatis, ut 
recto judicio subdat majora majoribus; usus 
autem consuetudine commoditatis plerum- 
que inclinalur, ut ea pluris aestimet, quae 
veritas minora convincit. » Idem, contra 
JuUanwn "• : «Contra istam genitalium con- 
cupiscentiam, quaj ingenita nobis est per 
originale peccatum, vehementius vidua, 
quam virgo; vehementius meretrix, cum 
casla esse voluerit, quam quae semper casta 
confligit; et tanto amplius in ea superanda 
voluntas laborabit, quanto majores ei con- 
suetudo vires dedit. » Idem, in Glossa super 
Psalmos : «Facilius cst relrahi iib ingressu, 
quam ab arrepto ilinere pravae consuetudi- 
nis revocari. » Joannes Chrysostomus , de 
Compunctione cordis : « Consuetudine f on- 
temnendi, dura de praeteritis dolor nuDus est, 
facilius supervenientibus malis locum da- 
mus. » Ambrosius, de Officiis '" : « Usus cito 
inflectit naturam. » Seneca, in Epistola ''.• 
« Mali mala sua, quod malorum ultimum est, 
amant. Tunc autem consummata est infeli- 
citas, ubi turpia nou solura delectant, sed 
etiam placent ; et desinit esse remedio locus, 
ubi quae fuerunt vitia mores flunt. » 

Syagr. Auguslod., lib. VII, epist. cxx, col. 1383. — 
" Gloss. in Tliren., iii, elJoan.. xi. — " Isid., Sgnon., 
c. Xlil. — " Id., de Sum. Bon., lib. II, c. xxlil, 
sent. 3. — " Ibid., c. xix, seut. 1. — " Aug., de Lib. 
ArbU., lib. III, c. v. — '» Id., cont. Julian., lib. VI, 
c. VII. — 's Amhros., de Offic, lib. I , c. xx. — 
" Senec, Eyist. xxiix, iafin. 



CAPUT XIII. 

De Obstinatione. 



Gregorius, in Moralibus ' ; « Pravi audire 
bona patienter nequeunt; et cum vitae emcn- 
dationem negligunt, ad verba se obslinalaj 
responsionis accingunt. » Idem ' : « Quos 
reatus similis sociat, concordi pertlnacia 
etiam defensio perversa constipat^ ut de fa- 
cinoribus suis alterna se invicem defensione 
tueantur. » Augustinus, de Agone Chris- 
tiano " ; « Nolentes se , si peccaverint , cor- 
rigi, nihil aliud elegenmt, nisi cum lioc 
mundo damnari. » Idem, de Vita Chris- 
tiana * : « Fit, ut qui liomines non timent 
in delinquendo, in judicio Deum judicem 
sentiant, et ultorem. » Idem '% de Fide ad 
Petrum : « Obdurate vivit, sive qui non con- 
vertilur, desperans de indulgentia peccato- 
rum suorum, sive qui sic de misericordia 
Dei sperat, ut usque in 'finem vitse suae in 
suorum criminum perversitate permaneat. » 
Joannes Chrysostomus , in Sermonibus : 
« Peccare humanum est ; permanere autem 
in peccatis diabolicum est. » Bernardus, de 
Consideratione "^ ; « Quid est cor durum ? 
Ipsum est, quod nec compunctioiie scinditur, 
nec pietate mollitur, nec movetur precibus : 
minis non cedit, flagellis duratur : ingratum 
ad beneficia, ad consilia infidum, ad judicia 
ssevum, inverecundura adturpia^ impavi- 
dum ad pericula. » Idem, de Prwcepto et 
Bispensatione ' ; « Elatio contemnentis , et 
impcenitentis obstinalio, in minimis quoque 
mandatis culpam facit non minimam, et con- 
vertit in crimeu gravis rebellionis nsevum 
levem simplicis transgressionis. » Idem, in 
Epistola adproprios parentes » ; « dira abu- 
sio ! domus ardet, ignis instat a tergo, et 
fugienti prohibetur egredi, evadenti sua- 

> Greg., Moi-al., lib. X, c. III. — ^ Ibid., lib. XXill, 
c. XXIV, post med.— ^ Aug., de Agon. C/irist., c. xxxi. 
— * Id., (le Vit. Cltrist., c. iu. — » Imo Fulgent., 
c. III. — * Bern., de Considcr., lib. I, ante med. — 
' Id., de PrcEc. et Disp., ante med. — ' Id., ad prop. 
Parent., epist. cxl, circa med. — " Id., de resurr. 



m PERICULOSIS. 144 

detur regredi : et hoc ab his, qui in ipso in- 
cendio positi sunt, et obstinatissima demen- 
tia^ ac dementissima obstinatione fugere pe- 
riculum nolunt. Proli dolorl si conlemnitis 
mortem vestram, cur appelitis et meam? » 
Idem in Sermonibus '' : « NonnuUi dura cer- 
vice et attrita sunt fronte, ut quo magis eis 
compatimur, tanto magis nostra et compas- 
sione, et patientia abutantur. » Idem '" : 
« Putasne Filium Dei reputat Jesum , quis- 
quis ille cst honio, qui ipsius nec terretur 
comminationibus , nec atlrahitur promif sio- 
nibus , nec praeceptis obtemperat, nec consi- 
liisacquiescit? Nonne i.^:, si fateatur se nosse 
Deum, factis eum negat? porro fides sine 
operibusmortua est. » Idem : « Quiimperium 
dedit ne peccai-emus, pceuitentibus statuit 
ut confitereutur. Excluditur itaque digne a 
regno Dei non omnis qui peccat, sed qui 
post peccatum labitur in contemptum. » 
Glossa " : « Carnale est cadere ; sed lapideum 
estjacere. » 



Dom., serm. u, ante med. 



Id , in Octav. Pasch., 



CAPUT XIV. 

De Desperatione. 

Gregorius , in Regisiro '"- : « DiffiJentiae 
quodammodo genus est, contra hoc quod 
quisque praedicat torqueri mcestitia. » Idem, 
in Moralibus " ; « Praesumptio virtiitis pro- 
priae tanto gravius in desperatione est, 
quanto longius ab humilitate. » Idem '* : 
« Gravi desperationis telo mens percutitur, 
cum supernae irae tribulationibus premitur, 
et linguarum foris opprobriis urgetur. » 
Idem '» : « Clausis oculis cordis eo anima 
praecipitatur in inflmis, quo obscuratur a 
summis ; 'et tanto securius mala temporalia 
perpetrat (a), quanto durius bona aeterna des- 
perat. » Idem '° : «Deus liominem, quem be- 
nigne condidit , iuique uon spernit. Pensan- 

serm. i, ante med. — " Gloss. in Matth. xiv. — 
'^ Greg., ad Areg. Vupinc, lib. VII, epist. cxii, 
col. 1315. — " Id., Moral., lib. XXII, c. v, circa fin. 
— '* Ibid., Prcef. expos. Jub, c. ui, circa fin. — 
'5 Ibid,, bb. XXVI, c. VIII. — '« Ibid., c. xvi. 
(a) Cat. edit. penetrat. 



142 

dum est igitur, quanti est periculi transacta 
munera cernere, et futura desperare. » Idem : 
(( Plerumque contingit , » etc. , infra , capite 
de Argutione '. Joannes Chrysostomus, in 
Sermonibus ' .• « Utrumque periculosum est , 
et confidentia perversa, et desperatio. Nam 
confldentia niniia stantem evertil; el despe- 
ratio post lapsum non permittit exsurgere. » 
Idem: «Diabolus non aliunde, » etc, supra, 
lib. I, de Dcemonibus '. Auguslinus ', de Pob- 
nitentia : « Qui de Deo non praesumit ve- 
niam, non animadvertit plus peccato suo 
posse Dci clementiam. » Idem : « Inter spem, 
et dcsperationem, » etc, infra, iu capite de 
Morte^. Ii^idorus, in Synonymis^: « Non 
desperes de salul(?, si ad meliora converteris : 
qui enim veniam de peccato desperat, plus 
se desperationi", quam commisso scelere 
damnat. Dcsperatio namque auget pecca- 
tum, et pejor est omni peccalo. » 

CAPUT XV. 

De Dilalione. 



Gregorius, in Moralibus ^ ; « Saepe accele- 

randi boni tardilas cousilium putatur; et 

cum expectatur, ut ex tardalione proficiat, 

hoc insidians mora supplantat. » Augusti- 

nus, de Confessionibus ' .• « Non erat quid 

responderem tibi, Doraine, dicenti mihi ' : 

Siirge, qui dormis, et exsurge a mortuis, et 

illuminabit te Christus : et undique osten- 

denti te vera dicere, non erat omnino quid 

responderem vcrilate convictus, nisi tantum 

verba lenta et sonmolenta: « Ecce modo, 

sine modo, sine paululum. » Sed modo et 

modo non habebat modum, et sine paidulum 

in longum ibat. » Idem, de Verbis Dornini '" ; 

« Scio ego, et niecum omnis homo, qui paulo 

attentius consideravit, neminem Deum ti- 

' Vid. iuf., lib. luij. e. i.\xvi. — ' Chiysost., de 
Panil., liom. x. — s Viil. sup., lib. I, c. l, p. ti4. — 
* luio auct. lib. de ver. et fuls. Pcenit., c. I, apU(3 
Augiistin., appeuiJ. tom. VI. — » ViU. inf., huj. lib. 
0. .\LViii. — «Jsicl., Synoii., c. i, post med. — ' Greg., 
Moral., lib. XX.\1I, c. .wii, louge posl meil. — ' Aug., 
Coiifess., lib. Vlll.c. V. —8 Ephes., v, 14. — '" Aug., 



PHARETRiE LIB. III. 

mentem sub verbis ejus non ^e corrigere, 
nisi putat, quia plus habeat vivere : et haec 
ipsaresest, quae multosoccidit, cum dicunt: 
«Cias, cras, » et .subito ostium clauditur. 
Remanebunt foris cum voce corvina, quia 
non habent gemitum columbinuin. Cras, 
cras, vox corviest. » Idem, de Civitate Dei "; 
« Si propterea quisque objurgandis et corri- 
piendis male agentibus parcit, quia oppor- 
tunius tempus inqiiirit, vel eisdem ipsis 
metuil , ne deleriores ex hoc efftciantur, vel 
ad bonam vitani et piam erudieudos impe- 
diant alios infirmos, et premant atque aver- 
tant a fide: non videtiu" esse cupiditatis oc- 
casio, sed consilium charitatis. » Idem, de 
rcenitentia '* ; « Qiioniam multasunt, quse 
impediunt languentem, et retrahunt; peri- 
culosum est, et interitui vicinum, ad mor- 
tem protraherc pcpnitenfiai remedium. » 
Ideni " : « Purgandus est igne purgationis, 
qui iu aliud saeculum distulit fructum con- 
versionis. Hic autem ignis, etsi aeternus non 
sit, miro modo est gravis : excellit enim 
omnem pcenam, quam unquam quis passus 
est iu hac vita. » Bernardus, super Can- 
tica '*; « Instar solis urentis, desiderii ardor 
peregrinantem in corporeanimam decolorat, 
dum vultui gloria' inhiantem impatientem 
facit repulsa, et excruciat amantem dila- 
tio. » Idem, de Contemptu " : « Numquid in 
die judicii miseri dicere incipient : iModo, 
Domine, ecce modo, sine paululum? sicenim 
nunc dissimulant infelices, et modo et modo 
non habent modum, et sine paidulum in 
longuin vadit. » Idem '*:« Clama ad Deum, 
anima mea '" : Trahe me postte, in odore un- 
guentorum tuorum curremus : alioquin, 
quando eum remorando, tepescendo, pau- 
sando consequi speras V " Exultabit ut gigas 
ad cunendam viam. Hilarem siiie dubio di- 
ligit secutorem. » 



deverb. Uom., serm. .\vi.— " Id., Confess., lib. I, c. IX. 
— '* Auetur, quisquis iUe sil, lib. de vera et fals. Pcenit., 
e. xvii.inler Op. S. Aug., uppend. lom. VI.— i' Ibid., 
e. xvili. — " Beru., m Cant., piope lin. — " Id., 
super liice nos mliq., post med. — "• Ibid., multo 
uiite. — •' Cant., i, 3. — '» Psa/. xviii, 6. 



DE PERICULOSIS. 



ui 



CAPUT XVI. 



CAPUT XVII. 



De Voluptate. 

Gregorius, in Moralibus ' .• « Qui nunc 
male se voluptatibus dilatat, eum post in 
suppliciis poena coangustat. » Idem, in Re- 
gistro ^ : « Si pro luxu auimi , atque volup- 
tate carnis, dominico die quis lavari appetit, 
hoc fieri nec reliquo quolibet die concedi- 
mus. Si autem pro necessilate corporis, hoc 
uec dominico die prohibemus. » Hierony- 
mus, in Epistola^: « Miseris deliciis, et 
deliciae miseriis commutantur. In nostro nr- 
bitrio est, vel divitem seqiii, vel Lazarum. » 
Idem*: « Difficile, imo impossibile est, ut 
praesentibus quis , et futuris fruatur bonis : 
ut hic veutrem, ibi mentem impleat : ut de 
deliciis transeat ad dehcias : ut in utroque 
saeculo primus sit : ut in coelo et in terra ap- 
pareat gloriosus. » Bernardus , de Con- 
temptu ^ ; « Nunc et trahit sua quemque vo- 
luptas, et odorem turpis lucri sectantes, * 
qucestum cestimant pietatem : quorum dam- 
natio certa est. » Boetius, de Consolatione ' ; 
« Tristes esse voluptatum exitus , quisquis 
reminiscilibidinum suarum volet, intelliget : 
quse si beatos explicare posseut, nihil causse 
est , quin pecudes quoque beatse esse dican- 
tur, quarum omnis ad explendam cnrpora- 
lem lasciviam festinat intentio. » Interlinea- 
ris 8 : « Nihil voluptuosum^ nihil suave placet 
Deo ; sed quod habet aliquid mordacilatis et 
severitatis : unde pascha cum amaritudini- 
bus manducatur. » Glossa " : « Voluptas in- 
satiabilis est, et habita famem, non satieta- 
tem parit.» Seneca, iu Epistola'": « Yolupta- 
tes praecipue exturba, et invisissimas habe : 
latronum more in lioc nos amplectuntur, ut 
strangulent. » Multa llbro 11, in capite de 
Luxuria ". 



' Greg., Moral,, lib. .xiv, c. IV, cirea iiu. — -' Id., 
ad Civ. RoiH., lib. XI, epist. ni, col. 131 1. — ^ Hier., 
ad Pammach., episl. L, iu fin. — ' Id., al Juliun., 
epist. xxxiv. — 6 Bem., super Ecce nos retiq., aute 
ined. — " I jTim., vi- — ' Boet., de Comul. P/ii/os., 
lib. 111, prope fin, — 8 Gloss. iutertin. in Levit., ii. — 



De Carnalitate. 

Gregorius in Homiliis : « Unde caro ad 
tempus suaviter vivit, inde spiritus in seter- 
num interit. » Joannes Chrysostomus, super 
Mattlmum: « Quid impinguas, dic mihi, 
corpus? Numquid enim immolare te habe- 
mus? numquid apponere mensae? » Bernar- 
duS;, de Contemptu^^: « Nonnulli, cura spi- 
ritu cceperint, heu! carne consumantur. o 
Idem'^:«Hodie filii hominum animse curam 
negligunt, curam autem carnis perficiunt ui 
omni desiderio : neque enim peccare roe- 
tuunt, sed puniri: nec virtuti cordis datur 
opera, sed valetudini corporis, imo et vo- 
luptati. » Idem, super Cantica '* ; « Tu tibi- 
metipsi dispensas misertus tui : suspecla est 
mihi, fateor, tua ipsius in te dispensatio: 
vereor tibi illudi, sub tegmine et nomine dis- 
cretionis, a carnis prudentia. Id te saltem 
volo admonitum esse, ut si tibi auctoritas 
Apostoh placet de bibendo vino modico, quod 
ille adjunxit non prsetermittas. » Idem " : 
« Qiiidvos dicitis, observatoresciborum, mo- 
rum neglectores, et corruptores animorum? 
Hippocrates, et sequaces ejus, docent animas 
salvas facere in hoc mundo ; Chrisius et ejus 
discipuli perdere. Quemnam vos e duobus 
magistrum ehgitis? At manifestum se facit 
qui sic disputat : « Hoc ocuhs, hoc capiti, illud 
» pectori, velstomacho nocet. »Profectounus- 
quisque quod a suo magistro didicit, hoc in 
medium profert. » Idem iu Apologia^^: «Ista 
charitas destruit charitatem; hajc discretio 
discretionem confundit; talis misericordia 
crudelitate plena est : quia videlicet ita cor- 
pori servitur, ut anima juguletur. Quaj ete- 
nim charitas est caruem diligere, et negli- 
gere spiritum? Qu». discielio totum dare 
corpori, et animas nihil? Qualis misericordia 

9 Gloss. ord. ia Osc, iv. — '" Senec., Episf. li, in fin. 

— " Vid. sup.,lib.ll,c. X!il, p. 77-78.— '2Beni.,super 
Eca nos reliq., aute ined. — " Ibid., post med. — 
" Id., ia Cant., serm. iv, iii Bu. — "^ Id., multo ante. 

— 1" Id., ad Guliel. abb, Apolog., post med. 



PHARETR^E LIR. III. 
et dominam interficere ? putant: quia videlicet nil extra Deum sufficit 



iU 

ancillam reflcere 
Nemo pro hujusmodi misericordla speret se 
consequi misericordiam. » Idem, in Epis- 
tola: « Ouicumque in carne sunt, sive prae- 
ter habitum, sive in habitu religionis, si 
verax est, imo quia verax est Apostolus ', 
Deoplacere non possunt: multum enim citra 
perfeclum proficit, imo iiifra imperfectum 
deficit, cujus gula Deus est. » Idem: « Qui 
debitorem, » etc, siipra, libro I, de Religiosis 
malis '. Idem, in Seimonibus ^ : « Filii ho- 
minum'', usquequo gmvi corde, et pingui 
corpore? lU quid diligitis vanitatem, et ve- 
ritatem negligitis? Piuguedo carnis, deliciae 
corporis, saturitas ventris, aut anle mortem 
vos deserent, aut vos iu morte illas deserc- 
tis: quoniam, inqdit Sanclus ', cum inte- 
rierit homo., non sumet omnia, nequedes- 
cendetcum eo gloria ejus. d Seueca, in Fpis- 
tola ' ." « Cum tibi feliciter sagina cesserit, et 
tori creverint, nec vires unquam opimi bo- 
vis, nec pondus aiquabis. Adjice nunc, quod 
majore sarciua animus ellditur, et minus 
agilis est. » Idem': « Stringe corpus, et ani- 
nioluxalocum ; multa sequuntur incommoda 
corporis deditos cura. » Idem « : o Fateor 
insitam esse uobis corporis uostri charita- 
tem: fateor, nos hujus gerere tutelam: non 
nego iudulgendum; illi serviendum nego. 
Multis servit, qui corpori servit, qui pro illo 
nimium tinict, qui ad illud omuia refert. » 
Idem ' : « Sic gerere nos debemus, non tan- 
quam propler corpus vivere debeamus, sed 
tanquam non possimus sine corpore. » 

CAPUT XVIII. 

De Prosperitate. 

Gregorius, in Moralibus '".• « Sancti viri 
omnem praesenlis vitae copiam, iuopiam de- 

'Rom., VIII, 8. — * Vid. sup., lib. l, c. xxviii, 
p. 42. — ' Id., de verb. Apost. Non est rcgnum Dei 
escu, serni. ii. — * Psal. iv, 3. — » ysal. XLViii, 18. 
— 6 Senec, Epist. \v, anle med. — ' Ibid., paulo 
post. — " Id., cpist. .viv, iu princ. — » Ibid., conse- 
quenter. — '" Greg., .Moral., lib. XXII, c. 11, anle 
nied. — " Ibid., lib. V, c. viii, in princ. — " Ibid., 
iib. X, c. xvii, uon louge a princ. — " Ibid., lib. I, 



menti, quae veraciter Deum quserit.» Idem " : 
Quamvis quolibet in loco positi, cogltando, 
loquendo, agendo peccemus; tunc lamen 
per tria hajc animus effrajnatius rapitur, 
cum mundi hujus sublevatur prosperitate. » 
Idem '* : « Non est census in crimine, sed 
atreclus. Cuncla enim quae Deus condidit, 
bona sunt. » Idem '* : « Solet rerum abundan- 
tia tanto magis a diviuo timore mentem sol- 
vere, quanto magis hanc exigit diversa co- 
gitare. Nam dum foris per multa spargitur, 
stare iu intiinis flxa prohibetur. » Idem '* : 
a Qui transeuntia amplectitur, eo ipso ad 
decursum ducilur, quo decurrentibus impli- 
catur. » Idem " : « Multos sua pejus felicitas 
stravit, multos diuturna pax inertes reddi- 
dit; eoque illos iaopinatus hostis gravius 
percutit, quo longo quietis usu negligentes 
invenit. » Idem, super Ezechielem '« : « Abun- 
dantia superbise vicina est. » Idem '' : a Qui 
a Deo avertitur, et prosperatur, tauto perdi- 
tioni flt proximus, qiianto a zelo disciplinse 
invenitur alienus. » Idcm, in Registro ": 
« Libere nobis non debet dari donum Dei, 
quod per (a) delectationem sui separat ab 
amore Dei, ne data danti prreferamus ; et 
dum bona percipimus eiiam mali , unde 
crescere in ejus amorc debuiinus, inde a ti- 
more illius disjungamur. » Joannes Chry- 
sostomus, supcr Matthoeum : « Ipsa felicitas 
mundialium rerum, satis magnum iiupedi- 
mentumestanimaeadjusliliamfaciendam. » 
Idem " :« Qui vult Deum amare, necesse est 
ut odiat divitias ; qui autem voluerit amare 
divitias, necesse est ut odiat Deum. » Idem, 
super Jounnem '° ; « Non accuso domos ha- 
bentes, et agros, et peciinias, et mancipia; 
sed cum cautela haec possideri volo, et cum 
decentia. Quid est cum decentia, nisi ut 

IV, circa med. — " Ibid., lib. VI II, c. xxiv, in fin. — 
'» Ibid., lib. XXXI, c. XVII, circa med. — " Id., in 
Ezeclt., hom. .\ix, posl lued. — " Ibid., bom. xii, 
ciVca med. — " Id., ad Veiiant. Syrac, lib. IX , 
epist. .\\v, col. 1444. — " Chrysost., in Matth., Op. 
imperr., hom. xvi, parum a princ. — '" Id., in Joan., 
bom. xviii, post med. 
(a) Ccet. edit. deest. per. 



DE PERICULOSIS. 
more dominorum , et non servorum , possi- 
deant ea, et noa possideantur ab eis ; ut 
utantur eis, et non abutantur? » isidorus, 
in Synonymis ' ; « DivitisB nunquani siue 
peccalo acquiruntur ; nullus res lerrenas 
sine peccato aduiinistrat. » Augustinus, in 
Epistola ^ : « Fallax iu transitoriis suavitas, 
et infructuosus labor, et perpetuus tiaior, et 
periculosa sublimilas : initium sine provi- 
dentia, et fmis cum pcenitentia. » Idem ^ : 
« Utaris hoc mundo tanquam non utens , ut 
ex bonis ejus bona facias, et non malus fias: 
quia et ipsa bona sunt, et a Deo bona suut; 
nec dantur bominibus nisi ab illo, qui habet 
omnium ccelestium atque terrestrium potes- 
tatem. Sed ne putentur mala, dantur et bo- 
nis; ne putentur magna, vel summa bona, 
dantur et malis. Ilemque auferuotur et ista 
bonis, ut probentur; etmalis, ut crucieu- 
tur. » Idem , super Lucam * .• « Amor rerum 
terrenarum viscus [a) est pennaruua spiri- 
tualium. » Idem, deverbis Apostoli ^: « Au- 
rum materia laborum, periculum possiden- 
tiuui, enervatio virtutum, malus dominus, 
proditor servus. Aurum nemo tutus habet, 
nisi qui semper abscondit : iu pei"niciem 
domiui fulget , per teuebras quseritur , 
per tenebras custoditur. » Idem '^ : « Au- 
rum prsebet misericordiae materiam apud 
bonos animos, et novo genere lucri tunc 
magis prodest, quando contemnitur : ut 
scilicet ipsa sui conditione testetur, quo- 
niam mala est ejus rei possessio, cujus ab- 
dicatio fructuosa. » Idem, de Moribus Ec- 
clesiw'': « Multo enim mirabilius non inhae- 
rere divitiis, quamvis possideas, quam om- 
nino eas non possidere. » Ambrosius, in 
Sermonibus * : Merito clamat Propheta " : 
Bivitiw si affluant, nolite cor apponere. 
Quid enim prosunt, si mecum esse post mor- 
tem non possunt? Hic acquiruntur; hic re- 



linquuntur. Somnium igitur loquimur, non 
patrimonium. Unde liene ait Propheta >" : 
Dormierunt somnum suum, et nihil invene- 
runt omnes viri diviliarum in manibus suis. 
Beruardus, in Epistola : « Bona tempo- 
ralia sunt, si non amantur ut illicita : sive 
autem amentur, sive non amentur, non 
multura expediunt, quia quadam sui dulce- 
dine cor possidenlis cito subvertunt. » Idem, 
in Sermonibus " .• « Divitiarum amor insalia- 
bilis. Longe euim auiplius desiderio torquet 
animaui, quam refrigeret usu suo : utpote 
quarum acquisitio quidem laboris, possessio 
vero timoris , amissio plena doloris iuveni- 
tur. » Idem '^ : « Filii Adam , genus avarum 
et ambitiosum , audite. Quid vobis cum ter- 
renis divitiis, et gloiia temporali, quse nec 
verse, nec vestrae sunt? Aurum enim et ar- 
gentum nonne terra est rubra et alba, quam 
solus error homiaum facit, magis reputat 
pretiosam? Denique si vestra sunt hsec, tol- 
liteeavobiscum. Sed "liomo,cum interierit, 
non sumet omnia,neque descendet cum eo 
gloria ejus. '» Idem : « Faliax felicitas est 
major iufelicitas. » Seneca, in Epistola"': 
« Res est inquieta felicitas. » 

CAPUT XIX. 

De Consolatione. 



1 Isid., Sijnon., cap. ult., ante med. — ^ Aug., ad 
Lar., epist. Lxxxii , al. CClii. — ^ Id., ud Bonif., 
epist. Lxx, al. ccxx, n. 10. — ' id., de verb. Dom., 
serm. xxxiii , n. 6.-6 Idem, de verb. Apost., 
serm. xxviii, ante med. — ' Ibid., paulo post.— ' Jd., 
de Morib. Eccles., lib. i , c. xxiil. — ' Ambros., de 

{a) Afiud ipsum Aug., eUit. Gaume, viscmu. 
TOM. VH. 



Gregorius, iu Pastorali '' : « Offerenda est 
eis consolatio , quos caminus paupertatis 
excoquit , atque illis inferendus est timor, 
quos consolatio glorise temporalis extoUit. » 
Idem : « Habet hoc pravorum, » etc, infra, ca- 
pite de Malitia "^. Idem : « Mens in qua, » etc, 
infra, hbro IV, de Fervore ''. Hieronymus, 
in Epistola '* : « Nihil omnino agimus , qui 
nos per multitudinis exempla defendimus , 
et ad consolationem nostram , aliena saepe • 
numerantes vitia, deesse nobisdicimus, quos 

Nal/ule, c. vi. — « Psal. LXI, 11.— '» Psa/. Lxxv, 
6. — " Bern., de Convers. ad Cleric, c. xii. — '^ id., 
in jldv., serm. iv, circa princ. — 's Psal. XLViii, 18, 
— " Senec, Ejjist. xxxvi, circa princ. — 's Greg., 
Pastor., p. 111, c. I, admon. 3, ciioa princ. — '» Vid. 
inf,, p. 149.— " Vid. inf., lib. IV, c. xxv. — '8 Hie- 
ron., ud Celant., epist. xiv, ante med. 

10 



m 



PHARETR^ LIB. 



sequi in virtutibus debeamus. » Bernardus , 
in Epistola ' : « Si ' caro et sanguis regnum 
J)ei possidere non possunt , carnalibus pro- 
fecto consolationibus spirituales sociari im- 
possibile est. » Idem : « Funes cecide- 
runt, »elc., infra, libro lV,rfe Gustu '. Idem 
in Apologia ' : « Fusi sumus exterius , et de 
regno Dei, quod intra nos est, relictis veris 
ac perennibus bonis, foris (juajrimus vanam 
consolationem di! vanitatibus et insaniis fal- 
sis; ac jam religionis antiqua^ non solum 
virtutem amisimus , sed nec speciem retine- 
mus. » Idem , super 0«« hahitat =* : « Si vis 
habere ministerium angelorum , fuge con- 
solationem saiculi, et tentationibus resiste 
diaboli : renuat consolari anima tua iu aliis, 
si vis in Dei memoria delectari. » Idem , in 
Sermonibiis ' : « Vilis est et ad nihilum uti- 
lis mundi consolatio; et quod magis est me- 
tuendum, etiaui verai ac salubris consola- 
tionis est impedimciitum. » Idem ' : « Cujus 
ad alias consolationes mens inhiat^ et non 
penitus renuit consolari in caducis el transi- 
toriis, ipse sibi profecto coilestis subtrahit 
gratiam consolalionis : qui si digna devo- 
tione , pleno alfectu , desiderio vehementi 
petere , qua-rere , pulsare satageret , sine 
dubio petous acciperct , quajrens inveniret , 
pulsanli aperirelur. » Idem : « AJios quoque 
lugentes, » etc, supra, hbro II, in capite 
ile Beatitmiine «. 

CAPUT XX. 

De Ornatu. 

Gregorius , in Moralibus " : « Pravi cum 
tegendis membris veslimenta quaeriuit , non 
solum quai tegant , sed etiam quai excolant, 
expetunt; et contra torporem frigoris non 
solum qua; per pinguediuem muniant , sed 
etiam quai per mollitiem dclectont ; et nou 

' Beru., ud Ouliel. uib. Aijolog., aiilc meil. — 
s l Coi:, .\v, JiJ. — 5 ViJ. iuf., lib. IV, c. xxix. — 
' I3eru., aJ Guliel. ubb. Apolog.y posl rncd, — ^ Id., 
super Qui habitat, scrm. iv, aute ined. — " Id., m 
Vig. Nativ. Dom., scrm. iv. — ' Id., super Evce nos 
reliq., post ined. — • Vid. sup., lib. II, c. XLViii, 
p. 122. — ' Greg., Moral., lib. XX, c. XV, ante med. 



solura quae per mollitiem tactum mulceant, 
.sed etiam quse per colorem oculos seducant.» 
Joaunes Chrysostomus , de Compunctione : 
« Nos omne tempus vitae nostrae consumi- 
mus expohantes dominam, et adoruantes 
anciilam diversis ornatibus. » Augustinus , 
super Matthwum : « Qui immoderato cultu 
corporis atque vestitus , vel caeterarum re- 
rum nitore praefulget, facile convincitur re- 
bus ipsis pomparum saeculi esse sectator. » 
Idem , de Doctrina christiaria '" : « Quem 
judicem, muUer, veriorem requirimus de- 
formitatis tuai , quam te ipsam quae videri 
times? Si pulchra es, quid absconderis? si 
deformis, cur te formosam esse mentiris, 
nec tuae conscientiae , nec aheni gratiam oris 
habitura?» Idem Augustinus, de Doctrina 
christiana, loquens de fuco mulierum " : 
«Tolerabihorapropemodum iu adulterio cri- 
miiia sunt : ibi euim pudicitia , hic natura 
adulteratur. » Idem , de Doctrina christia- 
na": «MonentisApostoli vox est " : Expur- 
gate vetus fermentum, etc, in azymis sin~ 
ceritatis , etc. Num sinceritas perseverat et 
veritas,quandoquaesincera sunt polluuntur, 
et colorum adulterinis fucis in mcndacium 
vera mutantur? Dominus tuus dixit " : Non 
potes facere unum cap illum albu m aut nigrum : 
et tu ad viucendam Domini tui vocem , vis te 
esse potiorem audaci conatu , et sacrilego 
contemptu? Crines tuos inficis; malo praesa- 
gio futurorum , capillos jam tibi flammeos 
auspictu'is. » ilieronymus, in Epistola '° : 
« Crimen est capuf,, post chrismatis sauctifi- 
cationem , aut croci , aut alterius pigmenti 
fuco vel pulvei'e sordidari, aut auro, vel 
gemmis , cujuscumque terrenae creaturae 
speciecomi, quodjam cojlestis ornatus splen- 
dore refulget. » Idem "^ : « Quid facit in facie 
christiana pm-purissus et cerussa , quorum 
alterum ruborem genarum labiorumque 

— '» .VUfj., rfc Docl. Clirist., lib. IV, c. xxi, post nied., 
cx Ambros., de Virgin., lib. I, c. \i, n, 28. — " Ibid., 
paulo post , ex eod. Ambrosii loco. — " Ibid., 
e.\ Cyprian., de discipl. et liabit. Virgin., c. vii. — 
" I Cor., V, 7. — >' Matth., v, 3G. — " llieroii., ad 
Maurit, fil., epist. xiv, circa lued. — '« Id., ud Fur., 
cpist. X, aule med. 



DE PERICULOSIS. 



14.7 



men titur , alteru m candorem oris 1 1 colli , ignis 
juvenum , fomenta libidinum , impudicitiae 
mentisiudicia?»Etinfra: «Oniatusiste non 
Domini est, velamen illud Antichristi est. » 
Idem ' : « Qua fiducia erigit ad coilum vul- 
tus, quos Conditor non agnoscit ? » Ambro- 
sius : «Qui vult audiri, » etc, infra, lib. lY, 
de Simplicitate ". Cyprianus, in Epistola = : 
« Fugiant castae virgines , et pudicae , inces- 
tarum cultus, et habituni impudicarum , 
lupanarium insignia, ornamentum meretri- 
cum. Hoc Deus culpat, hoc denotat. Seri- 
cum et purpuram indutse Christum induere 
non possunt ; auro, et margaritis, et moni- 
libus adornatae , ornamenta cordis ac pec- 
toris perdiderunt. » Idem * : « Parem se in 
omnibus integritas virginea prsestet ; nec 
bonum cordis, corporis cullus infamet. Quid 
enim ornata virgo , quid conipta procedit , 
quasi maritum habeat , aut quaerat? Timeat 
potius placere , si virgo est , ne perieulum 
sui appetat (a), quse ad meliora et divina se 
servat. » Bernardus, in Epistola^ : « Fili£e 
Babyluais , quarum vere gloria in confufio- 
ne, induuntur purpura et bysso , et subinde 
conscientiapannosajacet;fulgentmonilibus, 
et moribus sordent. » Idem , in Apologia ° : 
« Ex cordis thesauro sine dubio procedit , 
quidquid foris apparet vitiosum. Vanum 
enim cor vanitatis notam ingerit corpori, et 
exterior superfluitas interioris vanitatis in- 
dicium est. Mollia indumenta mollitiem ani- 
mi indicant : non tantum curaretur corporis 
cultus, nisi prius neglecta fuisset mens in- 
culta virtutibus. » Multa supra, libro I , de 
Monialibus et Conjugatis ^ 

CAPUT XXI. 

De Ingratitudine. 

Gregorius, in Registro , de imperatore 
Mauritio ' : « Valde mihi durum videtur, ut 
ab ejus servitio milites suos prohibeat , qui 

' Hieron., ad Fui:, epist. x, conseq. — ^ Vid. inf., 
lib. IV, c. XIII. — 3 Cy[)ria.a.,dediscipl. el hab. Virg., 
c. VI. — * Cypr., de discipl. et hab. Virg., c. VI. — 



et ei omnia tribuit, et dominari eum non so- 
lum militibus , sed etiain sacerdotibus con- 
cessit. » Joannes Chrysostomus , super Mat- 
tlueum : « Omne bouum quod non ex amore 
ipsius boni faciunt homines , ingratum est 
ante Deum. » Augustinus, de Viduitate " : 
« Multi habent multa dona , et Deum ne- 
sciendo, a quo habent, impia vanitate jac- 
tantur. Nemo autem e.st donis Dei beatus , 
qui donanti cxliterit ingratus. » Idem , cle 
Panitentia '" : « Ingratus extitit, qui plenus 
virtutibus Deum omnino non tlmuit. In hoc 
enim quisque peccator fit culpabilior, quo 
est Deo acceptior. » Idem, de Spiritu et Lit- 
tera " : « Erit anima ingrata, si, quod illi ex 
Deo est, sibi tribuit , prfficipueque justi- 
tiam. » Bernardus, super Qui habitat '^ : 
« Confitenti humiliter , et devote gratias 
agenti , non immerito ampliora beneficia 
promittuntur. Nam-qui fidehs inveuitur in 
modico, jure constituitur.super multa ; sicut 
e contrario accipiendis indignus est , qui 
fuerit de acceptis ingratus. » Idem , super 
Cantica '^ : « Ingratus reputabitur , cum 
discussio venerit, qui non poterit dicere 
cum David '* : Cantabiles mihi erant justi/i- 
cationes tuce, in loco peregrinationis mece. » 
Idem " : a Numquid non perit , quod datur 
ingrato? Ingratitudo enim inimica est gra- 
tiaj, perditio animaj, exinanitio meritorum , 
virtutum dispersio, beneficiorum perditio.» 
Idem '" : « Ingratitudo ventus est urens , 
fontem siccans pietatis, rorem misericordise, 
et flueuta omnis gratiae. » Idem : « Quid est 
cor durum, » etc, supra, capite de Obsti- 
natione '\ Idem : « Absque confessione, » etc, 
supra, libro II, de Confessione ". Idem, in 

<* Bern., ad Sojjh. Virg., epist. cxiii, circa med. — 
" Id., ad Guliel. abb., Apotog., post med. — 7 Vid. 
^up., Ub. I, c. .XXXVII et xl. — » Greg., ad Theod. 
mcd., lib. II, epist. LXV, col. H36. — » Aug., de Bon. 
Viduit., c. XVI. — "> luio auctor, quisquis ille sit, 
lil). de ver. et fals. Pwnit., c. Xiv. — '" Auctor lib. de 
Spir. el Lilt., c. XI , inter Op. S. Aug., toin. VI. — 
'- lieru., super Psal. Qui hubitat , serm. iv, in piinc. 
— " Id., ih Cant.. serm. i, post med. — '* Psal. 
r.xviii , 54. — '6 Beru., in Cant., serm. li, post med.— 
'8 Ibid., consequenter.— " Yid. sup., buj. lib. c. Xill, 
p. 141.— 1» Vid. sup., lib. II , c. xi.'s, p. 87.— [a) Leg, 
oppetat. 



148 



PHARETR 



Sermne ' : « Ingialitudo vias obstruit gra- 
tiffi;, et ubi fuerit illa, gratia accessuiu non 
invenit, locuoi non habet. Hinc niihi, ca- 
rissimi , dolor contiuuus est , multaque tris- 
titia cordi meo, quod nonnullos tam pronos 
ad lcvitatem , ad risum , ad verba otiosa at 
scurrilia video, ut pertimescaui valde, ne 
forle plus qnam expeJiat divina; misericor- 
diai immcmores et iugrali super lam niultis 
beneflciis suis, aliquando deserantur a gra- 
tia , quaiH non habent ut gratiam. d Idem ' : 
« Omnino nos sola a profectu conversationis 
impedit iugralitudo noslra : dum quodam- 
modo perditum reputans qui dedit, quod 
ingratus accepit, cavet sibi de ciBtero ne taulo 
plura amilteret, (luanto plura ingrato cou- 
ferret. » Seneca, iu Efistola^-.a Quisquis de 
accipiendo semper cogitat , oblitus accepli 
est; nccullum liabet malum cupiditas ma- 
jns, quam quod ingrata est. » 

CAPUT XXII. 

he Discordia. 

Gregorius, iu Refjistro * : « Uubium non 
est , bonos pravorum odia sustinere , divi- 
nisque intcntos operibus, perversorum ad- 
versitalibuslacerari.» Idem ^ : «Quolies res 
ahqua pluribus agenda commiltitur, dum 
quisque disscntit ab allero, dispendiis potius 
quam ulililatibus adilus reseratur. » Idem ": 
« Mihi inimicitiam facio, si fralrum meorum 
jura perturbo. » Idem '' : « Discordia consue- 
vit scandala generare. » Idem, in Morali- 
bus * : aSolet inter fratres major substantia, 
discordiae lieri gravioris causa. » Idem ' : 
« Eveuiie plerumque solel , ut non amissa 
charilate, et iuimici nos ruina laetiflcet, et 
rursum ejus gloria sine invidi» culpa nos 
contristet : dum et ruente eo quosdam bene 

' Bern , ile sept. Miseric, serai. II, circa princ. — 
s Id., cont. Ingrutit., scrm. aul« lin. - » Seiiec., 
episl. Lsxni, slalira a priuc. - ' Gieg., ad Columb., 
lib. VI, episl. 11, col. 1231. - » Ibid., ad ' '««""^. 
lil, I epist. Lxxvni, col. lOli. - ' Greg., ad hatal. 
Salon., lib. II, iud. X, epist. xxxvu, col. 1U96. - 
7 ibid, nd NeopoL, ep.sl. lu, col. 1078. - Id 
Moral., lib. I , c. IV, circa liu. - ^ Ibid., Ub. XXll, 



./E LIB. m. 
erigi credimus , et proflciente eo plerosque 
injuste opprimi formidamus. » Idem , in 
Pastorali '" : « Discordes, etsi boui operis 
fructus in suis actionibus proferunt , pro- 
fecto uuUi sunt , quia non ex unitate chari- 
tatis oriuntur. » Idem " : « Sa;pe dum quos- 
dam major scienlia erigit, a caeterorum so- 
cielate disjungit : et quasi quoplussapiunt, 
eo a concordije virtute desipiuut. » Idem, in 
Dialogis " : « Pravis moribus seinper gravis 
est vila bonorum. » Idem , in Homiliis " : 
« Quisquis malos non tolerat , ipse sibi per 
intolerautiam lestis est, quia bonus noii est. 
Abel enim esse renuit , quem Cdin mahtia 
non exercuit. » llieronynius, in Epistola^'' : 
a Nihil lam conlrarium , niliil tam execra- 
bile Deo , quam aliquem velle lajdere , vel 
odisse; uihil tam probabile, quam omnes 
amare. » Idem , in llomiliis " : « Quomodo 
concoi'dia parvae res crescunt, sic discordia 
maximai coUabuntur. » Simile, in Glossa 
Ecclc.,\. Idem, !n originali siiper Michmam*^: 
« Ubique insidia;, ubique fraudulentia; in- 
noxius sanguis efruuditur prae avaritia et li- 
bidine ; germanitas iguoratur. » Augusti- 
nus, de Verbis Domini " : « Non poterit ha- 
bere concordiam cum Christo , qui discors 
volueritessecumChristiauo.» Idem '* :«Quid 
tibi discordia, Christiane? quid simultates 
amas, quse Dco luo nou placent? Ininitionam- 
que inimicitias in protoplastuni dum serpens 
exerit, interlicilur ; dum homini invidet, ipse 
prosternitur; dum Adamcupit decipere, ipse 
primitus jugulatur. » Idem, in Epistola " : 
Facile est alque proclive malos odisse, quia 
mali suut ; raruui autem et pium eosdem dili- 
gere, quia homines , ut in uno eodemque si- 
mulet culpam improbes,etnaturamprobes.» 
Idem , de Confcssione " : « Sicut amici adu- 



c. VI, non longe a princ. — '« Id., Paslor., p. III, c. i, 
aduiou. 24, non louge a priuc. — " Ibid., aduion. 13, 
nou mult. aprinc. — '- Id., Dial., lib. II, c. ni. — 
>' Id., iti Evang., hom. xxxviir, aute med. — '* Hier., 
ad Maurit, fil., epist. xiv, post med. — •' Id., m 
Matth., XII, anle med. — "^ Id , <« Micli., lib. II, c. vii. 
— " Aug., de verb. Dom., serm. Lvi. — '» Ibid. — 
" Id., nd Maced., epist. Liii. — " Id., Confess., 
lib. IX, c. VUI. 



DK PERICIILOSIS. 



lantes pervertunt, sic et inimici litigantes 
plerumqne corrigunt. » Ambrosius, de Vir- 
ginitate ' : « Quot homines , tot sententiiB. » 
Isidorus, in Synonymis "^ : « Odluui a regno 
Dei separat, a coelo subtiahit , a paradiso 
ejicit; nec passione adimitur, nec martyrio 
expiatur.» Idem, de Summo Bono ' : « Ami- 
citia in rebus taritum bonis habendaest. Nam 
qui ea in malo utuntur, non sibi amici , sed 
inimici existunt. » Joannes Chrysoslomus, 
in Sermone : « Zelanlur mansuetum invidi , 
modestum superbi, probumimprobi, niiteni 
tumidi inimicasemulationelacessunt.» Idem, 
super Matthceum'' : « Malos qui monet , of- 
fendit; iiicurrit odium, qui arguit crimino- 
sos. » Idem : « Inimicus manifestns , » etc, 
infra, de Simulatione \ » Idem : « Si inimi- 
citiae semel, » etc, infra, de Crudelitate ". 
Bernardus, in Epistola ' : « Yeritas nonnun- 
quam odium et discordiam parit. » Idem , sii- 
per Cantica ' : « Oratio peccatoris execra- 
bilis erit ; frustra quoque offert munus suum 
ad altare, qui conscius est sibi, quod frater 
suus habet aliquid adversum se. Denique 
non respexit Dominus ad Cain munera , eo 
quod non recte ambularet cum fratre suo. » 
Glossa" : « In perpetuum cuin Cain danuia- 
bitur, qui hoc genere homicidii tenetur, ut 
discordet a fratribus. » Ibidem : « Omnis ho- 
micida est, qui vel ferro perculit, vel odio 
inseguitur. » Boetius , de Consolatione '" : 
« Quem felicitas amicum fecit, infortunium 
faciet inimicum. Quae vero pestis efficacior 
ad nocendum, quam familiaris inimicus? » 
Multa supra, libro II, de Ira ". 

CAPUT XXIII, 

De Malitia. 

Gregorius, in Bialogis " : « Sunt nonnulli, 
qui idcirco bona facere student, ut gratiam 

' Ambros., de Virqinib., lib. 11, c. vi, n. 39.— = Isid., 
Synon., c. viii , in fin. — ^ Id.. de Siuu. Bon., lib. III, 
c. XXXI, sent. 1.— ' Chrysost., ex var. loc. in Matth., 
hom. XVI, n. 7. — 5 Vid. inf., huj. lib., c. xxv. — « Vid. 
inf., c. XXXI, p. 157.— ' Bern., ad Suger., epist. Lxxill, 
post med. — « Id., in Cant., serm. Lxxi, post med. 
— ' Gloss. in 1 Joun., iii. — '» Boet., de Consol. 



uheua; operalioijid obuubiient; nec pascun- 
tur bono, quod faciunt, sed laude boni, qua 
caeteros premunt. » Item "* : « Malitiarema- 
nenlium meretur, ut bi qui prodesse pote- 
rant, festine .".ubtrahantnr ; et cum mundi 
finis appropinquat, electi tolluntur, ne dete- 
riora videant. » Idem, in Moralibus " : « Ini- 
quorura hominum meutes cum quBedam a 
proximis bene gestaconspiciunt, iuextenso 
livoris sui equiileo torquentur, et gravem 
malitia>. suae pceuam sustinent, cum bona in 
aliis tabescendo videut. » Idem '': «Ab Om- 
nipotenti munns ex manu non accipitur , 
quod corde obligato in maUtia profertur. » 
Idein '" : « Habet hoc pravorum malitia, ut 
cum vera in se flere mala renuit, fingat 
ahena. Nam quasi solatio facinoris utitur, si 
falsis vocibus et vita corripientis inquine- 
tur. » Idem '^ : « Mens prava semper in la- 
boribus est : quia aut molitur prava quae ia- 
ferat, aut metuit ne sibi ab aliis inferantur. » 
Idem, in Pastorali '" : « Frustra indignatio, 
clamor et blasphemia ab exterioribus tolli- 
tur, si in iuterioribus vitiorum mater mali- 
tia dominatur. Et incassuin foras nequitiae 
ramus inciditur, si surrectura multiplicius 
intus in radice reservatur. » Ambrosius , de 
Fugaswculi " : «Ubi mimicitiae sunt, ibi 
discordia est , nocendique studium ; ubi no- 
cendi studium , ibi ponitur malitia. » Augus- 
tinus, in Sermone -" :« Benefacere Deus sem- 
per paratus est, sed hominum malitia pro- 
hibetur : quia a Doiuino Deo sibi dari vult 
omnia , et non vult de his , quae possidere 
videtur, offerre. » Hieronymus, in originaU 
super Oseam -' : « Prudentia absque bonitate 
malitia est, et simplicitas absque ratione 
stultitia nominatur. » Bernardus, dc Amore 
Dei : <i MaUtia est sapor maU. » Idem, in 

Philos., hb. III, pros. 5, in fin. — i' Vid. sup., lib. 11, 
c. IX, p. 73-7-1. — '2 Greg., Moral. lib. I, c. x, circa 
med. — " Ibid., lib. IV, c. .xx.xvii.— '» Ibid. lib. VI, 
c. iii, circa med. — '» Ibid., lib. II, c. vii. — "^ Ibid., 
lib. X, c. III. — " Ibid., lib. XXII, c. xxi, circa 
princ. — " Id., Pastor., p. III, c. i, admon. 10, circa 
princ. — '8 Ambros., de Fiig. Scec, c. vii, u. 43. — 
^" Aup-, de Temp., serm. ccxix, al. ccLx,xvii, u. 2, Ap- 
pend. tom V. — ^' Hieron., in Ose., vii, lib. II. 



450 PHARETR^ LIB. 

Sermonibus ' : « Alius supra so ambulat 
in niagnis etmirabilibus ; alius extra se inu- 
tili curiositate vagatur ; alius sub se in carne 
ambulat , et non potest placere Deo ; alius 
contra ss diligens iniquitatera, et odio ha- 
bens animam suam. Omnis enim qui saevit 
in proximum, magis laedit seipsum , eo quod 
longe pejus sit inferre violentiam , quam 
sufferre. » 

GAPUT XXIV. 

De Crudelitate. 

Gregorius, in Begistro^ : « Valde iniquum 
est, ut qui te plus amaverunt, ipsi (e sine 
causa atrociorem contra se senliant. » Idem, 
in Moralibus' : a Plerumque dissoluta re- 
raissio quasi raansuetiRlo ac pietas repulatur, 
et dum plus quam decet delinqtientibustem- 
poraliler parcitur, ad a;lerna supplicia cru- 
delitcr reservantur. » Augustinus, in Epi- 
stola ' : a Molestus est et crudelis videtur 
niedicus furenti frenetico, et paler indisci- 
plinalo fdio : ille ligando, illc cajdeudo; sed 
ambo diligendo. Si autem iilos negligaut, et 
perire permittant, ista polius falsa niansue- 
tudo^ vera crudelilas cst. » Idera' : « Ut con- 
stitueretur in Ecclesia, ne quisquam post 
alicujus criminis pcenitcutiam clericatum ac- 
cipiat, vel ad dericatum redcat, vel iu cle- 
jicatu remaneat, uon desperatione indul- 
gentiaj, sed rigore factum esl disciplinie. » 
Joannes Clirysostomus , super Joannem" : 
« Sicul oleum nou utique parit lapis, ita nec 
crudelilas niisericordiani : cum cnim talem 
liabuit radicem, nou ultra eleemosyna est, 
quodtaleest.» Idem :« Cum nosigaoremus [a) 
esurientem Cdristum, ignorabil nos et ipsc 
misericordiaindigentes : et juste, quiacrude- 
lcs fuimus iu idipsum [b). » Bernardus, supcr 
Qui habilat ' : « Quantum ego compatiar, et 

' Bern., in Cnnt., serm. lxxxv, post mcil. — 2 Greg., 
aii Maximian., lib. XII, epist. xxvi, col. 1503.— ^ Id., 
Mornl., lib. XXXII, c. XMl, louge post med.— » Aag., 
acl lionif., epist. L, al. clmxxv, u. 7.— 5 Ibid n. 43.— 
6 Cbrysost., in Joan., hom. xil, al. xili, n. 4. — 
' yitima verba hujus auctoritatis Bernardi reperiuntur 



si quid solatii possem impendere, quam li- 
benter id facerem, novit ille quem nihil latet. 
Yerumtamen si de pffiuarum diminulione 
solatium praebere voluero, crudelis et immi- 
sericors ero : quautuin enim subtraham de 
pcena, tantum de corona furabor : tantum 
defraudabo fructus, quantum de semente 
subtraxero : siquidem modica seminis de- 
tractio, non modicum est messis detrimen- 
tum. » Seneca, in Epistola^ : « Quid oppo- 
nilur cleraentise? nonue crudelitas, quae nihil 
aliud est, quam atrocilas animi iu poenis 
exigendis? Crudeles enim vocantur, qui pu- 
niendi causam habent, modum nou ha- 
bent. » 

CAPUT XXY. 

De Simulatione. 

Gregorius, de Moralibus ' : « Omnis hypo- 
crila^ quia vitam justiliae simulaus justorum 
sibi laudein arripit, alienum est profeclo quod 
tollit. » Idem"' :« Omues liypocrita;, dum 
bonoruuivitamsiniulant, imilationem sancta^ 
conversatiouis habent , sed veritatem sauctae 
actionis non habent.» Idem, in Pastorali" : 
« Inter hypocritas jure deputatur, qui simu- 
latioue discipliuffi rainislerium regiminis ver- 
til in usuin dominaliouis. » Ilieronymus, in 
Epistola " : « Fictam humilitatem fugieus, 
illain sectare, qua; vera est, quam Christus 
docuit humililatem, in qiia uon sitsuperbia 
inclusd. Multi enim hujus virtutis umbrara, 
veritalera pauci sequuulur. Perfacile est ali- 
quem vestem habere conteraptam, salutare 
submissius, raanus ct geuua deosculari, iu- 
cliualo in terram capitc oculisque dejectis 
humilitatem ac mausueludinem polliceri, 
lenta voce tenuique sermones infringere, 
suspirare crebrius, et ad omue verbum pec- 
catorem ac miserum se clamare. Sed si vel 
levi sermone offensus fuerit, continuo vide- 

iu prffifalione super Qui liabiiat. — ' Senec, rfe 
Clement., lib. 11, c. iv. — ' Greg., Moral., lib. V, 
c. XVI. — '» Ibid., lib. XXXI, c.v, paululum a princ. — 
" Id., Pastor., p. II, c. vi. — " Hieron., ad Demetr., 
epist. — (a) Leg. iguoraverimus. — (6) in ipsum. 



bis attollere snpercilium , levare cervicem, 
et delicatum illum oris sonum insano cla- 
more repento mutare. » Idem • : « Sancta 
niagis esse, quam videri stude : quia nihil 
prodest ffistimari quod non sis , et duplicis 
peccati reatus est, non liabere quod creditur, 
et quod non habeas simulare. » Idem, in ori- 
ginaU super Matlhaeum : « Nuric rara fides 
est : aliud in labiis, aliud in corde versatur : 
venenum animai linguaj mella coutegunt. » 
Joannes Chrysostomus, swper Matthmm^- : 
« Dic, hypocrita, si bonum est esse malum, 
ut quid non vis apparere, quod es? Si autem 
mehus est bonum esse, ut quid non vis esse 
quod vis apparere? » Idem' : « Inimicus 
manifestus meUor est, quara amicus fictus. 
Ilie dum timetur, facile vitatur; iste dum 
non cognoscitur, prcevalet. » Idem : « Oscu- 
lum pacis, » etc, supra, Ubro II, de Ira''. 
Isidorus , de Summo Bono ^ : « Ssepe per si- 
mulationem amicitia coUtur, ut qui non po- 
tuit aperte decipere, decipiat fraudulenter. » 
ldem° : « Per adversa magis, quara per pro- 
spera comprobatur, si Deus et proximus vere 
diUgatur : quia dum adversa provenerint, 
tunc amicus fraudulentus detegitur. » Idem : 
« Qui crucem portat, » etc, infra, libro IV, 
de Cruce spiritualV . Augustinus, de Virgi- 
nitate ' : « Simulatio humilitatis major su- 
perbia est. » Idem : « Siraulatio dinit, » etc, 
supra, Ubroll, de Conflictu\ Idem, super 
Matthceum : « Malus spiritus, spiritus stul- 
tiUse; aUer pejor, simulatio sapientiae. Spi- 
ritus malus, spiritus erroris; aUer pejor, 
simulatio veritatis. Spiritus malus, spiritus 
Jtemeritatis ; alter pejor, simulatio consiUi. 
Spiritus malus, spiritus ignavise; aUer pejor, 
simulatio fortitudinis. Spiritus malus, spiri- 
tus ignorantiaj; alter pejor, simulatio scien- 
tia). Spiritus malus, spiritus impietatis; alter 
pejor, simulatio pietatis. Spiritus malus, spi- 

' Hieron., ad Mmirit. fil., opist. xiv, posl mej. — 
^ Chrysost., in Matth., Op. imperf., honi. xlv, circa 
princ. — ' Ibid., honi. xlii, anle luetl. — ' Vii.1. s,u\}., 
lib. M, c. I.X, p. 74. - 5 Isid., de Sum. lion.. i\h. Ill' 
c. XXIX, sent. 2. — « Ibid., sent. :j. — ' Vid. inf., 
lib. IV, c. X. — 8 Aug., de S. Virgin., c. XLiii. — 
' Vid. sup.,lib. II, c. .xv, p. 79. — «Vid. sup., lib. II, 



DE PERICULOSIS. 

ritus elationis 



181 

aller pejor, simulatio timo- 
ris. » Idem : « Cautus sit pcenitens, » etc, 
supra,lihro II, de Confessione ^" . Bernardus, 
super Cantica^^ :« Intendere quasi in Deum, 
sed non propter Deum, hypocritae plane ani- 
raae est : cujus otsi una facies decora videtur, 
quod ad Deum qualicumque intentione res- 
piciat; ipsa taraen simulatio omne in ea de- 
corum exterminat, et magis per totum in- 
gerit fceditatem. » Idem '^ : « Minus semper 
maUtia palam nocuit; nec unquam bonus, 
nisi simulatione boni deceptus est. » Idem, 
in Epistola : « Nemo magis iram meretur, 
quara amicum simulans iuimicus. » Idera " : 
«Non dicit hypocrita : Gloria mea^'' testimo- 
nium conscientice mece : quia etsi judican- 
tium secundum faciem, verbo, vultu, et 
habitu simulatorio, eludat opinioni, sed non 
ejus, qui scrutatur renes et corda, faUit vel 
evadUjudiciura. » Glossa : « Ira justa est, » 
etc, infra, libro IV, de Zelo bono ". Seneca, 
in Epistola '" : « Omnia vitia in aperto leviora 
sunt. Morbi quoque tunc ad sanitatem incli- 
nant, cum exabdito erumpunt, atque vim 
suam proferunt. AvariUam itaque et ambi- 
tionem, et cajtera mala mentis humanae, 
tunc perniciosissima scias csse, cum simu- 
lata sanctitate subsistunt. » 

CAPUT XXVI. 

De FamiHaritate. 

Gregorius , in Dialogis '^ : « Qui corpus 
suum continentise dedicant, habitare cum 
ferainis non pr«suraant : ne ruina menli 
tanto repenUna subrepat, quanto ad hoc, 
quod male concupiscUur, etiam preesentia (a) 
concupitae formae famulalur. » Idem, in Re- 
gistro '« : « Legitur, quod beatus Augustinus 
nec cum sorore habitare consenserit, dicens : 

c. XIX, p. 61. — " iJern., in Cant., serm. xl, circ.-i 
med. — '- Ibid., serm. lxvi, uou longe a princ. — 
" Id., ad Henr. Senon., epist. xLir, post med. — 
" II Cor., I, 12. — '5 Vid. iuf., lib. IV, c. xix. — 
" Senec, epist. lvii, post med. — " Greg., Dial., 
lib. III, c. IX, non longe a priuc. — '« Id., ad Rom. 
lib. VII, epist. XXXIX, ind. 2, col. 1329, 
(a) Ccet, edit. prieseutiaB, 



m PHARETRiE LIR 

Quae cum sorore mea sunt , sorores mese 
non sunt. » Dorli ergo viri cautela, magna 
debet nobis esse instriictio : nam vitium 
prsesumptionis est^ quod fortis pavet^ minus 
validum non timere. » Idem, super Ezechie- 
lem^ : « Sicut perfecti viri perversos proxi- 
mos non delient fugerej quia et eos saepe ad 
rectitudinem trahunt, et ipsi ad perversita- 
tem nunquam trahuntur; ita infirmi quique 
.societatem debent declinare malorum, ne 
mala, qua? frequentcr aspiciunt, et corrigere 
non valent, delectenlur imitari . » Aml)rosius, 
super Lucam^ : « Quam reiigiosum videtur, 
ut commemorationcm christianae feminae 
non recuses! Sed crebra inde lentatio : si 
attenfos Deo viderit diabolus, suggerit ut 
decipiat. Sed tu quamvis de proposito prae- 
sumas, cav^e tentationeni, sciens naturam. » 
Idem, de Yirginibus ' : « Teritur officiis pu- 
dor, audacia emicat, risus obrepit, modeslia 
solvitur, dnm affecfatur urbanitas. » Isido- 
vus, in Symnymis'' : « Saepe familiaritas 
implicat; sagpe occasio peccandi vohmtatem 
facit. K Idem ' : « Mehus est habcie malorum 
odinm, quam consortium. » Idem : « Sicut 
mulla bona habet communis vita sanctorum, 
sic plurimum mali societas airert malorum. » 
Augustinus, de Singularitate Clericorum' : 
« Diabolns, sicut de simplici charitafe amo- 
rem conflat illicitum, sic per societalem cle- 
rico et mulicri inducit interilum : dum autem 
contentus est cedere , sic valet forfius occu- 
pare : et dum submissius patitur .semetipsum 
prasbere devictum, sic plenius devincere 
gloriatur. » Idem ' : « De clericis famihari- 
bus erga muliercs Apostolus ait' : Gloria in 
turpitudim [a) eorum. Sed dilectio est, in- 
quiunl. dilectio, qua? invidet {b) sibi! 
charitas, qute cupit se in vituperafione lau- 
dari! Grande miraculum, ut virginum cha- 
ritas virgines faciat velut conjuges credi , et 



III. 
conj ugum charitas conjuges faciat velut vir- 
gines aistimari . » Idem ' : « Conversatio pa- 
riiitatisnon nisi corruptionem seminat, vitia 
pullulat, lasciviam pascif, cupidinem conci- 
pit, ignominiam parit, rabiem concifat, fu- 
riam porrigit, petulantiam nutrit, casus 
exaltat, ruinas aedificat. » ldem"> : « Semel 
dixcrim, omnis inconveniens sodalitas mu- 
Uerum; gluten est delictorum, et viscus toxi- 
catus , quo diabohis homines aucupatur. » 
Hieronymus, in Epistola*^ :« Si pudiciliam 
servare qua>ris, feminara quam bene videris 
conversanlem menle dilige, non corporali 
frequentia. » Ideni " : « Germinant feminae 
spinas cura viris habitantes, et arcana men- 
tium acuto mucrone perculiunt. » Idem " : 
« Nec Davide sanctior, nec Salomone pofes 
esse sapientior. Memento semper quod para- 
disi colonum do possessione sua mulier eje- 
cerit. » Idem : « Janua diaboli, » etc, supra, 
de Muliere*\ lil). I. Bernardus, super Can- 
tica " : « Cum femina semper esse , et non 
cognoscere feminam, nonne plus est, quam 
mortuum suscitare? Quod minus est, non 
potes; et quod majusesf, vis credam tibi ? 
Quotidie lalus tuum ad latus juvencute in 
mensa; lectus tuus ad lectum ejus in camera; 
oculus tuus ad oculos ejus in colloquio; ma- 
nus tuaj ad manus ipsius in opere : et conti- 
nens vis putari? Esto ut sis, sed ego suspi- 
cione non careo. » 

CAPUT XXVII. 

De PropitiquUate. 
Gregorius, in Moralibus ^^ : o Saepe ad< 



• Greg., in Ezech., botn. vui, post med. — ' Atnbr., 
»1 Luc, lib. IV, c. IV. — 3 1(1., </« Vir.j., lib. III, c. iv. 
— ' Isid., Sytion., c. v, post med. — » Ibid., c. ix, 
post med.— ^ Est apud Cyprian., dc Singutar. Cleric, 
c. IX, post med., edit. Pamel. — ' Ibid., c. xvui, 

l/i) Vulg. Confusione. — ;A; C<fl. eil't. invadel 



avaritiam cor parentis illicit foecunditas pro- 
lis : eo enim ad ambifum congregandae hae- 
reditatis accendilur, quo multis haeredibus 
fcecundatur. » Idem ''' :« IUe scire Dcum fa- 
miliarius appetit, qui prae amore pietatis, 

circa med. — ' Philip., ill, 19. — ^ De Singular. 
Cleric, c. x.Tii. — '" Ibid., c. vii. — " Hieron., ad 
Ocean., de vil. Clericorum, tom. IX. — " Ibid., post 
med. — ■" Id., ad Nepotian., epist. ii, apte med. — 
"Vid. sup.,lib. I, c. viii, p. 21. —" Bern., i>i Can/., 
serm. lxv, ante med.— "Greg., Moral., lib. I, c. iv, 
in princ. — " Ibid., lib. VII, c. xiv, ante med. 



DE PERICULOSIS 
nescire desiderat, qiios carnaliter scivit. » 
Idem ' : « Gravi damno scientia divina mi- 
nuitur, si cum carnis notitia partitur. Extra 
cognatos ergo quisque ac proximos debet 
fieri, si vult parenti omnium verius jungi. » 
Hieronymus, in Ejnstola^ : « Licet sparso 
crine et scissis vestilms ubera, quibus te 
nutrierat, maler ostendat; licet in limine 
pater jaceat; percalcato patre perge, siccis 
oculis ad vexillum crucis evola. Solum pie- 
talis genus est, in liac re esse crudelem. 
Veniet postea dies illc, quo victor revertaris 
in patriam. » Idem, in Homiliis ' : « Hic ordo 
in omni afTectu necessarius est. Ama post 
Deum patrem, ama matrem, ama filios. Si 
autem necessifas venerit, ut amor parentum 
ac filiorum Dei amori comparetur, et non 
possit uterque servari, odium in suos, pietas 
in Deum est. » Joannes Cbrysostomus , in 
Homiliis'' : « Dico tibi, monache, quid quaj- 
ris matrem ? Aut cbristiana est mater, aut 
non est cbristiana ; aut sancla est , aut pec- 
catrix. Si sancfa est, gaudet, quia servis 
Domino; si peccatrix, diniitte illam, quia 
mortua est. » Idem^ : « Qui habet Jesum, 
habet et patrem, habet matrem, babet fiUos, 
habet omnem propinquifatem. Quid quaeris 
mortuos? sequere vivum, et dimitte mor- 
tuos, ut sepeUant mortuos suos. » Isidorus, 
de Summo Bono " : « Multi dum propinquo- 
rum utiUtates procurant, a Dei amore se se- 
parant. Yir autem spiritualis ita prodesse 
debet suae propinquitati, ut dum ilUs gra- 
tiam carnis praisfare studet, ipse a spirituali 
proposito nequaquam dechnet. » Idem : 
« Multi monachorum, » etc, supra, lib. I, 
de Monachis malis '. Idem * : « Noveris non 
prohiberi pietatis officium , sed negari car- 
naUfatis afTeclum : proximis enim carnaliter 
prsestatur, quod extraneis pie impenditur. » 
Augustinus, iu Epistola " : « Carnalem affec- 



tum, et in nobis, et in nostris, miUtia chri- 
stiana ut perimamus hortatur; nec tamen 
ita ut ingratus sit quisque parentibus, et 
eadem ipsa beneficia, quibus in hanc vitam 
editus, susceptus atque nutritus est, enume- 
rata derideat : servct potius ubique pieta- 
tem. Habent hsec locum, ubi majora non 
vocant. Mater Ecclesia, mater est eliam ma- 
tris tua?. » Idem, de Viduitate '" :« Nec ideo 
laudanda es, quia fiUos habes; sed quia eos 
pie nutrire alque educare studes. Ut enim 
tibi nascerentur, fcecunditatis ; ut vivant, 
felicitatis est; ut et instituantur sic volun- 
tatis est atque potestatis. » Bernardus, in 
Einstola^^ : « Ecclesia jubetur, ut concupiscat 
rex decorem ejus, obiivisci populum suum 
et domum patris sui. Puer Jesus inter co- 
gnatos et notos quaeritur, nec invenitur. 
Ftige fratres tuos et tu, si tuam vis invenire 
salutem. Fuge, inquam, de medio Baliylonis, 
fuge a facie gladii aquilonis. » Idem '^ : « 
dirum patrem I o saevam mafrem ! o parentes 
crudeles et impiosl imo non parentes, sed 
peremptores, quorum dolor salus pignoris, 
quorum consolatio mors fiUi est, qui me ma- 
lunt perire cum eis, quam regnare sine eis. » 
Idem " : « Configat carnes tuas divinus ti- 
mor, ne decipiat carnaUs amor. Bianditur, 
sed sub lingua ejus labor et dolor : lacry- 
matur, sed insidiatur, ut rapiat pauperem, 
rapere pauperem, dum attrahit eum. » 
Idem •* : «Fidelis sermo et omni acceptione 
dignus : etsi impium est confemnere matrem, 
contemnere propter Christum piissimum est. 
Nam qui dixit '» : Honora patrem et matrem, 
ipseetiam dixit" : Oui amatpatrem et matrem 
plusquam me, non est me dignus. «GloSsa " : 
« Perfecta est conversio, ubi, cum cupidi- 
tate rerum, carnalis quoque rumpitur di- 
lectio. » 



' Greg., Moral., lib. VII, c. siv. 
Heliod., epist. i. — » Id., in Matth., 
hom. XVIII, ex var. loc. in Matth. 
anle. — « Isid., de Sum. Bon., lib. I 
et 4. — ' Vid. sup., lib. I, c. xxxil, 



loc. cit., sent. 5. — ■' Aug., ad Lcet., epist. xxxviil, 
Hieron., ad al. ccxLlii, n. 10. — '° Id., de Viduit. Bono, c. xiv. 
' Chrysost., — " Bern., epist. cvii, in fin. — " Id., epist. cxii, ante 
Ibid., paulo med. — " Id., ad Fulc., epist. ii, post med. — '* id., 
;. XI, sent. 3 ad Mag. Galt., epist. cv. — " Exod., xx, 12. — 
:5. — 9 isid., 1« Matth., X, S7. - " Gloss. in Matth., iv. 



PHARETRffi LIB. III. 
iu Apologia 



CAPUT XXVIII. 

De Oblivione. 



Gregorius, in Homiliis ' : « Nulla nos pro- 
speritas blancliens seducat : quia stultus via- 
tor est, qui in itinere amcena prata conspi- 
ciens, obliviscitur ire quo debet. » klem, in 
Moralibus^ : « Stulti cum prudentiuni facta 
conspiciunt, hsec eis esse omnia reprehensi- 
bilia videntur : quia sua? imperitiffi et infir- 
mitatis obliti, tanto iutensius de alienis ju- 
dicant, quanto sua profundius ignorant. » 
Idem ' : « In istis visibilibus quae intuetur 
cor nostrum , extra se spargitur ; et quid de 
se intrinsecus agatur obliviscitur, dum ex- 
trinsecus occupatur. » Idem, in Recjistro^ : 
« Sincera in dilectione, nec vires absentia, 
nec locum habet oblivio. » Idem , in Pasto- 
raW : « Saepe nonnuUi, velut obiiti quod 
fratribus animarum causa praeiati sunt, toto 
cordis annisu sx'cularibus causis inserviunt. » 
Idem" : « Ex se debetunusquisque colligere, 
qualiter aliense hunc oporteat imbecillitati 
misereri, ne contra infirmitatem proximi, si 
ad increpationis vocem ferveulius rapialur, 
oblitus sui esse videatur. » Idem : « Saepe 
nonnulli, » etc, supra, lib. I, de Religiosis 
malis''. Augustinus, de Libero arbitrio " : 
« Melior est animus, cum obliviscitur sui, 
prae charitate inconimutabilis Dei, vel seip- 
sum penitus in illius comparatione contem- 
nit. » Idem, de Confessionibus^ : « Quis dabit, 
Domine, mihi, ut venias in cor meum, et 
inebries illud, ut ol)liviscar mala mea, et 
unum bonum meum amplectar te? » Idem, 
in Sermone : « Percutitur hac animadver- 
sione peccator, ut moriens obliviscatur sui, 
qui, dum viveret, oblitus est Dei. » Idem : 
« Yaj qui derelinquunt te ducem , » etc, in- 
fra, capite de Sapientia mala ">. Ambrosius, 

' Greg., iii Evang., hom. xiv, circa fia. — ^ Id., 
Moral., lib. XI, c. xni, circa med. — ' Id., lib. XXV, 
c. vu, circa med. — ' Id., ad Areg. Vapinc, lib. IX, 
episl. Lxii, col. 1476. — * Id., Pastoral., p. II, c. vii, 
paulo a priuc. — « Ibid., c. x, ante med. — ' Vid. 
sup., lib. 1, c. xxviii, p. 41. — » Aug., de Lib. Arb., 
lib. III, c. XXV. - » Id., Confess., lib. I, c. v. — '« Vid. 



Sentire vitalis vigoris ac mu- 
neris est : unde et ille qui errorem suum non 
cognoscit, insanit, furit, desipit. » Bernar- 
dus, super Missus esP' : « Videas plerosque 
in Ecclesia Dei de ignobilibus nobiles, de 
pauperibus di vites factos subito, intumescere, 
pristinae oblivisci abjectionis, genus quoque 
simm erubesceie. » Idem, super Catitica" : 
a Parum est nostris vigilibus, quod non ser- 
vant nos , uisi et perdant : alto quippe de- 
mersi oblivionissomno, ad nuUum dominicae 
comminationis tonitruum expergiscuntur , 
ut suum ipsorum periculum expavescant. 
Inde est, ut non parcant suis, qui non par- 
cunt sibi, perimentes pariter, et pereuntes. b 
Idem , in Sermone " : « Quanlos videmus 
quasi oblitos sui , et peccatorum suorum, 
Dei quoqueet beneficiorum ejus immemores, 
sicnon redimere, sed amitfere tempus, ut 
de moribus et affectionibus suis ultima apud 
ipsos vix mentio flat 1 » 

CAPUT XXIX. 

Dc Ignorantia. ^ 

Gregorius , in Moralibus '* : « Nescire , 

ignorantia est; sed scire noluisse, super- 

bia. » Idem " : « Quo nosipsos minus agnos- 

cimus , eo illos , quos reprehendere nitimur, 

plus videmus. Communia hiec mala sunt , 

quae saepe a subditis in prajlatos-, sape a 

praelatis in subditoscommittuntur. » Idem " : 

« Nemo bene judicat, qui ignorat. » Idem " : 

« Saepe committunt, » etc, supra, de Reci- 

divatione '*. Idem : « Sedusum ab internis 

gaudiis genus humanum, exigente culpa , 

mentis oculos pcrdidit ; et quo meritorum 

passibus gradiatur, nescit. Sa'pe enim est 

donum gratiae, quod iram deputat : et saepe 

divinae districtionis ira est, quod gratiam 

iuf., biij. lib. c. XXXII. — " Bern., super Missus esl, 
boui. IV, post nied. — '^ Id., m Canl., serm. xvii, 
anle med. — " Id., Cont. ingrat., serm. aute mcd. — 
" Greg., Moral., lib. XXV, c. xi, circa med. — >* Ibid , 
c. XIV, circa Bn. — »« Ibid., lib. XXVII, c. i, in fin. 
— " Ibid., lib. IX, c. VII, in princ. — '« Vid. sup., 
Uuj. Ub. c. II, p. 139. 



putat.'» Idem, in Registro 
esse pastoris excusatio, si lupus oves come- 
dit , et pastor nescit? » Idom ^ : « Quoties- 
cumque tam de baptismo aliquorum , vel 
de confirmatione , quam de ecclesiarum con- 
secratione dubiuni habetur, et nec scriptis 
nec testibus certa ratio liabetur, ulrum bap- 
tizati , vel conflrmati , sive ecclesise conse- 
cratae sint : bapiizentur tales ac confirmen- 
tur, atque ecclesise canonice dedicenlur, ne 
talis dubitatio ruina fidelibus flat : quoniam 
non monstratur iteratum , quod non certis 
indiciis ostenditur rite peractum. » Joannes 
Chrysostomus, super MaUhwum ' : « Non 
potest eis esse excusatio condemnationis 
ignorantia veritatis , quibus fuit inveniendi 
facultas , si fuisset quasrendi voluntas. Nam 
si veritas salus est et vita cognoscentium 
se , magis debet quaeri , quam quserere. » 
Isidorus , in Synonymis ^" : « Ignorantia 
mater errorum est ; ignorantia vitiorum nu- 
trix. » Augustinus , super MaWmum ^ : 
« Melior est fldelis ignorantia , quam teme- 
raria scientia. » Idem : « Cum ubique sit 
preesens, » etc, supra , de Negligentia^. 
Idem , de Gratia et Libero Arbitrio ' : « Ideo 
divina prajcepta data sunt , ul homo excu- 
sationem de iguorantia non haberet. » Idem, 
de Trinitate ' : « Error est , pro alio, alte- 
rius approbalio. » Idem : « Rem prorsus 
ignotam amare , omnino nuUus potest. » 
Idem, de Vita beata ^ : « Recte dicimus eo- 
rum animos , qui nuUis disciplinis eruditi 
sunt, nihilque bonarum artium hauserunt, 
jejunos atque famelicos esse. » Idem , de 
Conjugiis aduUerinis ': « Sunt peccata igno- 
rantium , quamvis minora peccatis scien- 
tium. » Idem '" : «Certe nullius crimen ma- 



' Greg., ad Joan. C. P., lib. II, epist. lii, ind. ii, 
col. H2o. — ^ Ibid., ad Felic. Messan., lib. XII , iud. 7, 
epist. xxxii, col. 1580. — » Cbrysost., in Maith., Op. 
imperf., hom. xliv.— ' Isid., Synon., c. xiv.— ■'■ Aug,, 
de verb. Apost., serm. xxii, ante mcd. — " Vid. sup., 
huj. lib. c. VIII, p. 137 — ' Aug., de Grat. et Lib. 
Arb. — ' Aug., de Trin., lib. X, c. I. — '' Id., de Vit. 
beat., disp. 1, ante med. — '» Id., ad Vinc,, 



DE PERICULOSIS. ^85 

Quae potest culat nescientem. » Et est interlinearis (o) 
Gen., cap. xxi, 26 : Nescivi. Bernardus, de 
Contemptti" : « Quando excusare ignorantia 
possit liomincm, qui .se raagistrum infan- 
tium , et doctoi-em insipientium profite- 
tur? Ignorans utique ignorabitur, et multos 
ignorare faciet, et ignorari. » Idem , super 
Cantica '^ : « Dico omnes ignorare Deum , 
qui nolunt converti ad eum : neque enim 
ob aliud proculdubio renuunt, nisi quia 
gravem et severum imaginantur, qui pius 
est ; durum et implacabilem, qui ivisericors 
est ; ferum et terribilem , qui amabilis est. 
Et mentitur iniquitas sibi. » Idem, de Duo- 
decim Gradibus " : « Frustra sibi de infir- 
mitate vel ignoranlia blandiuntur, qui , ut 
liberius peccent, libenter ignorant; vel in- 
firmantur. » Idem , in Epistola'^ : «Multa 
scienda nesciuntur , aut sciendi incuria, aut 
discendi desidia, aut verecundia inquirendi : 
et quidem hujusmodi ignorantia non ha- 
bet excusationem. » Idem : « Multi multa 
sciunt,» etc, snjira., de Curiositate ">. Idem, 
de Consideratione '^ : «Noveris licet omnia 
mysteria , noveris lata terrse , alta coeli , pro- 
funda maris ; si te nescieris , eris similis 
ffidificanti sine fundamento ruinam , non 
structuram. » Boetius , de Consolatione " : 
« Humanaj naturae ista conditio est, ut si se 
nosse desierit , infra l)eslias redigatur ; si 
vero cum CBeteris rebus sometipsum agnos- 
cat, excellat easdem. Nam caeteris animan- 
tibus, sese ignorare , natura est; homini- 
bus, vitio venit. » Seneca, in Epistola '* : 
« Non est extrinsecus malum nostrum , sed 
intra nos est, in visceribus .sedet, et ideo 
difficulter ad sanitatem pervenimus, quia 
nos Begrotare nescimus. 



epist. XLViH, al. xciii, n. 15.— " Bern., super Ecce 
jios re/zy., ante med. — '= Id., in Cant., serm. xxxviii, 
ante med. — " Id., de duod. Grad., post med. — ■ 
" Id., od Hug. de S. Vict., epist. Lxxvii, ante med. — 
" Vid. sup., huj. lib. c. vii, p. 136. — '" Id., de 
Consider., iib. II, aute med. — " Boct,, de Consolat., 
hb. II, pros. 5, circa fin. — '" Senec, E/jw<. l, aute 
med, — (a) Suijpl. in. 



CAPUT XXX. 

De Stultitia. 



Gregorius , in Moralibiis ' : « Incautis 
ssepe ad peccati finem vertitur etiam hoc , 
quod pro solo studio mercedis inchoatur. » 
Idem ' : « Quantalibet doctrina mens pol- 
leat , gravis ejus imperitia est velle docere 
meliorem. » Idem ^ : « Saepe reprobi , per 
hoc quod unum vel minimum bonum suum 
incaute conspiciunt , mala multa et gravia , 
in quibus demersi sunt, non agnoscunt. » 
Idem ' : « Quia, testante Paulo % sapientia 
hujtis mundi stultitia est apud Deuni, tanto 
quisque amplius intus stultus fit, quanto 
conatur exterius sapiens videri. » Idem , in 
Registro ^ : « Ego et minores meos, quos ab 
illicitis prohib6o, in bonis imitari paratus 
sum. Stultus enim est, qui in eo se primum 
aestimat, ut bona, quse viderit, discere con- 
temnat. » Augustinus, de libero Arbitrio ' : 
« Stultitia est, rerura appetendarum et vi- 
tandarum, non quselibet, sed vitiosa igno- 
rantia. » Idem : « Si prudentes dicuntur, 
qui omnibus modis agunt, ut diffcrant mor- 
tem , et vivant paucos dies ; quam stulti sic 
vivunt, utpenlant seternam vitam ?» Mem, 
dc Octoginta tribus qucestionibtis « : « Quid- 
quid casu fit, temere fit. » Idem , de Vita 
beata ' : « Major et miserabillor egestas 
nulla est , quam egere sapientia ; el qui sa- 
pientia non eget , nulla re omnino egere 
potest. Est ergo animi cgestas nihil aliud , 
quam stultitia. » Idem , de Ordine discipli- 
nw : « Quisquis ea sola novit, quse corpo- 
ris sensibus attingit, non solum cum Deo non 
esse milii videtur, sed nec secum quidem. » 
Isidorus : « Neminem stultorum, » etc, 
supra, lib. I, de Judicibus '°. Bernardus, 

» Greg., Moral., lib. III, c. x, post med. — ^ Ibid., 
lib. VI, c. xviii, circa fin. — ' Ibid., lib. XXXIV, 
c. XMi, post med. — ' Ibid., lib. XVIII, c. xxv, fere 
iti princ. — 5 l Cor., iii, 19. — " Greg., ad Joan. 
Syrac, lib. VII, ind. 1, epist. Lxiv, col. 1348. — 
1 Aug., de Lib. Arb., lib. 111, c. sxiv. - » Id., de 
LXXXIII Quast., q. xxix. — ' Id., de Vit. beat., 
Disp. ni. — '0 Vid. sup., lib. I, c. xLV, p. 60. — 



PHARETILE LIB. III. 

de Consideratione " : « In his stulto labore 
consumeris, quae non sunt nisi afflictio spi- 
ritus, evisceratio mentis, evacuatio gratiae. » 
Idem, super Cantica '* : « Stultus quod vi- 
vit, mortem potius quam vitam esse cen- 
suerim. Quomoilo vita cum sterilitate ? » 
Seneca, in Epistola '^ : « Inter csetera mala 
hocquoquehabetstuItitiaproprium:semper 
incipit vivere. Quid est autem turpius, quam 
senex vivere incipiens? » Idem : « Omnis 
stultitia laborat lastidio sui. » Idem ''' : « Ni- 
hii stultitia pacati habet : tam superne illi 
metusest, quam infra. Utrumque trepidat 
lalus : sequuntur pericula , et occurrunt : 
ad omnia pavet , imparata est , et ipsis ter- 
retur auxiliis » 



CAPUT XXXI. 



De Credulitate. 



Gregorius, in Moralibus " : « Error, cum 
virtus creditur , difflciUus emendatur. » 
Idem ^ : « Sicut plerique reticent ex timore, 
et tamen tacere se ajstimant ex humilitate ; 
itanonnulli loquunturper impatientiam ela- 
tionis, ettamen loqui se credunt per liber- 
tatem rectitudinii. »Idem : « Majora crimi- 
na , » etc, infra, lib. IV, de j^quitate ". 
Idem " : « Arrogantes grave se damnum 
perpeti judicant, si scientiam suam loquendi 
brevitate constringunt. Tanto enim semet- 
ipsos credunt doctiores ostendere, quanto 
se poteruut multiplicitate loquacitatis ape- 
rire. » Idem, in Registro " : «Nos ignotis 
hominibus passim credere non debemus. » 
Idem " :« Ex te aliorum causas aestima, et 
in quorumdam adversitates falsis suspicio- 
nibus non ducaris. » Isidorus , de summo 
Botio ^' :« Erit ille apud Deum condemnatus, 

" Bern., de Consider., lib. I , ante med. — " Id., in 
Cant., serm. iii, ante med. — " Senec, Epist. xiii, 
circa fin. — " Senec, Epist. lix, ante med. — 
>5 Greg., Moral., lib. XXX! I, c XVII, longe post med. 

— 16 Ibid., lib. XXXIV, (. xvm, circa med. — " Vid. 
int., lib. IV, c. xxxix. — '» Ibid., lib. \XVI, c. xviii. 

— '■' Id., ad Joan. Syrac, lib. VII, epist. Lxv, 
col. 1349. — " Ibid., lib. VIII, epist. xil, ad Gudisc, 
col. 1400. — " Isid., de Sum. Bon., Ub. Ill, c. lix, 
sent. 6. 



DE PERICULOSIS. 



167 



qui adversus innocentem falsuni teslimo- 
nium,veldicit,velclicentibu3cretlit.Namnon 
solum reus est, qui falsum de aliquo profort, 
sed is qui cito aurem criminibus pra-bet. » 
Joannes Chrysostomus , de Compiinctione ' : 
«Si inimicitiiB semel occupaverinl homines, 
oinnia quai flunt , quffi dicuntur , quai au- 
diuiitur, ita accipiuntur et intelligunlur, ut 
ad majores et lougiores proliciant inimici- 
tias. Si quid enim bcni dicatur de inimico , 
non creditur ; si quid aulem raali , hoc so- 
lum creditur, hoc confinnalur. » Augusli- 
nus , de Daptismo parvuloritm '^ : « Si est 
uUa humanilas in rebus humanis, puto nos 
justius posse reprehendi , si ignoto^s homi- 
nes, quos criminantur inimici , nec eorum 
crimen uUa testificatione dimonstraut , no- 
centes potius quam innoccutes crcdideri- 
mus. » Bernardus , in Epistola ' : « Error 
est humanaj mentis , non modo bonum 
pntare inalum , et malum bonum , aut ve- 
ruin falsum , et e converso , sed etiam certa 
recipere pro dubiis, dubia pro certis. » Idem, 
de Consideratione * : « Facilitas credulitatis 
est , cujus callidissimae vulpeculEe magno- 
rum neniinem comperi satis cavisse versu- 
tias : inde ipsis pro nihili) irai multse , inde 
iunocentium frequens abdicatio , inde prae- 
judicia in absentes. » Idem : « Arrogans 
de omni alia, » elc, supra, libro II, de 
Superbia =. Seneca, in Epistola " : « Utrum- 
que vitium est, et omnibus credere , et nulli ; 
sed alterum honestius dixerim vitiuni , al- 
terum tutius. » 

CAPUT XXXII. 

De Sapientia mala (a). 

Gregorius , in Moralibus ' : « Ad veram 
sapientiam venire non possunt, qui falsse 
suae sapientiaefiduciadecipiuutur. » Idem* : 

' Chrysost., dc Compunct., Ub. I, aute med.— * Aug., 
de unico Bapt. cont. Cetil., c. .\vi. — ^ Bern., 
epist, Lxxxv, ad Vic. abb. — ' Id., de Consideratione, 
lib. II, in fin.— =■ Vid. sup., lib. II, c. vi, p. 71. — 
« Senec, Epist. iii, post ined. — ' Greg., Moral., 
lib. XIII, c. XIV. — 8 Ibid., lib. XVI, c. xvii, iu fin. — 

(a) Csel. edil. omilt. mala. 



« Valde difftcileest, ut is, qui se sapientem 
£Bstimat,mentemad humilitatem reducat. » 
Idem : « Quia testantc, n etc, supra, de 
Stultitia^. Idem '" :« Sapientia hujus mundi 
infidelis est , quia mansura post mortem non 
est. » Idem , in Pastorali " : « Quo quisque 
melius sapit , eo deterius delinquit, et id- 
circo inexcusabiliter meretur supplicium, 
quia prudenter, si voluisset, potuit vitare 
peccatum. » Idem : « Saepe dum , » etc, su- 
pra, de Discordia '^ Idem, in Registro, de 
quodam monacho " : « Sunt bona , quae in 
eo placenl ; sed hoc est in illo vehemens vi- 
tium, quia valde sibi sapiens esse videtur. » 
Angustinus, de Libero Arbitrio '* : « Yae qui 
derelinquunt te duceni, et oberrant in ves- 
ligiis tuis ; qui nutus tuos pro te amant, et 
obliviscuutur quid innuas. suavissima lux 
purgatae menlis sapienlia! non enim cessas 
innuerc nobis, quee et quanta sis, et nutus 
tui sunt onine creaturarum decus. » Idem , 
de Quantitate animce " : « Odore ac sapore 
mire dijudicare pulmenta , el quo lacu pis- 
cis captus sit, vel quod teime vinum sit , 
nosse dicere, quaedain cst miseranda peritia; 
et his artibus cum quasi crevisse anima 
videtur, quai neglecla mente defluxit in 
sensus, nihil aliud, quam tumuisse , vel 
etiam contabuisse judicanda est. » Idem , 
de Civitaie Dei '* : « Philosophiam si vere 
ac fideliter amasses , Christum Dei virtu- 
tem, et Dei sapientiam cognovisses , nec 
ab ejus saluberrima humilitate , tumore 
iuflatus vanae scientiae, resihsses. » Idem " : 
« Ineruditos hberalibus disciphnis, et om- 
nino quantum ad philosophorum attinet 
doctrinas impolitos , non peritos gramma- 
tica, non armatos dialectica, non rheto- 
rica iuflatos , piscatores ciirn relibus fidei 
ad mare hujus saecuh paucissimos misit, 

' Vid. snp., liuj. lib. c. xxx, p. 136. — " Greg., 
Moral., lib. XXXI, c. xx, circa med. — 'i Id., Pustor., 
p. III, c. I, admon. 23, anle med. — '- Vid. sup., 
c. xxu, p. 148. — " Greg., lib. VII, epist. xcii, ad 
Fortunat. Nca., col. 1362. — " Aug., de Lib. Arb., 
lib. II, c. XVI, n. 43.— •'■ Id., de Quant. Anim., c. xix, 
n. 33. — "= Aug., de Civit. Dei , lib. X, c. xivill. — 
" Ibid., lib. XXII , c. V. 



1S8 



atque ita et ex omni genere tam multos 
pisces , et tanto mirabiliores , quaiito rario- 
res , etiam ipsos philosophos ccepit. » Idem, 
de Ordine disciplince : « Astrologia est 
magnum religiosis argumeutum , tormen- 
tumque curiosis. » Ambrosius , de Yirgini- 
tatc ' : « Nemo potest vestitus amictu phi- 
losophias , habitu scilicet sapientlfe saecula- 
ris, Christum videre. » Hieronymus , in 
originali super Isaiam : « Omnis pompa 
structuraque verborum et argumenta dia- 
lectica, redigentur ad nlhilum. » Idem, in 
Epistola ' : « Daemonum cibus est carmina 
poetarum , sacularis sapientia', vanitas , 
rhetoricorum pompa verborum : haec sua 
omnes vanitate delectant , et dum aures 
versibus dulci raodulatione currentibus ca- 
piunt, aiiimam quoque penetrant, et pecca- 
toris interna devincunt. » Bernardus, de 
Duodecim Gradibus ' : « Sapere malum, 
sapere non est , sed desipere. » Idem , de 
Contemptu mundi * : « Uuantos mundi sa- 
pientia maledicta supplantat , et concep- 
tum in eis extinguit spiritum, quem volue- 
rat vehementer Dominus accendi ! Noli, 
inquit , prsecipitanter agere ; diii conside- 
ra, diligenter intuere. Magnum est quod 
proponis , et opus egens multa delibera- 
tione ; expeiire quid possis , amico consule, 
ne post factum pceuitere contingat. » Idem * : 
a Sapientia mundi , terrena , animalis , dia- 
bolica est, inimica salutis, sulfocatrix vita?, 
mater tepiditatis , quae Deo solet vomitum 
provocaie. » Idem , super Cantica ° : « Phi- 
losophorum ventosa loquacitas nou bonus 
est imber , qui sterilitatem magis intulit 
terris , quam fertilitatem. » Idem ' : « Vinum 
saecularis scientiae inebriat quidem , sed cu- 
riositate , non charitate ; implens , non uu- 
triens ; intlans, non a;dificans ; ingurgitans, 
non confortans. » Seneca , in Epistola ' : 



PHARETILE LIB. III. 

« Liberalium artium ostentatio , molestos , 
intempestivos, verbosos, sibi placentes fa- 
cit. » 



CAPUT xxxin. 



Gregorius , in Moralibus '^ : « Saepe viri 
ferventes ingenio , dum congrua inveniunt, 
arroganter intumescunt ; et quod per ela- 
tionis vitium plerumque contingit, eisdem 
acutis sensibus, quibus hostem feriunt, 
prosternnntur : dum in his quaj recte de 
Deo sentiunt, non Dei, sed suam gloriam 
quaerunt. » Idem "* : « Perversi, cum vera 
sapiunt, recla quidem et rectis ratlonibus 
loquuntur : non ut alios audientes doceant , 
sed ut ipsi quanta doctrina polleant , in- 
notescant. » Idern : « QuantaUbet doctri- 
na, » etc, supra, de Stidtitia ". Idem, su- 
per Ezechielem " : « De praedicationis labore 
laudem transitoriam quaerere, quid estaliud, 
quam rem magnam viU pretio venundare?» 
Idem '' : « Necesse est, ut seinper sernio prae- 
dicantis cum auditorum debeat qualitate 
formari ; ne aut verecundis aspera , aut im- 
pudentibus levia loquatur. » Ambrosius, 
super Lucam '* : « Vita verbum exigit, et 
acquirit ; sermo autem sine vita non dicitur 
sermo. » Augustinus, de Yera lieligione " : 
« Quid adhuc oscitamus crapulam hester- 
nam , et in mortuis pecudibus divina eloquia 
perscrutamur, si, quando ad disputationem 
venitur , platonico uoinine ora crepitanlia , 
quam pectus vero Deo plenum magis ha- 
bere gestimus ? » Bernardus , super Canti- 
ca " : « Vae , bene de Deo et sentire, et eloqui 
acceperunt, si quaestum aestiment pietatem ; 
si convertant ad inanem gloriam , quod ad 
lucra Dei acceperant erogandum ; si alta sa- 
pientes humilibus non consentiant ; paveant 



' Ambros., de Yii-ginib., lib. III, post med. — 
» Hierou., ad Damas., epist. csLVi, aiilc med. — 
" Bem-, de duod. grad. Humilit., grad. i, aute med. 
— * Id., super Jicce 7>os reliq., ciica med. — ' Ibid., 
conseq. — * Id., in Canl., serm. Lvin, posl med. — 
' Ibid., serm. ix, post med. — • Seuec, Epist. Lixxviii , 



post med. — ■' Greg., Horal,, lib. III, c. lii, circa med. 
— >° Ibid., lib. X, c. III, circa fin. — " Vid. sup., huj. 
lib. c. XXX, p. 136.— '* Greg., m Ezech., hom. 
xxi, post med. — '» Ibid., bom. xi, post med. — 
'* Ambr., in Luc.,\l, lib.V. — "■ Aug., de Ver. Belig., 
c. III. — '" Bern., in Cant., serni. xu, versustin. 



DE PERrCULOSTS. 



159 



quod in Propheta legitur, dicente Domino : 
Ledi enim mirum meum , » etc. 



CAPUT 

De E 



XXXIV. 



Gregorius, in Moralibus ' : « Plus in hoc 
mundo honor, quam despectio occupat ; ma- 
gis prosperitrttis sulDlimitas, quam necessi- 
tatis adversitas gravat. » Idem ^ : « Transit, 
quod extollitur; permanet, quod punitur; 
et qui honoratur in via, in perventione dam- 
nabitur; et quasi per amoena prata ad car- 
cerem pervenit, qui per prsesentis vitse pro- 
spera ad intei'itum tendit. » Idem ' : « Tan- 
torum pondera unusquisque sustinere com- 
pellitur, quantis hoc mundo principatur. » 
Idem * : Tumoris elatio, non ordo potestatis 
in crimine est. Potentiam enim Deus tribuit, 
elationem vero potentise mahtia nostrse 
mentis invenit.» Idem ^ : « Numerari calpse 
nequeunt, quse habendce potestatis araore 
perpetrantur. » Idem, in Pastorali ° : <( Pen- 
set quisque quid subjectus egerit, et repente 
cognoscet si prseiatus bona agere, quse 
proposuerit , possit : quia nequaquam valet 
in cuhnine humilitatem discere, qui in imis 
positus non desiit superbire. » Idem ' : 
« Seepe suscepta cura regiminis cor per di- 
versa intuendo diverberat ; et impar quisque 
invenitur ad singula, dum confusa mente 
dividitur ad mulla. » Idem : « Cum rerum 
necessitas, » etc, infra, lib. IV, de Digrd- 
tate *. Idem, in Registro : « In alto loco posi- 
tis, ssepe dum exterius ab bominibus honor 
tribuitur, ad ima animus mergitur, quia 
curis discerpentibus gravatur. » Idem ^ : 
« Nec cuilibet, favente gratia, ultra quam 
meretur, impartior : nec ulli hoc, quod sui 

' Greg., Moral., lib. V, c. i. — « Ibid., lib. VI, 
c. IV. — 3 Ibid., lib. IX, c. x, in princ. — * Ibid., lib. 
XXVI, c. .\ix, in fin. — » Ibid., lib. XXIV, c. .xvi. — 
6 Id., Pa^toral.. p. I, c. ix. — ' Ibid., c. iv, in princ. 

— 8 Vid. inf., lib. IV, c. xxxv. — » Greg , lib. II, 
epist. XXXIX, ad Dominic. Cartli., ind. 10, col. 109S. 

— '0 Ibid., ad Eulog. Alex., epist. xxx , Ub. Vll, 
ind. 1, col. 1308. — " Isid., de Sum. Doti., lib. III, 



jurisest, ambitu stimulante denegabo (a) ; sed 
fratres meos honorare per omnia cupio ,■ 
sicque studeo honoresingulos subvehi, dum 
non sit quod alteri jure ab altero possit op- 
poni. » Idem "> : « Nec honorem reputo , in 
quo fratres meos honorem suum perdere 
cognosco. » Idem : « Minorem major praece- 
dit, sicut honore, ita et crimine. » Isidorus, 
de Summo Bom " :« Saepe per honores quo- 
rumdam mutantur et mores ; et quos ante 
conglutinatos charitate habuerunt, postquam 
ad culmen honoris venerint, amicos habere 
despiciunt. » Idem '= : « Non debet honoris 
ducatum suscipere, qui nescit subditos tra- 
niite vitae melioris praiire. Nequeenim quis- 
que ad hoc pr«ficitur, ut subditorum culpas 
corrigat, et ipse vitiis serviat. » Idem : « Qui 
regimen,» etc.,supra, deAmhitiosis,Y\h.l'-^. 
Idem, ibidem : a Qui ad hoc conversionem, » 
etc, supra, ibidem (6) Augustinus, in Efi- 
stola '* : « Non cogito in ecclesiasticis hono- 
ribiis tempora ventosa transigere; sed co- 
gito me Principi pastorum omnium ratio- 
nem de commissis ovibus redditurum. » 
Idem, de Pastoribus^^ : « Quisquis ita prae- 
positus est , ut in eo quod praepositus est , 
gandeat, et honorem suum quaerat, et com- 
moda sua sola respiciat ; se pascit, non oves. » 
Bernardus, in Epistola^^ :« Potestate accepta 
malle in malo quam in bono uti, abuti est. » 
Idem " : « Non dignum est, ut inde exigas 
honorem, unde refugis laborem. » Idem, 
super Cantica^^ :« Fralres, revereamur epi- 
scopos, sed vereamur labores eorum. Si la- 
bores pensamus, non afFectamus honores. » 
Idem : « perversitas, » etc, supra, lib. I, 
de Ambitiosis ". Glossa " : «Quanto gradus 
altior, tanto casus gravior. » 

c. XXV, seut. G, — '- lliid., c. xxxiv, sent. 2.— ^Vid. 
sup., lib. I, c. x:c[v, p. o6. — '* Aug., ad Max. epise. 
Donatist., epist. ccill, post med. — '» Id., de Pudorib., 
c. XV. — '8 Ijeru., ad Eug., epist. cctLV, prope fin. 
— '' Id., ad Oger., opist. Lxxxvii, post med. — '* Id., 
iu Cant., serm. xi:, post med. — '» Vid. sup., lib. I, 
c. XXIV, p. 38. — 20 Gloss. in Psal. xxxvi. 

(«) Labb. Conc. derogo. — (6) Ccet. edit. deest supra, 
ibidem. 



PHARETRjE LIB. III. 



CAPUT XXXV. 



De Zelo. 



Gregorius , in Moralibus ' : « Apud mi- 
sericordem judicem nequaquam sine venia 
culpa relinquitur, cum per fervorem zeli ex 
ejus amore peccalur. » Idem, in Pastorali^: 
« Exasperatus rector, cum subditorum men- 
tem plus se quaiu debuit percussisse consi- 
derat apud se, ad pcenitenliam semper re- 
currat, ut per lamenta veniam ia conspectu 
veritatis obtineat ex eo etiam, quod per zeli 
ejus studium peccat. b Isidorus, de Summo 
bono ' : « Nimia pietas dissolutionem disci- 
plinae parturit , et zeli studium , dum plus 
est quam oportet, in iracimdiai viliura 
transit. » Bernardus, super Cantica * : 
« Zelus minus absque scientia efflcax , mi- 
nusque ulile invenitur; plerumque autem 
et perniciosus valde sentilur. Quo zelus fer- 
vidior, vehementior spiritus, profusiorque 
charitas, eo vigilantiori opus est scientia, 
qusB zelum suppriinat, spirituni temperet, 
ordinet cluuitatem. » Idem, de Considera- 
tione ' : « Vides omnem ecclesiasticum ze- 
lum fervere sola pro dignilate tuenda : ho- 
noribus totum datur, sanctitati nihil. » 
Idem : « Aiii tam vehementer, » etc, supra, 
lib. II, de Beatiludine \ 

GAPUT XXXVI, 

Dc Arguitione. 

Gregorius, in 1'astorali ' : « Correpti mens 
ad odium repente proruit , si hanc immode- 
rata increpalio plus, quam debuit, addicit. » 
Idein * : « Plerumque contingit , ut dum 
culpa svibditorum cum magna inveclione 
corrjpilur, magistri lingua usque ad exces- 

> Greg., Moral., lib. X, c. v. — » Id., Pastor., p. II, 
c. X, post meJ. — ' Isid., de Sum. Bon., lib. II, 
c. xx.^iv, seiit. 4. — ' Bem., in Cant., serm. xlix, 
post med — ' Bern., de t^oiisider., lib. IV, ante med. 

— « VJd. sup., lib. II, c. XLVin, p. 122. — ' Greg., 
Moral., lib. X, c. v, et Pastoral., p. II, c. X, circa fin. 

— » Id., Pastor., p. II, c. X, circa med. — » Id.. 
Moral., lib. XXX, c. vil. — '° Vid. iuf.,lib. IV, c. XLK 



sus verba pertrahantur : cumque increpatio 
immoderate accenditm-, corda delinquen- 
tium in desperatione deprimuntur. » Idem, 
in Moralibus ^ : « Furentem , qui per invec- 
tionem carpit, quasi ei, qui non sentiat, 
ebrio plagas imponit. » Idem : o Justo ti- 
mendum non est, » etc, infra, lib. lY, de 
Timore '". Idem : o Saepe qui in potesta- 
te, » etc, supra, de Stultiloquio, in Convi- 
tiatione ". Idem '- : « Qui semper increpare 
appelunt , et nunquam lovere , multa ple- 
rutiique increpando mentiunlur. » Isidorus, 
de Summo Bono "^ : « Non debet vitia ahena 
corripere, qui adhuc vitioruin contagionibus 
inservit : improbum esl enim arguere quid- 
quam in alio, quod adhuc reprehendit in 
semetipso. « Auguslinus, iu Epistola " : 
« Obsecro te per mansuetudiuem Christi, ut 
si Jaisi te, dimittas mihi, nec me vicissim 
laedendo malum pro malo reddas : la;des 
autem me , si mihi tacueris errorem meum, 
quem forle invcneris iu factis vel dictis meis. 
Nam si ea in me reprehendis, quaj repre- 
hendenda uoii suiit, te lajdis magis , quam 
me. » Idein, in /{egiila "^ :« Quando (a) neces- 
sitas disciplinae, in moribus corrigendis, di- 
cere vos dura verba compelUt , si etiam iu 
ipsis modum vos excessisse sentitis , non a 
vobis exigitur, ut a vobis subditis veniam 
postulelis : ue apud eos, quos oportet esse 
subjectos, dum nimium servatm- humilitas, 
regendi frangatuj' aucloritas. Sed peteuda 
est venia ab omniuiu Domino, qui novit eos, 
quos plus justo corripitis, quauta benevo- 
lentia diligatis. » Idem,super illa verba : 
Si peccaverit in te frater tuus, etc, '" : 
« Quare illum corripis? quia doles quod pec- 
caverit iu te? absit : si amore tuo id facis, 
nihil facis ; si amore illius facis, optime fa- 
cis. » Beruardus, super Cantica " : « luhu- 
maiie eorum redarguis opera, quorum ouera 



— " Vid. sup., huj., lib. c. iii, §9, p. 130.— '^Ureg., 
Moral.,lib. XXIII, c. X.- '3l3id.,</eSii»i. Bo;i.,lib. III, 
c. XXXII, seut. i. — " Aug., ad Hieron., epist. xv, 
al. Lxxiii, n. 3. — '» Id., Reg. ili, c. xl. — '« Id., de 
verb. Dom., serm. xvi. — " Bern., in Cant., serm. xii, 
post nied. — (a) C(et, edit. quanlo. 



DE PERICULOSIS. 
refugis : temerarie objurgal virum de prae- versus evita 



i61 



lio revertentem mulier nens in domo. b 

CAPUT XXXVII. 

De Remissione. 

Gregorius, in Registro ' : » Cum in sub- 
jecto peccatum non corrigitur, in eos qui 
praesunt sententia retorquetur. » Idem ^ : 
« Uui emendare potest, et negligit, partici- 
pem se proculdubio delicti constituit. » 
Idem ' : « Satis grave est, si iilic contingat 
babere pravam aclionem refugium , unde 
disciplinse decet prodire censuram. » Idem : 
« Consentire videtur erranti, qui corrigenda 
ut resecari debeant non occurrit. » Ideni, in 
Moralibus * : « Saape quem tentationis certa- 
men superare non valuit, sua deterius secu- 
rilas stravit. Nam dum lassum se quisque in 
otio remiltit, dissolutam raentem corruptori 
prostituit. » Idem ' : « Zeli iram quia Heli 
non habuit, motum contra se implacabiliter 
supernse ultionis excitavit. » Idem : «Ple- 
rnmque dissoluta, » etc, supra, de Crude- 
litate '. Idem ^' : « Dum moderari lingua 
otiosa verba negligit, more inolitae remis- 
sionis capta, audax ad noxia prorumpit : et 
dum gulaj incumbitur, ad levitatis prolinus 
insaniam proditur. » Idem , in Pastorali *■ : 
« Si inchoata bona fortis operanlis manus ad 
perfectionem non sublevat, ipsa operandi 
remissio contra hoc, quod operatum est, 
pugnat. B Idem, super Ezechielem ^ : « Su- 
per ea mala, quae propria babemus , alienas 
quoque mortes addimus : quia tot occidi- 
mus, quot ad mortem ire qnotidie tepidi et 
tacentes videmus. » Isidorus, de Summo 
Bono '" : « Multos remissa conver.sio in pri- 
stinos errores reducit, ac vivendi iepore re- 
solvif. Horum ergo exempla quisque con- 

' Gregor., ad Nobil. Sardin., lib. III, episl. xxiti, 
cul. IISO.— 2 1,1., ai/ Bninidi., lib. IX, epist. Liiv, 
col. \m. — ' Id , ad Rom. exarch., lib. IV, 
epist. xviii.col. 1173. — * \d.,ldoral., lib. II, c. xxvii, 
circa med. — b Ibid., lib. V, c. xxxi, post med. — 
' Vid. sup., huj. lib. c. xxiv , p. lap. — ' Greg., 
MoraL, lib. X , c. ix. — » Id., Paslor., p. II, c. i, 
admon. 33. — » Id., in Ezech., hom. xi, aute med. 
TOJI. VII. 



ne cum timorem Dei a tepore 
incipis, rursus mundanis erroribus immer- 
garis. » Augustinus, in Sermone : « Qui 
errantem non corripuerit, de negligentia 
judicabitur; quiautemclam pro eo non ora- 
verit, de pernicie condemnabitur. » Idem, 
in Regida " : « Magis iimocentesnon estis, 
si fratres vestros , quos judicando corrigere 
potestia, tacendo perire permittitis. » Idem " : 
'< Tu vulnus fratris contemnis; tu eum vi- 
des pcrire, et negligis; pejor es tacendo, 
qnam ille convitiando. » Idem, in Epistola : 
« Sicut non est beneficentiae adjuvando effi- 
cere, ut. bonum quod majus est amitfatur, 
ita non est innocentiae parcendo sinere, ut 
in malum gravius iiicidatur. » Idem " : «Ni- 
hil est infehcius felicitate peccantium , qua 
poenalis nutritur impunitas, et mala volun- 
tas velut hoslis interior roboratur. » Idem , 
de Civitate Dei ".■ « Ulud est culpabile, quod 
hi , qui dissimiliter vivunt , et a maiorum 
factis abhorrent, parcunt tamenpeccatis alie- 
nis, quae dedocereautobjurgare deberent. » 
Ambrosius , super Beati immaculati : « Re- 
missas excubias callidus insidiator irrum- 
pit. » Bernardus, de Comideratione '° : « Mira 
res satis superque ; episcopi ad manum ha- 
bent quibus animas credant, et cui suas 
committant facultales non inveniunt : optimi 
videlicet aestimatores, qui magnam de nii- 
nimis , parvam aut nullam de maximis cu- 
ram gerant. Sed ut liquido datur intelligi, 
patienlius ferimus Christi jacturain, quam 
nostram. » Idem '^ : « De prefio escarum et 
numero panum cum ministris quotidiana 
discussio est; rara admodum cum presby- 
teris celebratur coliatio de peccatis populo- 
rum. Cadit asina, et est qui sublevet eam : 
perit anima, et nemo qui reputet : nec mi- 
rum , cum nec nostros assiduos sentiamus 
defectus. » Idem " ; « Impunitas , incnriae 



_ 10 


Isid., de 


Sum. 


lion.. 


lib. 


II, c. X, senl. 


1. _ 


" Aug., Heg. Ii 


1, c. 


ixiir. 


— 1 


'" Id., de verb. 


Dom., 


serm. 


XVI, ante med 


1. — '' 


' Id. 


, aa MarcclL, 


epist. 


V, al. 


CXXXVIII 


, n. 


u. - 


. 1» 


Id., de Civit. 


Dei, 


lib. 1 


, C. IX. • 


— '5 


Bern. 


, de 


Consider., lib 


: IV, 


posL 1 


iied. — 'f 


! Ibid., 


, post i 


pauc, 


a. - " ibij., lib. in; 


circa 


fiu. 













m 



PHARETR.E LIB. III. 



soboles, insolentiae mater, radix impuden- 
tiae, transgresslonum est nutrix : et beatus, 
si omiii satagas cura malorum omnium pii- 
mam parentem caverc incuriam. « Idem ' : 
« Impunitas ausumparit, ausus exccssum. » 

CAPUT XXXVIII. 

De Acceptione personm. 

Gregoriiis, in IlomUiis ' : « Judicare digne 
de subditis neqiieunt, quiin subditorum cau- 
sis sua velodia, vel gratiam scquuiitur. » 
Idem, in Moralihus ^ : « Quia ab internis 
atque invisiliiiibus oculos claudimus, et vi- 
sibilibus pascimur , plerumque hominem 
non ex eo quod ipse est, sed ex his quae 
circa ipsum sunt, veperaniur : cumque non 
intuemur quid ipse sit, sed quid possit, in 
accoplione porsouarum, non ex persouis, 
sed cx rebus adjacentibus duciinur. » Isido- 
rus, de Summo Bono * .• « Judices iniqui er- 
rant a veritate sentcntia?, dum intendunt in 
qualilate persoiia?; et exulcerant sa^pejus- 
los , diim improbe dofendunt ini(|uos. » 
Mom ^ : « Dives mmieribus cito corrumpit 
judicem ; pauper autem , duiu non liabot 
quod oflerat, iiousolum audiri conlemiiitur, 
sed etiam coiitra vcritatem opprimitur. » 
Idem : « Quafuor modis, » elc, supra, lib. I, 
dc Judicibus ^. llieronyraus, in Glossa 3/«- 
lachi(i>'' : « Inter omiiia peccata sacerdotum, 
qiiasi tnaxinmm notalur, quod non causas, 
sed porsonas consideraiit, et, dospoclo justo 
paupere, injustosdivites houorauf. » Idem, 
in Glossa Jsaiw, super illud * : Quarc aUe- 
ritis : « Nostri principes, cum pauperes de- 
linqueules publice arguant et confundant, 
divitibiis pejora peccantibiis nec nutum fa- 
ciunf, in quorum domibus rapiiia pauperum, 
dum Ecclesiai opes sibi tliesaurizant, et eas 
in delicias abutuntur, qiia; ad sustentatio- 



nem pauperum dantur, et sibi reservant, 
vel propiiiquis distribuunt, et aliorum ino- 
pias, suas vel suorum divitias faciunt. o 
Idem, in homilia super Amos ° : « Quicum- 
que aut consanguinitalo aut aniicitia, et e 
contrario, vel hostili odio, vel inimicitiis in 
judicando ducitur, pervertit judicium Chri- 
sti , qui est justitia. » Ambrosius , de Offi- 
ciis '" :« Gratia absit, causae merita discer- 
nantur: nihilsic opinionem, imo fidom gra- 
vaf, quam si in judicando potenfiori doncs 
causam inferioris, vel pauperem innocentem 
arguas et divifem excuses reum ciilpa\ » 
Idom " : « Pronum genus homiuum favere 
honoratoribus. » Bernardus , de Considera- 
tione " : « Non parvi te reum peccati ajstimes, 
si facies peccaforum sumis, et non pofius 
causas judicas raeritorum. » Seneca, in Epi- 
stola^^ : « Hoc laboramus errore, sic iiobis 
imponitur, quod nenHnem aesfimamus eo 
quo ost, sed etiam adjicimiis illi et ea, qui- 
bus adoinatus est. Afqui cimi voles veram 
homiiiis ffistimafionem inire, et scire qualis 
sit, nudum iiispice : ponat patriraoniiira, 
ponat honores, et alia fortiinse mendacia; 
corpus ipsum exuat; animura iufiiere, qua- 
lis, quanfusque sit, alieno, an suo inagnus. i> 

CAPUT XXXIX. 

l)c Scandalo. 

(iregorius, super Ezechielem " : « In quan- 
fum sine peccato possumus vifare proxirao- 
riim .scandalum , debemus. Si aufem de ve- 
rifate scandaluin sumitur, utilius permitti- 
tur nasci scandalum, quam veritas relin- 
quatur. » Iileiu , in Pastorali " : « Scire 
Praelati dobent, qui si perversa unqiiam 
perpefrant, tol mortibus digni sunt, quot 
ad -ubditos suos perditiouis exempla frans- 
mitlunt. » Idem " : « Neino amplius in Ec- 



' Berii., de Cousiderat., lib. iV , piopo fin. — ' 
• Grog., in Evang., lioni. xxvi, anle mecl. — ' M., 
Morat., lib. V, c. i. — ^ Isid., de Sum. lion., lib. III, 
c. Lvii, sent. 2. — » Ibid., c. LViii, seut. 4. — ' Viil. 
sup., llb. 1, c. -XLV, p. 60 — ' Hieron., in Malacli., 
II. — 9 /»«,, 111, 13. — " Hiorou., in Amos, vi. — 



'0 Ambros., de Offic., lil). II, c .x.iiv. — " Ibid. — 
" Boin., de Consider., lib. II, circa lin. — " Senec, 
E/jist. Lxxvi, post mcd. — " Grcg., in lizech., 
hom. Vil, (iiltB liieil. — "■ Id., Paslorn/., p. III, c. I, 
aduion. 5, uou lougo a priue. — '^ Ibid., p. I, 



DE PERICULOSIS. 
clesia nocet, quam qui perver, a ngeas, iio- 
men vel ordiiiem sanctitatis habct. Dclin- 
quentem namque hunc redarguere nullus 
prsesumit^ et in exemplum culpa vehemen- 
ter extenditur^ quando pro revei^entia ordi- 
nis peccator honoratur. «Isidorus, iiesiimno 
Bono^ : « Deteriores sunt, qui sive doctrinaj 
sive exemplis vitam moresque bonorum cor- 
rumpunt, his qiii substantias aliorum prae- 
diaque diripiunt. » Augustiims, de Pasto- 
ribus : « Parum est malis pasloribus, » etc, 
supra, lib. I, de Prcelatis malis '. Idem ' : 
« Qui in conspectu populi male vivit, quan- 
tum in illo est, eum, a quo atfeuditur, occi- 
dit. » Idem, de Singularitate Clericorum » : 
« Eleazarus maluit vitam suam tormentis 
objicere, quam cuiquam magister perditio- 
nis existere; et nos, ubi nulla tormenta 
sunt, fluxibus solis nolumus anteponere 
fratres salvandos , nec contenti sumus sine 
ullis cruciatibus tam nobis prodesse, quam 
caeleris. » Idem : « Cum Christus agnus, » etc, 
supra, lib. I , de Clericis '. Idem : « Sicut 
quod ait Apostolus, » etc, supra, hb. I, de 
Continentia gustus *. Joannes Chrysosto- 
mus, super Joannem : « Omnia agamus ne 
scandalizeturproximus;vitaetenimetsivalde 
recta fuerit, scandalum aliis prajbens, omne 
perdit. » Bernardus, iu Epistola '' : « Con- 
stat, ubi veritas deest, et ubi veritas neces- 
saria in causa non est , nec licite scandalum 
quod a quohbet posse comuiitti, nec juste 
prsecipi , nec innoxie consentiri. » Idem « : 
«Cum carpuntur vitia, et inde scandalum 
oritur, ipse sibi scaudali causa est, qui fecit 
quod argui debeat, non ille qui arguit. » 
Idem ' : « Libenter careboquautolibet etiam 
spirituali quaistu, qui non possit acquiri, 
nisi cum scandalo. Ubi euim scandalum, ibi 
proculdubio charitatis est detrimentum; ubi 
autem diminutio charitatis, miror quod vel 

' Isid., de Sum. Bon., lib. 111, c. xxxvin, sent. 5.— 
' Vid. sup., lib. I, c. xn, p. 2."). — » Ang., de Pashr. 
c. IV. — * De Smgu!ar. Cleric, c. v, circa med.: cst 
apiiil Cypriau., edit. l'amel.— * Vid. sup., lib. 1, c. .xxii 
p. 34 - 'i Vid. sup., lib. II, c. XXXVI, p. 108.— 
' Bern., ad Adam Monack., epist. vii, ante med. — 
' Id., ad Guliel , opisl. Lxxviil, post med. — » |d. 



163 

qiiale possit spiritualis exercitii sperari lu- 
criim. » Idem, iu Sermonibus "> : « Si Domi- 
niis proprmm sanguinem dedit in pretium 
redemptionis animarum , non tibi videtur 
graviorem sustinere ab eo persecutionem, 
qni suggestione mala, exemplo pernicioso, 
Ecandali occasione, avertit ab eo animas 
quas redemit, quam ab illo, qui sanguinem 
suum fudit? » Idem " : « Is qui exemplo suo 
ad remissius agendum caeteros provocat, 
aut singularitate turbat , aut inquielat cu- 
riositate, aut impatientia sua et murmura- 
tione molestat, aut quocumque modo con- 
tristat spiritum Dei , qui est in eis , scanda- 
lizans unum de miuimis istis credentibus in 
eum, nonne et hic manifeste persequitur 
Christum ? d 

CAPUT XL. 

De Jnfamia. 

Gregorius, iu Registro '= : « Habet hoc 
proprium antiqui hostis invidia, ut quos in 
pravoriim actuum pcrpetratione , Deo sibi 
resisfeute, superare non valet, opiniones 
eorum, falsa (a) ad prsesens simulando , di- 
laceret. » Idem, in Moralibus " :« Sicut bo- 
nus odor ex virtute est, sic fcetor ex vitio. » 
Idem '* : « Gravis est iniquitas, quando is, qui 
perversus ost, ostendere et alios perversos 
molilur, ut inde et ipse quasi sanctus appa- 
reat, quod alios sauctos non esse docuerit. » 
Idem'^ :« Ne immoderatis laudibus eleve- 
mur, plerumque miro Redemptoris nostri 
moderamine, etiam detractionibus lacerari 
permiftitur, ut cum nos vox laudantis ele- 
vat, lingua detrahentis humiliet. » Augus- 
tinus, de Vita communi Clericorum '^ : 
« Quaerentes liceuliam male faciendi, quse- 
runt sibi exempla male viventium; et mul- 



Epiff. Lxxxi, ante med. — 

serm. i, ante med.— '■' Ibid 

ad Justin. Presby , lib. II, epist. xxiii, col. .„„„ 

" Greg., Moral., lib. XIV, c. xxvi, circa med 



Id., inCmver.S.Paul., 
post multum.— " Greg., 



lib, 
ad 

( 


Ibid., 1 
, XXU , 
frat. in 
a) LabO. 


ib. Xll 

C. V, cii 
Eremo, 

. falsas. 


, c. XXV, 
rca med. — 
serm. liii. 


post med. 
■ " Aug., d 



C/en 



164 

tos infamant, ut socios invenisse videaiitur. b 
Idera ' : « Quia, ut ait Apostolus \ specta- 
cvlinn iacti stmus mundo, et angelis et ho- 
minibus, qui uos amant, qua;runt quid lau- 
dent in nobis; qui auteiii nos oderunt, de- 
trahunt nobis. Nos autera in medio consti- 
tuli, adjuvanteDominoDeo uostro, etvitam 
nostram et famam slc custodire debemus, ut 
non erubescant detractoribus laudatores. t> 
Idera, dc Simjularite clencorum ' : « Pejus 
est qnara mwchia, continentiam ducere cri- 
minosam; et infamem facere sanctimoniara, 
blaspheraiam ingerit religioni. » Ambrosius, 
super Lucam * : « Judiciu hominum saepe 
ialiuntur, utet injuslisjustiliae gratiam ire- 
quonter asciibant, et justum aut odio per- 
seqnautur, aut mendaoio decolorent. » Idera, 
in Epistola'' : « Quid est quod magis publi- 
cum sit, quam ollensa pudoris, et defloratio 
virginitalis? Nihil profecto, quod magis se 
prodat, quam casiitatis dispendiura. » 



CAPUT XLI. 

De quatuor alfectionibus. 

Gregorius , in Moralibus ' : « Mens nostra 
a secreti interioris securo gaudio exclusa , 
modo spe decipitur, modo pavore vexatur, 
modo deficiendo dolore dejicitur, modo falsa 
hilaritate relevatur. » Idera'' : « Qiiainvis 
Trinitatis iraaginera in uatura servemus, 
vaiiis tameu delectatiouis motibus perlur- 
hati , in conversatione nostra delinquimus : 
ut modis nos semper alternaulibus cupido 
concutiat, melus frangat, laetitia mulceat , 
dolor affligat. » Auguslinus^ de Libero Ar- 
bitrio: « VoUmtas mala, sive cupiditate ra- 
piatur, sive timore revocelur, sive lajtitia 
difluudatur, sive tristilia contrahatur, atque 
in his omuibus perlurbalionibus animi, quae- 
cumque sunt, aliis vel eo tempore graviora 

. Au" , <le vit. Clcric, ad frat. in eremo, serm. UU. 
_ ■■' 1 Cor. IV, 9. - '/> Smgnlar. Clenc, c. v, aiite 
mcd.; est 'apud Cypriau.. edit. »'amel. - ' Aiubros , 
,« IMC. lib. 1, ... 18.- « Id., Epist.Wb. VI, epist. xlvi. 
_ « Gre::., Mornl., lib. VIII, c. xx, circa med. — 
' Ibid., lib! X, c. IX, circa med. — ' 



PHARETRiE LIB. III. 

contemnat et perferat , potest etiam sine al- 
terius spiritus instinctu se ipsa decipere. » 
Ambrosius , in Epistola * : « Sapiens non 
metu frangitur, nec potestate mutatur ; non 
attoUitur prosperis , nec tristibus mergitur. 
Ubi enira sapienlia , ibi virtus anirai , ibi 
constantia , ibi fortitudo. » Idem , de Yirgi- 
nitate^ : « Sunt animae, velut quatuor equi, 
quatuor afl"ectiones : ira, cupiditas, volup- 
tas , timor : quibus furentibus cum coeperit 
agi , nequaquam se ipsa cognoscit. » Iliero- 
nymus , in originaU super Joelem '" : « Ca- 
vendum est, ne aegritudo , quasi erwco, nos 
comedat , ue locitsta vastet , gaudio huc il- 
lucque volitans , et gestieute laetitia per di- 
versa se jactans ; ne bruchus , id est pavor 
etfuturorum mettis, radices sapienliae de- 
voret ; ne rubigo , scilicet desiderium futu- 
rorum , res inuliles concupiscat , el nos per- 
ferat ad ruinam. » IJoelius , de Consola- 

tione" : 

Vivere si vis 
Tramite reclo, 
Gaudia peUe, 



Pelle timorem, 
Spemque fugato, 
Nec dolor adsit. 



CAPUT XLIL 

Dc Timorc. 



Ambros., ad 



Gregorius, in Morulibtcs : « Saepe non- 
nuUi, dum temporalia adversa pertimes- 
cunl, dislriclionis a;ternae aniraadversionem 
abjiciunt. » Idem " : « Quisquis prwsentem 
gloriam quan-it, profecto despeclum meluit: 
qui seraper ad lucra inhiat, semper videU- 
cet damna formidat. » Idem " : « .Magna est 
securitas cordis , nil concupiscentiffi habere 
saecularis. Nam si ad terrrenaconcupisceuda 
cor inhiat, securum tranquiUumque esse 
nuUateuus potest : (luia aut iion habila con- 
cupiscit , ut habeat ; aut habita metuit , ne 
amittat. » Idem " : « Midtos sa^pe vidimus vi- 

Simplicinn., in Psal. civ. — » Id., de Virgin., lib. III, 
post n.ea. — '» Ilieron., i» Joel , i, 4. — " Uoot., 
de Consol. philos.. lib. I, metr. 9. — " Greg., Moral., 
lib. X c. XII, post med. — " Ibid., lib. XXII, c. x, 
civea med. — " Ibid., lib. XXX, c. iii, aute med. 



tam quidem saactae conversatioiiis appo- 
tere ; sed ne hanc asseqni valcant , modo 
irrueutes casus, modo futura adversa for- 
midare. Qui incorta mala dum quasi cauti 
conspiciunt , in peccatorum suorum vincu- 
lis incauti retinenlur. » Idem, in Pastorali ' : 
8 Plerumque utilius apud pusillanimes pro- 
ficimus, si eorum jjene gesta inemoi-amus. » 
Idi^m': « Ignorat mens gratiam libertatis, 
quam ligat servitus timoris. » Auguslinus , 
de Libero Arbitrio ' : a Nulia re fruitur anima 
cum libertate , nisi qua fruilur cum securi- 
tate. Nemo aulem securus est in his bonis , 
quse potesl invitus amittere. » Joannes Chiy- 
sostomus, de Compunctione : « Multa inho- 
nesta et indigna commitlere , non pauper- 
tas, sed pusillanimitas facit. Joannes Chry- 
sostomus, super Matthceim * : « Facile deviat 
a justitia , qui in causis non Deum , sed 
hominem formidat. Huic peccandi differt fa- 
cultatem, sed non aufert voUmtatem. » Isi- 
dorus , de Siinimo Bono '^ : « Multi cupiunt 
convolare ad gratiam Dei, sed timent carere 
oblectamentis mundi : provocat quidem eos 
amor Christi , sed revocat eos cupiditas sse- 
culi. » Idem « : « Qui metu potestalis verita- 
tem occultat , ejusdem veritatis iracundiam 
sibi coelitus provocat ; quia plus pertimescit 
hominem , quam divinam metuat indigna- 
tionem. » Idem : « Multi sacerdotes, » supra, 
libro I, de Sacerdotibus malis\ Cassiodo- 
rus , super illud Psalmi ' : lUic trepidave- 
runt timore : « Sicut cautela est opportune 
timere, ita ignavia est inepte trepidare. » 
Bernardus , in Epistola ^ : « Quseso te, quod 
memoriale virtutis , quae laus disciplinaj , 
quis scientise profectus , vel artis fructus , 
trepidare timore , ubi non est timor, et ti- 
morem Domini dereliuquere? Quam salu- 
brius disceres Dominum Jesum Christum , 
et hunc crucifixum 1 quam utique scientiam 



' Greg., Pastoral,, p. III, c, i, admoa. 9, ciroa med. 
— ' Ibid , admon. 14, non prociil a priac. — ' Aug., 
de Lib. Arb., lib. II, c. xiv. — » Chrysost., in Matth., 
hom. XVI. — ' Isid., de Sum. Bon., lib. III, c. xxii, 
sent. 3. — • Ibid., c. xxix, sent. 7. — ' Vid. sup., 
hb. l, c. XXI, p. ii. — 8 Psal. xiii, 10. — » Bem., 



DE PERICULOSIS. 

haud facii 



165 



nisi qui mundo crucilixus est , 
apprehendit. » Idem '° : « Sicut sanctis et elec- 
tis tribulatio operatur palientiam , patientia 
probationem, probatio spem, spes autem 
iion coniuiidit; sic damnandis et reprobis 
tril)ula(io parit e conlrario piisillanimitatem, 
pusillanimitas perfurbationem , perturbatio 
desperationem , et ilia interimit. » Idem , de 
Contemptu " : « Vocat magni consilii Ange- 
lus ; quid opus est , ut ahena consilia prses- 
toleris ? quis enim fidelior, quisve sapientior 
iilo? Deduc me, Domine , et deducar; for- 
tior esto , et invalesce. » Idem " : « si cog- 
novisselis, iniseri , et vos ! Mutatis, non 
effugitis poenitentiam : nam malum impu- 
nitum esse non potest. Quod non punitur 
hic propria voluntate, punietur alibi sine 
fine. Mi.sera sane et extremae plena demen- 
tiae commutatio , humanum declinare labo- 
rem , et paratum diabolo stridorem eligore 
sempiternum. » Idem : « Videmus pauperes 
aliquos, » etc, supra, libro II, de Beatitu- 
dine ". Seneca , in Epislola " : « Plura sunt 
quae nos terrent, quam quse premunt ; et sae- 
pius opiuione, quam re laboramus. » Idem '^ : 
« Expavescimus dubiapro certis; nou ser- 
vamus modum rerum ; statim in limore ve- 
nit scrupiilus. » Idem '^ : « Delicati timent 
mortein , cui vitam suam fecere similem. » 
Idem '■' :« Quemcumque ex illis felicibus ele- 
geris, mulla trahentibus, multa portanti- 
bus, videbis illum comiti onerique timen- 
tem. B 

CAPUT XLin. 



Gregorius , in Moralibus " : a Saepe gravi- 
tatem cordis, quasi subjuncla ex latere, 
tristitia sequitur, atque oiune opus, quod 
mens bona intenlione inchoat, haec velainine 

Epist. cvm, aate med. — '" Id., Epist. sxxn, ante 
med. — " Id., super Ecce nos reliq., ante med. — 
" Ibid., ante med. — 'S Vid. sup., lib. II, c. xlviii, 
p. 122. — '•* tieiiec., Epist. xili, ante med. — '° Ibid., 
post med. — '^ Id., Epist. Lxxxii, ante med. — 
'1 Id., Epist. LVii, versus fin. — " Greg., Moral., 
lib. I, c. XIX, ante med. 



<66 PHARETR 

moerorisobumbrat. d Idem ' : «Fnictum nou 
habeut lamenta , qua> student cum gemitu 
desiderare peritura. » Idem* : « Undeillelu- 
cet , qui potestatem suscipit, inde perversus 
quisque, qui corrigi metuit, in tristitia te- 
nebrescit. » Joannes Chrysostomus , super 
Matthwum : « Animal invidia vulneratum , 
non solum causa idonea, sed etiam levis oc- 
casio excitat in dolorem. » Bernardus, in 
Epistola' : « Non piane bonus color, si saiic- 
toruin quispiain anxie ferre alijectionem 
suam videatur, de qua etiain non gaudere 
et nou gloriari minus est a perlecto. » Idem 
in Sermone: « Omnino, quantnm in se est, 
inhonorat eum, a quo vocatus est, quisquis 
in eJHS servitio in tristitia permanet et ran- 
core : ea , dico, tristilia qu£e secundum sae- 
culum est , et mortem operatur. » Seueca , 
in Epistola » : « (,)ua?dam nos magis lor- 
quent, quam debent; quaedam ante torquent, 
quam debent ; qua?dam torquent , cum om- 
nino non debent : sic aut augomus dolorem, 
aut praeoccupamus, aut fingimus. » 

CAPUT XLIV. 

Dc Confidentid. 

Gregorius, in Moralibus ^ : « Quasi in 
aquis defiuenliljus fuiidamenlum poiiere, est 
in rebus labeiilibus spei fiduciam velle soli- 
dare. » Auguslinus , de Singularitate Cleri- 
corum • : « Adversa est coufidentia , quae in 
periculis vitaiii suam quasi pro cerlo coni- 
mendat; et Inbrica spes est, quae inter 
fomenta peccati salvari se sperat. » Isidorus, 
de Summo Botio "^ : « Qui male agere non 
desistunt, vaiia spe indulgentiam de Dei pie- 
tate requirunt, quam quidem recte require- 
rent, si ab aclione prava ccssarent. » Idem : 
«Quihic de bonolaudem appetit, spem per- 
dit, et gloriam mercedis in futuro non reri- 

< Greg., Horal., lib. XI, c. v, iii liii. — ■ lljia., 
lib. XVI, c. .\xv, posl ui^d. — » Bcm., E/jisl. ccxLix, 
anle med. — ' ScQec, Episl. xiii, ante ined. — 
» Greg, Moral., lib. .\.\ll, c, ii, uou longe a priac. 
— « De Hiiigil. Cleiic , c. ii ; p.=it apuJ Cyprian., 
i'(lit. Pamel. — ' Isid., </i; Sum. Bon., lib. 11, c. iv, 
seul. 3. — ' Bern., in Fsal. Qui lial/itat, serm. i, circu 



!E LIB. III. 
pit. » Bernardus, super Qui habitat ' : « Sunt 
qui sperant in Domiiio, sed fruslra, quia sic 
de misericordia ejus sibi ipsis blandiuntur, 
ut a peccatis non emendentur. Vana est 
omnino spes ista ; et iiaec confundit, eo quod 
charitas de.sit. » Meni in Sermonibus ' : 
« Est infidelis fiducia, solius ulique male- 
dictionis capax, cum videlieet in spe pecca- 
mus. » Seneca, in Epistola '° :« Vilate quae 
vulgo placent, qua3 casus tribuit; ad omne 
fortuilum bonum suspiciosi pavidique sub- 
sislile : nam fera et piscis, spe aliqua oble- 
ctaiite, decipitur. » 

CAPUT XLV. 

Do I/Blitia. 

Gregorius, iu Moralihus " : « A veritatis 
pabulo jejuni suiit, qui in liac peregrinatio- 
nis inopia laetantur. » Mem : « Quisquis in 
se gaudere appelil, eo ipso jam iii luctu est, 
quo a vera laitilia recessit. » Idem '* : « Sae- 
pe se bouo operi Iffltitia immoderata sub- 
juugit; cumque plus menlem, quam decet, 
liilarescere exigit, ab actione bona omne 
pondiis gravitatis repellit. » Idein " : « 1'rae- 
nunlia Iriiiulalionis est laetilia satietatis. » 
Idem, iii Hovnliis " ; « Si qua est praesenlis 
temporis, ita e.st agenda laetitia, ut nuu- 
quain amariludo sequentis judicii recedat a 
memoria. » Idem '• : « Nemo potest et hic 
gaudere cum saeculo, et illic reguare cum 
Domino. » Augustinus, de Confessionibiis " : 
Volentes gaudere extrinset'us , facile eva- 
ne.scunt , et eirunduntur (a) in ea qua; videntur 
et temporalia siint, el imagiues eorum fame- 
lica cogitatione lambunt ; et o si latigentur 
inedia , et dicant " : Quis ostendet nobis 
bona?f> Idem : « Cur ambulamus,» etc, 
supra, de Continentia auditus, lib. II ". Idem 

lued. — " Id , m Annwil. Dom., senn. iil. — 
'» Seuoc, Epist. VIII, aute uied. — " Grcg., Moral., 
jib. V, c. VII, non longe a priuc. — '= Ibid., lib. I, 
c. XIX, ante mcd. — " IbiJ., lib. II, c. ix, non longe 
a princ. — " Id., in Evang.. hom. xxxix, ante med. 
— " Ibid., hom. xi, ciica Qn. — " Aug , Confess., 
lib. IX, c. IV. — " Psrtl. IV, 6. — " Vid. snp., lib. II, 
c. x-^cxix, p. IM. — (a) Ccct. edit. offenduutur. 



DE PERICULOSIS. 



167 



ia Sermonibus : « Frequenter ridens sRger, 
ploratur a sanis. » Idom : « Ut quid ani- 
mi, » efc, supra, lib. II, de Conflictu'. 
Idem super Lucam ^ : « SaeruU Isetitia est 
impunilanequitia. » Joannes Clirysostomus, 
stiper Matthmm ' : « Non dat Dominus 
ludere, sed diabolus. » Idem * : « En agon 
instat nobis difficilis, et ad invisibiles nobis 
virtutes colluctatio instat, ad spiritualia 
nequitiffi est praelium, ad principatus et po- 
testates est beilum, et amabile (a) est, stu- 
dei.tes, et vigilantes, et erectos, posse 
sylvestrem illum exercitum sustinere. Si 
ergo riserimus, et luscrimus, el desides fue- 
rimus ante certamen , propria cademus 
pigritia. » Basilius, in Regula : Jocus re- 
missam efficit animam, et negligentem erga 
Dei prsecepta ; nec delicta sua potest ad 
memoriam revocare : sed obliviscens ea , 
non se insligat ad pcenitentiam , et ita pau- 
latim omnibus bonis privatur. » Bernardus, 
de Duodecim Gradibus^ : « Inepte Isetum, 
aut raro, aut nunquam gementem audies, 
lacrymantem videbis : putes, si attendas, 
aut sui oblitum, aut ablutum a culpis. In 
signis scurrilitas, in fronte hilaritas, vanitas 
apparet in incessu , pronus ad jocum, facilis 
ac promptus in risu. » Idem , in Epistola^ : 
« Eia, laetare, juvenis, in adolescentia tua, ut 
decedente pariler cum setate temporali ia3ti- 
tia, succedat, quse te absorbeat, ajterua tris- 
titia. » Idem ' : « Patriae est, uon exilii, fre- 
quentia gaudiorum , et numerositas festivi- 
tatum cives decet, non exules. » Seneca, in 
Epistola " : « Haec, quibus delectatur vul- 
gus, tenuem habent ac profusoriam volup- 
tatem, et quodcumque inventitium gaudium 
est, fundamento caret. » 

CAPUT XLVI. 

I)e Vita. 

Gregorius, in Moralibus ^ : « Hoc ipsum 
nostrum vivere quotidie a vita transire est, 

' Vid. sup., lib. II, c. xv, p. 81. — = Id., de verb. 
{a) C(Bt. edit. admirabile. Chrysost. ipse «yaTCriTov. 



quia dum infantia ad pueritiam, pueritia ad 
adolescentiam, adolescentia ad juventutem, 
juventus ad senectutem, senectus transit ad 
mortem, in cursu vitaj prsesentis ipsis suis 
augmenlis ad detrimenta impellitur. » 
Mein '" :« Carnales mentes idcirco pra3.se.ntia 
diligimt, quia vita carnis quam fugitiva sit, 
minime perpendunl : nam si velocitatem 
transitus ejus aspicerent, hanc etiam pros- 
perantem minime amarent. » Idem '• : « Hi 
vitam carnis quasi permanentem diligunt, 
qui quanta sit vitcB sequenlis seternitas non 
attendunt; dumque soliditatem perennitatis 
non considerant, exilium patriam, tenebras 
lumen, cursum stationem pulant. » Idem, 
in Reg/stro '- ; « Vita nostra naviganti simi- 
lis est : is namque qui navigat, stet, sedeat, 
jaceat, vadit, quia impulsu navis ducitur. 
Ila ergo et nos sumus, quia sive vigilantcs, 
sive dormientes, sive jacentes, sive ambu- 
lantes, sive volentes, sive nolentes, per 
momeula temporum, quotidiead fmemduci- 
mur. » Augustinus, de Verbis Domini : « Scio 
ego, » etc. supra, capite de Dilatione ". 
Idem, swper Psalmos '* :« Omnis malus, aut 
iileo vivit ut corrigatur, aut ideo vivit, ut 
per illum bonus exerceatur. » Idem , de 
Verbis Domini '" : « Non sunt mali dies, quos 
agimus in corruptela hujus carnis, inter 
tiintas difflcultates, ubi falsa voluptas, nulla 
gaudii securitas, timor torquens, cupiditas 
avida, tristitia arida? Ecee quam mali dies, 
et tamen rogant Deum homines, ut diu 
vivant. Quid est autem diu vivere, nisi diu 
torqueri? » Idem : » Dicimus : Panem, » etc, 
supra, lib. II, de Oratione accepta^^. Seneca, 
in Epistola '^ : « Nemo quam bene vivat, 



Dom., serm. xxxvii, al. clxxi, n. 4. — ' Cbrysosl., in 
Mallh., boin. vi, n. 0.— ' Ibid., n. 7. — =• Beru., de 
duod. grad. Bumilit., grad. 3, circa med. — » Bern., ad 
Fulc., epist. II, nou longe a fin. — ' Id., Epist. CLXXiv, 
post med. — » Seuec, 7?/</.s/. xxxiii, anle med — 
9 Greg., Moral., lib. XI , ■■ nll., . irc.i lin. — i» Ibid., 
bb. IX, c. VI, circa (iu. ' lli;.l., i. mh, iii ijriiic. — 
'- Id., ad A/idrwaiji. sri,,>i,, iiii, \'|^ epist. xxvr, 
col. 1:;71. — '■■' Vid. Mip., luij. lib. c. xv,p. 142. — 
" Aiig., EnaiT. in Psal. LIV. — '^ Id., de verb. Dom., 
serm. xvii, al. Lxxxiv, n. 2. — <« Vid sup., lib. II, 
c. xLV, p. in. — »' Senec, Epist, xxu, iu fin. 



108 PHARETRjE lib 

sed quandiii, curat : cum omnibus possit 
contingere ut bene vivant; ut diu, nulli. » 
Idem ' : a Non vivere bonum est , sed bene 
vivere. Itaque sapiens vivit quanlum debet, 
non quantum potest; videbit ubi victurus 
sil, » etc, infra, lib. IV, cap. de Sapientia. 



III. 



CAPUT XLVII. 

De Miseria. 

Gregorius, in Homiliis ^ : a Fastidio no- 
stro tabescimus, et longa inedise peste fati- 
gamur; et quia gustare iiitus nolumus 
paratam dulcedinem , amamus foras miseri 
famem nostrain. o Mem , in Moralibus ' : 
« miseri, qui atfeetantes laudes homiuum, 
in semetipsis dissipant fructus laborum; 
cumque se ostendere alienis oculis appetunt, 
damnaiit quod agunt ! » Idem * : « Quod 
hoc , nisi humante vita? miseria est , quod 
amissa coBlesti palria repulsus homo delec- 
talur exilio, gravatur curis, et tamen co- 
gitare dissimulat, quaui grave sit, quia 
multa cogitantur? » Idem , swper Ezeckie- 
lem ' : « Neeesse est , ut peccantes tunc 
quoque consideremus amplius miseros , 
quando eos inspicimus in culpa sua sine 
flagollo derelictos. » Auguslinus, de Libero 
Arbilrio ' : « Quid tam opus habens mise- 
ricordia, quam miser? et quid lam iii- 
diguum misericoi'dia, quam superbus mi- 
ser ? B Idem, de Trinitate : « Magna homi- 
nis miseria est, cum illo non esse, sine quo 
noii potest esse. » Idem, de Civitate Dei : 
« Qui perverse amat cujuslibet naturae bo- 
num, etiamsi adipiscalur, ipse flt in bono 
malus, et miser, meliore privatus. » Isido- 
rus: « Mundi amatores, » etc, supra de 
Occupatione "^ . Hieronymus : « Miserias de- 
liciis, » etc. , supra, de Voluptate «. Ambro- 

• Senec, Epist. lxi, ante med. — > Greg., in 
Evtmg., hoin. xxxvi, non multum a princ. — ^ Id., 
Alcral., lib. VIII, c. xxx, aule lued — ' Ibid , lib. XI, 
c. vi.anle uied.— s Id., !h Ezech., houi. xii, ante med. 

— " Aug., de Lib. ArO., lib. II), c. x. — ' Vid. sup., 
buj. lil). c. IV, p. 131. — 8 Ibid. sup. c. .tvi, p. 143. 

— ' Auibros., de Fiile resurr. — " De Spir. ct Anim., 
c. iLix, inter Op. Aug., append. loiu. VI. — " Bern., 



sius, de fide liesurrectionis » : « Quid nobis 
miserius, qui tanquam spoliati et nudi pro- 
jicimur in hanc vitam corpore fragiles, cor- 
de lubrico, imbecillo auimo, anxii ad .sollici- 
tudines, desidiosi ad labores, proni ad 
voluptates ? » Auctor de Spiritu et Anitna '» : 
« Jugi meditatione animum nostrum exer- 
ceamus, et considereiinis miserias et neces- 
sitates nostras, labores et dolores. Lugentes 
enim in hanc vitam intravimus, cum labore 
viviraus, cuiu dolore et timore exituri su- 
mus. » Bernardus, de Libero \rbitrio " : 
a Nulla verior miseria, quam falsa iaetilia. » 
Idem : « Quotquot degimus, » etc, supia, 
lib. I, de Homine 'V Idem : « Oramus quo- 
tidie, » etc, supra, lib. II, de Tentatione ". 
Seneca, iu Epistola " : « Si cui sua uon vi- 
dentur amplissima, iicet totius mundi domi- 
nus sit, tamen miser est. » Idem " : « Quid 
eo iniserius, cui beueftcia excidunt, haerent 
injuriae? Joaimes Chrysostomus, super Maf- 
thwum '* : « miserrimus mundus, et mi- 
serrimi qui euin sequuntur ! Sempur homi- 
nes mundi alta opera exchiseruut a vita. » 
Multa in capite de Renunciatione , lib. IV '''. 

CAPUT XLVIII. 

De Morte. 

Gregorius, in Homiliis " : « Horam ulli- 
mam Dominus noster idcirco nobis vohiit 
esse incognitam , ut semper possit csse sus- 
pecta : ut dum illam praevidere uon possu- 
mus, ad illam sine intermissione praepare- 
mur. » Idem, iu Moralibus " : « Nil sic ad 
edomandum desideriorum carnalium appe- 
titum valet, quam ut unusquisque hoc, quod 
vivum diligit, mortuum penset. » Idem : 
aMalitia remanentium , » etc. , supra, de 
Malitia »». Idem, super Ezechielem " :«Esso 

de Lib. Arh., aule med. — ^- Vid. sup., lib. I, c. vii, 
p. 19. — " Vid. sup., lib. II, c. i, p. 68. — " Senec, 
Epist. i.v, versus lin. — 's Id., Ef,i.H. lxxxi, posl med! 

— '^ Chrysost., in Matlh., Op. impeif., hom. .\li. — 
" Vid. inf., lib. IV, c. xvii. — <« Greg., in h.vang., 
hom. XIII, post med. — " Id., .Morul., lib. XVI, c. ult. 

— '■' Vid. sup., huj. lib. c. .txiii, p. 149. — •' Id., in 
Eiech., hom. xvii, aute med. 



DE PERICULOSIS. 
nobis Conditor noster diem mortis nostrae mortis iiicertiu 
incognitum voluit, ut tlum seraper igno- 
ratur, semper esse proximus credaliir; et 
tanto quisque sit ferventior in operatione, 
quanto et incertus est de vo( atione. » Am- 
brosius, de Fide liesunectionis ' : a Una 
est mors spirifalis, alia naturalis, lcrtiapce- 
nalis. » Augustiiuis , de Verbis Domini ^ : 
a Agnoscat se homo morlalera , ut frangat 
elationem : csetera nostra, el bona, ct maia, 
incerta sunt; sola mors certa est. » Idem, 
super Joannem » : « Inter spem et despera- 
tlonem fluctuat aniraa. Quid ergo egit Deus 
cum periclilantibusutroquemorbo? Propter 
illos, qui desperatione periclitantur, propo- 
suit indulgentiae portum ; propter illos, qui 
spe periclitanturj fecit diem mortis incer- 
tum. » Bernardus, in Meditationibus ' : 
« Certum est quod morieris, et incertum est 
quando, aut quomodo , aut ubi. Quoniam 
ubique te mors expectat, tu quoque, si sa- 
piens fueris, ubique eam expectabis. » Idem, 
in Efistola'' : « quam beati mortui, qui 
in Domino moriuntur, audientes a spiritu, 
ut requiescant jam a laboribus suis ! Non 
hoc solum autem , sed succedit j ucunditas 
de novitate , de eeternitate securitas. » 
Idem * : « Bona mors justi propter requiem ; 
melior propter novitatem; optiraa propter 
securitalem. Contra mors peccatorum pessi- 
ma. Et audi unde pessima : mala siquidem 
in amissione raundi ; pejor in separatione 
carnis; pessima in vermis ignisque duplici 
contritione. » Idem ^' : « In hac vita, quan- 
diu durat, corapara tibi illam, quae semper 
durat. Dum vivis in carne , morere mundo, 
ut, post mortem carnis, Deo vivere incipias. 
Quid enim , si consciderit mors saccum cor- 
poris tui, dum te subinde circumdet laetitia? 
quara beati mortui , qui in Domino mo- 
riuntur ! » Idem, in Sermonibus ' : « Quid 
in rebus humanis certius morte ? quid hora 



i69 

iuvenitur ? uon miseratur 
iaopiam, non reveretur divitias, non generi 
cujusliliet, non moribus, non ipsi deuique 
parcit ajtati ; ubique senibus est in januis, 
juvenibus iu insidiis. » Interlinearis ' : «Non 
deljct extolli in his quse agit, qui nescit quo 
modo huc venit, vel quando, et quo modo 
exibit. » Seueca, in Epistola '" : « Juuior es; 
non refert : non dinumerantur anni ; incer- 
tum est, quo te loco mors expectat : itaque 
tu iliam omni loco expecta. » Idem " :« Per- 
cepit sapientiam, si quis tam securus mori- 
tur, quam nascitur : nunc vero trepidamus, 
cum periculum accesserit, non aniraus uo- 
bis, non color constat, lacrymse nihil pro- 
futurae cadunt. Quid est turpius, quam in 
ipso limine securitatis esse sollicilura ? Causa 
autem haec est , quod inanes omniura bouo- 
rum sumus. » 

CAPUT XLIX. 

De Judicio. 

Gregorius, in Registro " : « Kcce mora 
non p.rit, et ardente cojlo, ardente terra, 
coruscantibus elementis , cum angelis et 
archangelis, cum thronis et dominationibus, 
cum principatibus et potestatibus tremen- 
dus judex appareljit. » Idem, stiper Eze- 
chielem '= : « Quae mens erit hominis, aeterni 
judicis sententiam non formidantis? Ibi enim 
tunc simul cuncta peccata ante oculos re- 
deunt : ibi omnia, quae cum deiectatione 
acta sunt, ad memoriam cum pavore revo- 
cantur. Idem " :« Redemptor huraani gene- 
ris cura judex apparuerit, et speciosus justis, 
et terribilis erit injustis. Quera enim man- 
suetum aspicient electi, hunc eumdera pa- 
vendum atque terribilem conspicient repro- 
bi. » Idera, in Moralibus '^ : « IUe post- 
modura cura Deo judex veniet , qui hic ei 



' Ambros., de Fid. resun: — « Aug., de verb. Dom., 
serm. xxi, al. Lxxxvii, n. 2, 3.— ' Id., m 7oan.,tract. 
ixxm, n. 8. — * Bern., Medit., c. iii, post med. — 
' Id., ad Rom. subd., epist. cv. — • Ibid., conseq. — 
'Ibid., paulo ante.— • Id., rfe Convers.adClerie.,c. iiv. 



— ' Gloss. interlin. in Job, xxxviil. — •• Senec, 
Epist. XIV, post. med. — '• Id., Epist. xxli, versus 
fin. — " Greg., ad Mauric. Aug., lib. II, epist. Liil, 
indict. U, col. 1134. — " Id., in Ezech., hom. II, post 
med. — i* Id , hom. vii, longe post med. — '» Id., 
Moral., lib. XI, c. xiu, non longe a princ. 



PHARETRiE LIR. III. 



modoin prece familiaris extiterit. » Idem > : 
« Quisquis slimulo divini amoris excitatus, 
hic possessa reliquerit, iu judicio procul 
dubio ciilmen judiciarise poti^statis obti- 
nebit. » Mem ^ : « Tunc cum Deo judices 
veniunt, qui nunc pro ])eo injuste judi- 
canlur. » Augustinus, in Epistola ' : « Cum 
venerit Dominus,et illuminaverit aliscon- 
dita tenebrarum et manifestaverit eogita- 
tiones cordis, tunc nihil latebit proximum 
in proximo, nec erit qiiod suis quisque 
aperiat, et abscondat alienis. » Mein, de 
Civitate Dei ' : « In illo jiidicio, vel circa 
iilud judicium, has res didicimus esse ven- 
turas : Ileliam Thesbitem, lidem Judaeorum, 
Aiitichristum perseculurum, Christum judi- 
caturum, mortuorum resurrectionem^ bono- 
rum malorumque discretionem, mundi con- 
flagrationem, ejusdemque renovationem. » 
Idem, de Catechizandis nidibus ^ : « Jubeii- 
tur servi christiani et boni fideles , donuni.s 
suis temporaiibus aequanimiter fuleliterque 
servire : quos judicaturi sunt, si usquc ia 
fmem iniquos invenerint; aut cum quibus 
aequaliter regnaturi suiit, si et illi ad verum 
Deuin conversi fuerint. » Ilierouymus, in 
originali siiper Joelem " : « Moerorem diei 
judicii, et tormenta percuntium, ne Sol qui- 
dem et Luna, astraque caetera poterunt in- 
tueri , sed retrahent fulgorein suum , et 
severilatem jiidicantis, reddeutis unicuique 
secundiim opus suum, in caput suum aspi- 
cere iiou audebiint : iion quo clemcntiora 
sunt Dei judicia, sed quo omnis creatura, in 
tormentis aliorum , de suo judicio perti- 
mescat. » Idem : « Etiam qui sancti sunt, 
praesentiam Dei absque formidine non vide- 
bunt. » Joannes Chrysostomus , super Mat- 
thceum ' : « In illo die nihil est quod respon- 
deainus, ubi coelum et terra, aqua, Sol et 
Luna, dies et noctes, et totus mundus stabit 
adversum nos in testimonium peccatorum 

» Greg., Moral.,\\b. X, c. ult , circa priric— « Ibid. 
— ' Aug., ad IlaL, epist. vi, al. xcu, n. 2.— • M., 
rfe Civit. Oei, lib. XX, c. xxx. — 5 Id., de Catecli. 
Rud., c. XX, n. 37.— ' Hierou., in Joel., ui. — ' Cbrys., 
in Matlh., Op. imperf., bom. xa. — » Rom., ii, 13. 



nostrorum ; et si omnia taceant, tamen ipsae 
cogitationes nostrae et ipsa opera specialiter 
stabunt ante oculos nostros, accusantes nos 
ante Deum, dicente Apostolo « : Cogitatio- 
nibus invicem accusantibus , o etc. Ambro- 
sius, super Lucam ' : « Vae milii est, si non 
peccata mea deflevero : vae mihi est, si non 
media nocte surrexero ad confitendum tibi, 
Domine : vae niihi , si dolum proximo meo 
fecero : vae inihi, si non locutus fuero veri- 
tatem. Ad radicein securis posita est : faciat 
fructum qiii potest graliae, qui debet pceni- 
tentiaj: adest Dominus, qiii fructum requi- 
lat, fecundos viviflcet, storiles reprclien- 
dat(a). » Isidorus, deSummoBono '" :« Duae 
sunt differentiae, vel ordines hominiiin in 
judicio , hoc est, electorum et reproborum, 
qui taiuen dividuntur in quatuor. Perfec- 
torum ordo unus esl, qui cum Domino judi- 
cat ; et alius, qui judicatur : utrique tamen 
cum Chrislo regiiabunt. SimiUter ordo re- 
proborum parlilurin duobus, duiu qui inlra 
Ecclesia!)! siiiit mali, judicandi suiit et dam- 
iiandi ; qui vero extra Ecclesiam iuveniendi 
sunt, non sunt judicandi, sed tantum dam- 
nandi. » Rernardus, de Contemptu " :« Non 
uiiius civitatis , aut popiili , aut regionis 
unius, sed uiiiversitatis judices hahent i^rae- 
sidere cum Chrislo : non solum homines, 
sed etiam ipsos angclos judicabiint, qui 
parentem ad modicuiii vapnrem praesentis 
gloriae dedignantes et exsufflaiites , impro- 
perium Christi uuiversis praeposuerunt tilu- 
lis diguitatu!!! " i Nolite timere , pusillus 
grex, quoniam complacuit Patri dare vobis 
regnum. » Idein , in Epi^tola " : « Veniet , 
venieldies judicii, ubi et plus valebunt pura 
corda, quara astuta verba, et conscientia 
bona, quam marsupia plena, quandoquidem 
judex ille nec falletur vcrbis , nec flectetur 
donis. » Idein, super Cantica '* : «Quid in 
Babylone tutum, si Hierusalem manetscru- 

— " Ambros., in Luc. Ili, lib. II, n. 76.— » Uid., rfe 
Suiii. lion., lib. 1, c. XXX, seuL. 10. — " Beni., super 
Ecce nos rcliq., post med. — '' Luc, xii, 32. — 
"Bern., arffloier/., epist. i,circa med.— "ld.,mCaB<., 
serm. lv, ante mcd. — (a) Ccet. edit. deprebendai. 



tinium ? » Idem , de Dmdecim Gradibiis ' : 
a Cognoscetur recte Doininus justitiam fa- 
cicns, qni nunc ignoratur misericordiam 
quaereas. « Idem, in Sermonibus^ : « Nudi 
stabunt ante tribunal Chi isli , ut audiant 
vocem judicii, qui ad vocem consilii obdura- 
verunt aures suas. Qiud rnim loquitur 
Deus? Agite pcenitentiam , in^iuit. Multi 
tamen dissimulant, multi continent aures 
suas, et dicunt : Diirus est hic sermo. Non 
sic impii, non sic, cum intonuerit sermo 
durus, et verbnm asperum : Ite, maledicti, 
in ignem (eternum. » Ansclmus, in libro 
Meditationum : « lignum aridum et inu- 
tile, slernis ignibus dignum, quid respon- 
debis in illa die, cum exigetur a te, usque 
ad ictum oculi, omne tenipus vivendi tibi 
impensum, qualiter fuerit a te expensum? 
Tunc quippe condemnabitur quidquid fuerit 
inventura in te, operis vel otii, sermonis et 
silentii, usque ad miiiimam cogitationem, 
etiam quod vixisti, si non fuerit ad volun- 
tatem Dei directum. » Idem : o angustia! 
hinc erunt accusantia peccata, inde terrens 
justitia, siibtus patens horridum cliaos in- 
ferni , desuper iratus judex, intus urens 
conscientia, foris ardens niundus ; et si ju- 
stus vix salvabitur, peccator sic depressus, 
in quam partem se premet constrictus? Ubi 
latebo? ubi apparebo? Latere erit impossi- 
bile, apparere intolerabile. » Idem : « Dies 
irse, dies illa, etc. Quid dormitas, anima 
tepida et digna evomi? Qui non expergi- 
scitur, qui non tremit ad tantum tonitruum, 
non dormit, sed mortuus est. » 

CAPUT L. 

De Damnatione. 

Fit miseris 



Gregorius, in Moralibus 
mors sine morte, fmis sine fine, defectus si- 
ne defectu : quia et mors vivit, et finis sem- 
per incipit , et deflcere defectus nescit : mors 

• Bern., de duod. Grad. hum., \>Oii mcd. — 2 Id., 
df verh. Habac, serm. ante fin. — > Greg., MoraL, 
lib. IX, c. XXXIX, circa med. — * Ibid. — » Ibid., 
anie nied. — ' Id., in Evang., hom. xl, post med. 



DE PRRICULOSIS. 171 

perimit, et non extinguit : dolor cruciat, 
sed nullatenus pavorem fugat : flamma com- 
burit, sed nequaquam tenebras discutit. » 
Idem * : « In inferno ignis non lucet ad con- 
soldtiouem ; et tamen , ut magis torqueat , 
ad aliquid lucet. Nam sequaces suos secum 
in torraento reprobi flamma illustrante vi- 
suri sunt , quorum amore deliquerunt : qua- 
tenus, qui eorum vitam carnaliter contra 
praecepta Conditoris amarunt, ipsorum quo- 
que interitus eos in augmentum suae dam- 
nationis affligat. » Idem » : « Sicut in domo 
Patris mansiones midtce sunt pro diversitate 
vu-lutis, sic damnntos diverso supplicio ge- 
hennaeignibussubjieitdi.sparilitas crimiiiis. » 
Idem, in Homiliis ' : « Ut peccatores in sup- 
plicio amplius paniantur , et eorum vident 
gloriam, quos contempserunt, et de illorum 
etiam poena torquentur, quosinutiliter ama- 
verunt. » Hieronymus, in originali super 
Isaiam : « In consummatione muudi, prae- 
terilarum deliciarum recordatio erit raateria 
cruciatuum. « Augustinus, iii Sermonibus ' : 
« Quare in inferno mors quaeritur, et non 
invenitur? quia quibus in hoc saeculo vita 
offertur, et nolunt accipere, in inferno quae- 
rent mortem , et non poterunt invenire. » 
Idem , in Enchiridio [a] " : « Mitissima sane 
omnium pcena erit eorum , qui praeter pec- 
catum , quod origiuale traxerunt , nullum 
insuper addiderunt ; et in cseteris , qui addi- 
derunt , tanto ibi quisque tolerabiliorem ha- 
bebit damnationem, quanto hic minorem 
habuit iniquilatem. » Mem, de Catechiza,n- 
dis rudibus ° : « Sicut nullum gaudium re- 
rum temporalium ex aUqua parte simile po - 
test inveniri gaudio vitte aeternae , quam 
sancti accepturi sunt; ita nuUus cruciatus 
pcenarum temporalium potest sempilernis 
iniquorum cruciatibus comparari. » Idem, 
de Natura boni '" : « Peccantes in suppliciis 
ordinantur. Quia ordinatio eorum naturae 
non competit, ideo poena est , sed quia cul- 



— ' Aug., <le Temp., seriii. CCLII, al. ccs.^ix, n. 4, in 
app. — » Id., Enchirid., c. XCIII. — ' Id., de Catech. 
Rud., c. XXII. — '" Id., de Nat. Bon., c. vii. 
(a) Caet. edit. EnMridion, 



172 



PHARETRffi LIB. 



pae competit , ideo justitia est. » Ideiii ' : 
nMelius ordinatur natura, ut jusledoleat in 
supplicio, quam ut impune gaudeat in pec- 
cato. » Joannes Chrysostomus , in Sermoni- 
bus : « Excludi a bonis aeternis, et alienum 
effici ab his, qucE praeparata sunt sanctis, 
tantum generat cruciatum, tantum dolorem, 
ut etsi nulla extrinsecus pnena torqueret, 
haec sola sufficeret. » Idem : « Non putemus, 
quia supphciorum nimietas ipsa dabit finem 
dolorum; sed peccata quidem pcenas accen- 
dent, incorruptio vero aiiimai et corporis 
nulhim suppliciis terminnm dabit. » Isido- 
rus, ia Synonymis " : « Intende animo quas- 
cumque saeculi poenas, qaoscumque tormen- 
torum dolores, quascumque dolorum acer- 
bitates, compara hoc totum gehennae , et 
leve est omne, quod patcris. o Fulgentius, 
in Epistola : « PrinripaUa sunt duo tormenta 
in inferno : ibi frigus intoierabiie, et calor 
ignis inextinguiliihs. Unde in Evangelio le- 
gltur ' : lUic erit fletus et stridor dentium: 
fletus namque in liquefactione oculorum de 

' Aiijj., tle Nal. Bon , c. ix. — ' Isid., Synon., c. i, 
aute med. — ' Matth., viii, )2. — ' Beru.,acf Guarin. 



calore nascitur ; stridor vero dentium de fri- 
gore oritur. » Bernardiis, in Epistola * : 
« Ob hoc proculdubio inflexibilis et oi)stina- 
tae mentis punilur aeternaliter maium , licet 
temporaliter perpetratuni , quia quod breve 
fuit tempore vel opere, longum esse constat 
in pertinaci voluntate. » Idem, in Sermoni- 
bus: «Singulis excessihus,singuliset mem- 
bris, quae armafuerant iniquitatis, sua de- 
betur pcena pro quahtate , vel quantitate 
commissi. in quo autem membro Creator 
amplius offenditur, peccator gravius torque- 
l)itur. » Ansehnus, de Similitudinibus ' : 
« Partes miseriai sunt turpitudo , pondero- 
sitas, imbecillitas, servitus, inflrmitas, anxie- 
tas, vitae brevitas, insipientia, discordia, de- 
decus , impoientia, timor, tristitia. » Auc- 
tor de Spiritu et Anima * : « Quaeilam animae 
in eisdem locis, iu quibusculpam commise- 
runt, puniuntur; quaedam vero abditis re- 
ceplaculis usque ad ultimam resurrectio- 
nem continentur , sicut unaquaeque digna 
est requie et miseria. » 

abb., epist. ccLlli.— ' Anselm., de Similil., c. XLlx.— 
• De Spir, etAnim., inter Up. S. Aug., append. tom.VI. 



LIBER QUARTUS 

IN QUO 

DE GRATIOSIS AGITUR 



CAPUT PRIMUM. 



De Voluntate. 



Gregorius, in Homiliis ' : « Aute Dei ocu- 
los nunquam est vacua manus a munere , si 
fuerit arca cordis repleta bona voluntate. b 
Hieronymus, in Epistola ' : « Certe Christus 
pro aninii voluntate omnia inacceplum re- 
1'ert. Nemo apostolis pauperior fuit, et nemo 
tantum proDominodereliquit. » Augustinus , 
de vera Religione ' : « Tales servos suos me- 
liores esse Deus judicavit, si ei servirent li- 
beraliter. Quod nuUo modo fleri posset , si 
non voluntate, sed necessitate servirent.,» 
Idem, deSpirituetLittera'' : «Nemohabet 
in potestate, quid ei veniat in mentem ; sed 
consentire, vel dissentire, propria? volun- 
tatis est. » Idem, Contra qvinque hcereses ^ : 
a Ad compellendum non potest esse moles- 
tus exactor, cum ad reddendum devotus est 
debitor. » Idem : « Nemo aliquid , » etc, su- 
pra, hbro II, de Charitate '. Idem ', de Ec- 
clesiasticis Dogmatibus : « Nullus sanclus et 
justus caret peccafo ; nec tamen ex hoc de- 
sinit esse justus vel sanctus, cum aflectu te- 
neat sanctitatem. » Idem , de Viduitate * : 
« Nostrum est velle ; sed voluntas ipsa et 
admonetur ut surgat, et sanatur ut valeat, 
et dilatatur ut capiat, et impletur iit ha- 
beal.» Ideni, dc Solilnquiis ^ : « Quanto au- 
gelur spes viJenda! illius, cui vehciuenlor 



. ' Greg., inMvang., hom. v, circamed.— '■ Hieron., 
ad Exuper., epist. ixxv. — • Aug., de ver. Re/irj., 
c. XIV. — ■• Id., de Spir. et LiU., c. xxxiv — s |,j., 
cont.quinq.Hceres., c. i. — ' Vid. sup., lib. II, c. xxv, 
p. 94. _ ' iino Gennad., r/e Kccl. Dogm., c. Lxxxv. 
--- ' Aug., de Viduit. Boit., c. xvii. — ' Id., SoUl., 



aestuo , pulchritudinis , tanto ad illam totus 
amor voluntasque convertitur. » Idem, de 
Agone Christiano '":« Omnis creatura , velit, 
nolit , uni Deo et Doraino suo subjecta est ; 
sed hoc adiiionemur, ut tola voluntate ser- 
viamus Domino Deo uostro : quoniam justus 
liberaliter servit; injustus autem compedi- 
tus servit. » Joannes Chrysostomus , super 
Matthceum " : « Voluntates bonae sic suaves 
sunt apud Deum, quemadmodum apud ho- 
mines odoriferi flores. » Idem '* : « Sicut 
peccatum opus sine voluntale non facit, ita 
et justilia ex opere uon consummatur., nisi 
et voluntas afl^uerit. » Idem : « lUa est glo- 
riosa , » etc, supra, libro II , de Continentia 
tactus. idem " : « Debet voluntas, » etc, 
supra, libro II, de Gratia^\ » Bernardus, 
de Lihero Arbitrio " : « Ordinatio est omni- 
moda conversio voluntatis ad Deum , et ex 
tota se voluntaria devotaque subjectio. » 
Idem, in Epistola : « Regnum Dei intra nos 
est. Quid esl hoc regnura? sana et libera vo- 
luntas iiomiiiis, ita se conformans voluntati 
Dei, ut nihil velit quod sciat ei displicere , 
nihil nolit quod sciatei placere. » Anselmus, 
de Similitudinibus "■ : « Yoluntas l)ona est, 
qu* Dei voluntati subjecla est , quando id 
vult, quod Deus vult illam velle debeie; et 
jusla sive recta dicitur, quando id, quod 
Ueus vult iilam velle debere , amplectitur. » 
Idem '' : 8 Non semper velle debemus quod 

lib. I, c. X. — " Id., de Agon. Chisi., c. vil. — 
" Clirysost.. in Matlh., Op. iinperf., liom. xxxix, 
— '2 "ibid., hom. XXXII. — ■' Vid. sup., lib. II, 
c. XXXVII, p. 14IJ. — ' Vid. ibid., c. xvi, p. 83. — 
" Bern., de lih. Arfj., atite med. — " Anselm., de 
Similtt., c. CLvni. — '■' Ibid., c. CLiJ. 



174 PHARETR^ LIB. IV 

Deus vult ; sed hoc velle debemus , qiiod Cantica ~ 
Deus vult nos velle debere. » 



CAPUT II. 

De Tranquillitate. 

Gregorius, in Registro ' : « Nullius vos ibi 
liugua implicet, ubi conscientianonaccusaf. 
Quem enira coiiscienlia defendit , et inter ac- 
cusatores liber est; et liber, vel sine acciisa- 
tione, esse non potusl, si sola, quae inlerius 
audit, conscienlia acoiisat. » Idem, in Mora- 
libus ' : « Piorum conscientiae grande sibi 
conferri prajmium credunt, cum de quibus- 
dam modo siiis illicilis actionibus arguun- 
tur. Propoimnt (a) enim ante oculos cordis, 
quia dislrictum De\ judiciain tanto verius 
tunc super eos railigabitur, quanlo nunc 
acrius bomine arguente praevenitur. » Au- 
gustinus , de Cutechizandis Rudibus ' :« Tu 
qui veram requiem , qua? post hanc vilani 
Christiauis promillilur, quaeris, etiam hic 
eam inter amarissimas vitae bujns niolcs- 
tias suavein gustabis, si ejus,quieam pro- 
misit, praecepta dilexeris. Cito enini senties 
dulciorcs essc fructus justitia', quam ini- 
quilatis ; et veriusatquejucundius gaudebis 
de bona conscientia inter molestias, quam 
de mala inter delicias. » Idem , super Gene- 
sim ad litteram * : « Etiam in ipso homine 
laetitia quaedam bonae conscientiae paradisus 
est. Undc ct Eccle.sia iu eanctis temperanter, 
etpio, et juslo vivenlibus paradisus recte 
dicilur, polleus afflueiitia gratiarum castis- 
que deliciis. » Anibrosins : « Bene sibi con- 
scius, » etc, supra , lil). II , de Constantia '. 
IsidoruSjde Summo Bono * : « Seinpcr con- 
scientia servi Dei, huniilis esse debetct tris- 
tis : ut sciliccl per humilitatem non super- 
biat, vt per huinilem inojrorem cor ad las- 
civiain noii dissolvat. » Bernardus , super 

'Gieg., «i/ Ci'i(Slant. Mtdiolim., lib. VI, epist. xiv, 
col. 12G1. — - lil., Aloral., lib. X.WI, c. li.— ' ug., 
de Cutedi. I',ucliti , c. xvi.— * Id., ile Cenes. ud lill., lib. 
XII, c. xx.xiv. — 6 Vid. 3iip., lib. 11, c. xxxii, p. \tH.— 
« Isiil., de Sum.lioii., lib. 111, c. xx, seut. 3. — ' Bem., 

(a) Cat. edil. prEepouuul. 



« Sufficit adversum os loquen- 
tium iniqua, opinio bonorum cum testimo- 
nio conscientiae. » Idem * : « Oinnis gloria 
sanctoruui intus, non foris est; hoc est, non 
in flore foeni, aut in ore vulgi, sed in Do- 
niino. » Idem , de Consideratione ' : « Per- 
fecta cuiiiue et absoluta excusalio est , testi- 
monium consclentiae suae. Mihi enim pro 
minimo esl , ut ab illis judicer, qui dicunt 
bonum malum, et malum bonum. » Idem : 
« Magnse divitiae, bona conscientia. Et re- 
vera, qnid ditius in rcbus, aut quid dulcius, 
qnid in terra quietius, atque securius? Bona 
conscientia damna rerum nou metuit , non 
verborum contumelias, non corporis crucia- 
tus, quippe quae et morte ipsa magis erigi- 
fur quam dejicitur. » Idem : « Bona bonae 
conscientiae revirescunt in laboribus, non 
arescunt; nec in morte evanescunt , sed re- 
florescunt ; lajtificant viventem, morientem 
consolanlur, reficiunt niortuura. nec defl- 
ciunt in aetenmm. » Seneca, in Epistola '" : 
« Sapiens nunquara siue gaudio cst ; gau- 
diiiiu autcm hoc non nascitur nisi ex virtu- 
tum conscientia. » 

CAPUT III. 

De Tacitumitatc. 

Gregorius, in Moralibus " : « Discrete vi- 
cissitudinura pensanda sunt tempora : ne 
ant, cum restriuL-i debet linguii, per verba 
se inutiliter solvat; aut, cum loqui uliliter 
potest, semetipsam pigra restringat. » Idem ' ': 
a Si ab increpationc idcirco reticemus, quia 
contra nos insurgere derisoris odia forinida- 
mus ; non jam lucra Dei quaerimus, sed nos- 
tra. » Ideiu : « Proximorum mala, » etc, 
supra, Ub. II, de Consenm". Idem '* : « (]uo- 
ties auditores nostri nostra volunt quasi lau- 
daudo cognoscere, nou autem sua perversa 

iH Cant., seiiu. xxiv, anle iiied. — » Ihid., serra. xxv, 
post med. — '■' Id , de Consnlrr., lib. II, aute med. — 
"> Senec., Efjist. Lix, prope fin. — " Greg., Moral., 
lib. I.\, c. xvii, circa fiu. — " Ibid., lib. XX, c. xvii, 
circa Un. — " Vid. siip., lib. II, c. iv, p. u7. — 
" Greg., Moral., lib. XXII, c. xxil, paulo post princ. 



DE GRATIOSIS. 



«5 



mutare, omnia taceauius : ne ,si ostcntatio- 
nis studio verbum Dei loquimiir, ct illornm 
culpa, quae erat, essenon desinat, et nostra, 
qu,T. non erat, fiat. [» Idem, in llomiim ' : 
« ImitatioueDei;, gloriosius est tacendo in- 
juriam fugere, quam respondendo suue- 
rare. » Idem, super Ezechielem^: « Quasi 
quoddam nutrimentum verbi est censura si- 
lentii; et recte per excrescentem quoque 
gratiam sermonem accipit, qui ordinatc an- 
tea per luimilitatem tacet. » Ideni ": « Sicut 
mali ideo Deum exasperant, quia loquuntur 
et faciunt mala; ita nonnunquam boni exas- 
perant, quia reticent bona. » Idem, in Pas- 
toraW' : « Qui proximi niala respiciunt, et 
tameu silentio bnguam premunt, quasi cons- 
pectis vulneribus, usum medicaminis sub- 
trahunt, et eo mortis auctores fiunt, quo 
minus, quem poterant, curare voliint (a). » 
Hieronymus, in Epistola '; « Nunquam de 
mulierum formis dispules; nec quid in cu- 
jusquam domo agitur, alia domus per te no- 
veril. » Augustinus, de Mendacio ': « Licet 
vel dissertori, ac dis[)ulatori, ac prajdicalori 
reruni Betcrnarum , vel narratori atque pro- 
nunciatori rerum temporalium, ad sedifl- 
candam religionem atque pietatem pertinen- 
tium, occultare in tempore quidquid occul- 
tandum videtur ; mentiri autem, nunquam. » 
Idem , de Baptismo parvidonmi ' ; « Ubi de 
re obscurissima disputatur, non adjuvanti- 
bus divinarum Scripturaium cerlis claris- 
que doLumentis, cohibere se debet humana 
pra^^sumptio, uiliil faciens in partcm alteram 
declinando. » Idem : « Magis innocentes, » 
etc, supra, lib. III, de Remissione^. Idem, 
ibidem ° : « Tu vulnus, » elc. Isidorus, in 
Synonymis '";« Tempore congruo loquere ; 
tempore congruo tace; non loquaris, nisi 

' Greg , I'! Evnng.. liom. xvin, post meiJ. — ^ id., 
!« Kzec't , lioui. .\i, anle med. — ■' Ibiil., liom. ix, 
longe post med. — * Id., Pasior., p. III, c. i, 
admon. 13. — 5 Hieron., ad Ncpolian., epist. ii. — 
' Aug., de Meiid. ud Consent., c. x. — ' Id., de Bu/jt. 
jsarvut., al. de Peccator. tneril. et nmis.i., lib. II, 
c. xx.wi. — 8 vid. sup., lib. III, c. xxxvii, p. |(il. 
— " Vid. ibid. — 1° Isid., Synon., c. ix. — " Ibid., 

(«) Al. nolimt. 



inlerrogatus fueris; non dicas, priusquam 
audias. » Idem " :« Ab olioso sermone com- 
pesce linguam; cave fabulas ineptas; aniles 
fabulas non requiras; inania verba non gar- 
rias. » Idem '- : « Yis virtules tuas augere? 
prodere noli. » Idem '' : « Fuge videri quod 
e.sse meruisti : quod manifestando potes 
amittere, lacendo custodi.» Ambrosius,super 
LMCom"'; « Rarior tacendi viiius, quain lo- 
quendi. » Idem, de Officiis^'^:» Quamplures 
vidi loquendo in peccatum incidisse; vix 
quemquam tacendo : ideoque lacere nosse, 
quam loqui, difficilius est. » Idein":a Quando 
nobis aliquis conviciatur, lacessit, ad vio- 
lentiam provocut, ad jurgium vocat; tunc 
silentium exerceamus, tunc miiti fieri non 
erubescamus. » Bernardus, de Considera- 
tione " : « Ulilis semper cuslodia oris, quse 
tamen affabilitalis graliam non excludat. 
Ergo ubiquc fraenanda lingua prae^eps, 
maxime autem in convivio. » Idem: «Nemo 
fratres, » etc, infra, de Correptione '«. Glossa 
iii Leviticim^^:u Quod gula peccavit, jeju- 
nium corrigat: qnod garrulitas admisit, si- 
lentium deleal; et similiter contrariis cu- 
rcntur contraiia. » 

CAPUT IV. 

De Exercitio. 

Gregorius, iu Registro : « Apud Domi- 
num iion gradus clegantior, sed vitse me- 
lioris actio comprobatur. » Idem ^" : « Qui 
ecclesiasticis famulantur obsequiis, eccle- 
siastica, ut possibilitas exigit , debent adi- 
pisci subsidia. » idem ^' : «Juslitiani, quam 
mente geritis, oportet coram liomiiiibus luce 
operum demonstretis. » Idem, in Morali- 
bus ^^: « Cum opus cre.scit, praemii fiducia 
proficit; cum vero opus torpuerit, spes a 

paulo aule. — '^ Ibid., c. .x. — " Ibid., po.st pauca. 
— '* Ambro.^., in Luc, xix, lib. IX, ii. 10. — 
's Id , de Offic., lib. I, c. ii. — i" Ibid., c. v. — 
" Bern., de Conudcr.. lib. IV, versus fin. — '* Vid. 
inf., c. xxxviii. — 1» Gloss in Levii., xxv. — 'o Greg., 
rid Gaudent. Nol , lib. IV, epist. xxvi, col.1176. — 
2' Id., ud Tlieod., lib. I, c. xLVi, col. lltjl. — " Id., 
iioral., lib. Vlil, c. iii, circa liu. 



17« 

remuneratione lassescit. » Idem 
hac vita justorum labor est, ut semetipsos 
inveniant; invenientes flendo atque corri- 
gendoad melioraperducant.» Idem^: «Sicut 
malis securitas praesens labor est , ita bonis 
praesens labor perpetuam securitatem pa- 
rit. » Idem ' : « Sancti viri niinime exultant 
cum cognoscunt quae facianl, sed cum fa- 
ciunt quae cognoverunt : et si intelligendo 
congaudent muneri largitoris, moerentes 
tamen considerant debitum operis. » Idem, 
SMper Ezechielein'': « Activa vita est panem 
esurienti tribuere, verbum sapientiae nes- 
cientem docere, errantem corrigere, ad hu- 
militatis viam superbientem proximum re- 
vocare, inflrmantis curam gerere, et com- 
missi nobis qualiler subsistere valeant, dis- 
pensare. » Idem '^ : « Considerandum nobis 
est opus nostrum quale sit, quae cogilatioin 
opere, quae intenlio in cogitatione. » Idem*: 
Quid jam de Scriptura saira didiceris, et 
quantum proximum tacilus ames, in lalitu- 
dine boni operis ostendcs. » Idem, in Dia- 
logis'' : « Opus ex dono est, non donum ex 
opere. Omne quippe opus dona praeveuiunt, 
quamvis ex subsequenti opere ipsa eliam 
dona succrescunt. » Isidorus, in Synotiy- 
mis ' : «Praecave otiuui ; nou diligas otium; 
non ducas vitam iu otio: faliga corpus labo- 
ribus; exerce operis cujuslibet studium. » 
Idem ' : « Gravius libido urit, quem oliosum 
invenerit. Ccdit auteui libido rebus, cedit 
operi, cedif industriae et labori. » Idem, de 
SummoBono '":« Nibiljuvaf, quod inter bo- 
num et malum sensu pruilentiore discerni- 
mus, nisi opere aul male cogitala caveamus, 
aut bona inchoata faciamus. » Idem " : «Dei 
servum sine iutermissione logere, orare, et 
operari oportet , ne forte mentem otio dedi- 
tam spiritus fornicationis surripiat. Cedit 
enim labori voluptas; auimum autem va- 

t Greg., Moral., llb. .\l, c. xxi.— « Ibid., lib. X, c. 
111, post priuc— ' Ibid., lib. XXII, c. ui, post meii. 
— ♦ lil., in lizech., lioui. .\iv, circa nieil.— » Ibid., 
hoin. XX, longe post med. — > Ibid., lioui. ivii, ante 
med.— ' Id., Dial., lib. I, c. iv, ante ined. — ' Isid., 
Syiion., c. V.— ■' Ibid., paiilo anle. — '» Id., rfe Sum. 
Bon., lib. II, c. iiv, sent. 10. - " Ibid., lib. III, 



PHARETRjE LIB. IV. 

: « Iste in cantem cito praeoccupat. » Joannes Chrysos- 



tomus, super Matthceim "; « Qui habent 
spiritum Dei, non sunt contentisedereotiosi; 
sed ipse spiritus, qui est in eis, urget eos 
aliquod bonum appreheudere. » Idem, de 
Compunctione " .■ a Merces major tibi auge- 
tur, quando non spe mercedis operaris, sed 
studioplacendi.B Augustinus, in 5er»none": 
« Noli esse piger in opere, cujns mercedem 
desideras. Si quem et tu ipse mercenarium 
conduxisses, non ante mercedem numera- 
res, quani iu opere exerceres. » Idem, de 
Baptismo parvulonm ": « Propter hoc de pa- 
radiso emissus Adam contra Eden habitavit, 
id est contra sedom deliciarum, ut signifl- 
caret, quod in laboribus, qui sunt deliciis 
contrarii, erudienda est caro peccati. » Idem, 
de Opere monachorum '" .• « Nullo modo de- 
cet , ut in ea vita, ubi senatores fiunt labo- 
riosi, ibi flant opiflces otiosi; et quo veniunt, 
relictis deliciis, qui fuerunt praediorum do- 
mini, ibi sint rustici delicali. » Idem, in 
glossa super 1 Tim., v : « Qui ad pedes fra- 
trum inclinalur, in corde vel excitatur, vel, 
si jam inirat, conflrmalur humililatis affec- 
tus. «Idem : « Yis desideriorum , » etc, infra, 
in c. de Besiderio ". Bernardus, de Conside- 
ratione ": «Si labor terret, merces iuvitet : 
uuusquisque enim secundum suum laborem 
mercedem accipiet. » Idem, in Epislola '*: 
Non ex foliis, nou ex floribu.s, sed ex fructu 
arborbona, uialave coguoscitur : denique": 
A fructibus eorum coynoscetis eos : opera 
ergo, el nou verba^ discernunt inter filios 
Dei, et filios dilfidentiae. » Idem, de Amore 
Dei: « Quamvis adhuc non videat oculus, 
non cessel operari nianus : ut qui proficere 
vult in niaguo, fidelis sit iu minimo; et in 
eo, quod ex Conditoris largitate jam praro- 
gatum habet, vis pole.slatis oflicium exhi- 

c. XX, sent. 5.— " Cbrysost., in Matih., Op. itoperf., 
hom. V.— '» Id., ile Comi.unct., lib. II.— '»AHg., rfe 
Tcmp., serm. ccxlv, al. x.kxviii, n 4. — " Id., de 
Peccal. merit. et remiss., et de Bopt. parvul., lib. 11, 
c. xxxiv.— '" Id., de Oper. Atonach., c. xxv.— " Vid. 
inf., c. XXIV. — '* Beru., de Consider., lib. II, anle 
med. — " Id., Epist. cvn, circa princ. — » Mntlh., 
VII, »6. 



DE (}RA.TIOSI> 



177 



beat boiiee voluntatis. » Idem : a Miserere 
animai, n elc, supra, lib. II, de Contri- 
tione ' . Seneca , in Epistola * ; « Satis mul- 
lum temporis sparsimus, incipiamus vasa 
in senectute colligere : in freto viximus, mo- 
riamur in portu. » 

CAPUT V. 

De Innocentia. 

Gregorius , in Moralibus ' : « Plerumque 
res qugelibet innocenti mente conspicitur, 
sed ipso conspectu animus concupiscentiaj 
gladio confoditur. Noa enim David Uriae 
coDJugem ideo studiose respexit, quia con- 
cupiverat; sed ideo potius concupivit, quia 
incaute respexit. » Idem * : « Nil simplici 
corde felicius, quia quo innocentiam erga 
alios exliibet , nibil est, quod pati ab aliis 
formidet. » Idem ^ : « lUum facit humana 
derisio Deo proximum, quem ab humanis 
pravitatibus vitse innocentia servat alie- 
num. » Idem * : « Si mentis innocentia cus- 
toditur, etiam si qua foris infirma sunt, 
quandoque roborantur. » Idem, in Registro\- 
« Sicut multorum jam experimento didici- 
mus, in damno expenditur, quidquid cum 
peccato congregatur. Si igitur vultis nihil 
injuste perdere, summopere studele de in- 
justitia nihil habere. Interrenis enim rebus, 
semper causa damni est origo peccati. » 
Idem ' : « Yosmetipsos ita, ante conspectum 
omnipotentis Domini, in bonis operibus de- 
betis exhibere , ut inveniri in vestra actione 
nequeat, quod ab eodem Deo judice percuti, 
vel horaine insidiante valeal accusari. » 
Idem, in Pastorali : « Fit plerumque Deo 
gratior amore ardens vita post culpam, quam 
securitate torpens innocentia. » Ambrosius, 
de Officiis: « Hoc est innocentem esse, igno- 
rare quod noceat; et si circumscribitur ab 

' Vid. sup., lib. II, c. xviii, p. 86. — " Seuec, 
Iij'i3t. XIX, circa princ. — ' Greg., Mural., lib. ,\XI, 
c. VI. — * Ibid., lib. \\\, c. xxi, iu princ. — " Ibid., 
lib. X, c. XV, in fiu. — » Ibid., lib. V, c. x.xxi, posl 
med. — ' Id., ad Bmnichild., lib. IX, c. Lvii , 
col. 1470. - 8 Id., ad quosd. e/jisc. Sicil.. lib. XI, 
c. xxii, col. 1523. — » Anibroa., de Offic, lib. II, 

TOM. vn. 



aliquo de omnibus, tamen bene judicat, qui 
fidem esse in omnibus arbitratur. » Idem * : 
« Beatam vitam efficiunt tranquillitas cons- 
cienliae, ct securilas innocenlise. » Idem, de 
Poenitentia '".• « Facilius inveni, qui inno- 
centiam servaverint, quam qui congrueege- 
rint pcEnitentiam. » Hieronymus, in Epis- 
tola " : « MaUtiam, odium, atque invidiam, 
quBe vel maxima, vel sola semina sunt no- 
cendi, christiana a se anima propellat : neque 
manu tanlum aut lingua, sed corde quoque 
custodiat innocentiam. » Idem ": « Tum de- 
mum laelare de innocentise conscientia, si 
cum potes adjuvare non desistas. » Joannes 
Chrysostomus, in Sermone : « Gaude, in- 
nocentia, et exulla; gaude, inquam, quia 
ubique illsesa es, ubique secura. Si tentaris, 
proficis : si humiliaris, erigeris: si pugnas, 
vincis: si occideris, coronaris. » Augustinus, 
super Psalmos '" : « Duobus modis nocet ho- 
mo ; si facit miserum, vel si deseriL misa- 
rum. Innocens vero est, qui nec sibi, nec 
ahisnocet.» Idem, de Civitate flei'*; « Absit 
a mente christiana, quae in Deo suo spe po- 
sita, cujus adjulorio innititur, ut mens taiis 
cujuslibet carnis voluptatibus ad consensum 
turpitudinis cedat. Quod si illa concupiscen- 
tia, vel inobedientia, quse in membris habi- 
tat, prseter nostrse voluntatis Icgem q;.;asi 
sua lege movelur, quanto magis absque 
culpa est in corpore non consentientis , si 
absque culpa est in corpore dormientis ! » 
Idem ": « Pertinet ad iunocentis offlcium, 
non solum nemini malum inferre, verum 
etiam cohibere a peccato, vel punire pecca- 
tum: ut aut ipse, qui plectitur, coriigatur 
experimento, aut alii terreautur exemplo. » 
Idem : « Sicut non est beneficentiae , » etc, 
supia, de Memissione '°.- Idem ibidem : « Ma- 
gis innocentes ", » etc. Idem, de Vita chris- . 
tiana^^: « Nihil Deo dignius, uihil carius 

c. 1. — '» Id., de Pcenit., lib. II, c. s. — " Hierou., 
ad Celant., epist. xiv, ante med. — 's Ibid., post 
pauca. - " Aug., Enarr. in Psal. c— '♦ Id , deCivit. 
Dei,\\h. I,c. x.xv.- '» Ibid., lib. XIX, c. xvi — >» Vid. 
sup., lib. III, c. xxxvii, p. Itll.— " Vid. ibid. — 
" Aug., de Vit. Christ., c. x. 

IJ 



178 



pharetrj: lib. iv. 



esse potest, quam ut innocentia tota obser- 
vatione teneatur. Licet enim quis in aliis 
operibus devotus appareat, si illam non ha- 
buerit, sibi frustra blanditur. » Cassiodorus, 
in libro de Anima ' : « Vir fixus, purus, in- 
nocuus omnes laudat, se semper accusat : ut 
complaceat universis, sibi soli displicet. » 
Bernardus, cle Consideratione ' : « Non eris 
innocens, si aut puiiias eum, cui fortasse 
parcendum esset ; avit parcas ei , qui fuerat 
puniendus. Anselmus, de Similitudinibiis \- 
Si hinc peccati pudorem , et illinc cerne- 
rem inferni horrorem , et necessario uui eo- 
rum haberem immergi, prius me in infer- 
num immergerem, quam peccalum iu me 
immitterem. Mallem enim purus a peccato, 
et innocens, gehennam intrare, quam sorde 
pollutus ccelorum regna tenere: cum constet 
solos malos in inferno torqueri et solos bo- 
nos in coelesti beatitudine foveri. » 



CAPUT VL 



De Excusatione. 



y 



Gregorius, in Moralibus^: « Justus, etsi 
quid unquam delinquendo loquitnr, tamen 
dignum non est, ut ab injustis et prave vi- 
venlibus judicetur. » Idem : a Cum quos- 
libet, » etc, supra, lib. I, de Pauperibus \ 
Augustinus, iu Epistola ' : « Discamiis in 
similitudine operum discernere aninios ope- 
rantium, ne clausis oculis calumniemur, et 
benevolospronocentibusaccusemus. »Idem, 
de («) Sermone Domini in monte ' .• « Ea 
facta, qnae dubiuui est quo animo fiant, in 
meliorem partem iuterpretamur. » Ideni : 
« Non reprehendamus ea, quae nescimus 
quoanimo fianl, neque ita reprehendamus 
(jua! manifesta sunt, ut desperemus sanita- 
tem. » Bernardus, super Cantica '; « Cave 
alienae conversatiouis esse aul curlosus e .- 



plorator, aut temerarius judex. Etiamsi per- 
peram actum quid deprehendas, nec sic ju- 
dices proximum; magis autem excusa in- 
tentionem, si opusnon potes, puta ignoran- 
tiam, puta subroptionem, puta casum. Quod 
si omnem omnino dissimulationem rei cer- 
tiludo i-ecusat, suade nihilominus ipse libi, 
et dicito apud teipsuin : Vehemens fuit ten- 
tatio; quid de me illa fecisset, si accepisset 
in me similiter polestatem? » Idem ': « Si 
is qui de claustro est, oum qui versatur in 
popiilo interdum minus discrete sese agere 
deprehendal, verbi gratia, in verbo, in cibo, 
in somuo, in risu, in ira , in judicio; non ad 
judicandum conlestim prosiliat, sed memi- 
nerit scriptum "> : Melior est iniquitas viri, 
quam benefaciens mulier. Nam tu quidem 
in tua custodia vigilans benefacis; sed qui 
juvat muUos, et melius facit, et virilius. 
(Juod si implere non sufficit ab.s(jue aliqua 
iniquitate, id est absque quadam inajquali- 
tate \itae et conversationis suae, memento 
quia " Charitas operit muUitudinem peccato- 
rum. » Seneca, in Epistola " / « Sapieus non 
vertit omnia in pejns, sed nec quaerit cui 
imputet casum : et pecc;ita ad fortunam po- 
tius refert; non calumnialur, uecverlia, nec 
vultus : quid(]uiil accidit, benigne interpre- 
lando levat. » Mem " : « Semper, quidquid 
dubium est, humauitas inclinet iu melius. » 

CAPUT VII. 

l)e Discussione. 

Gregorius , in Moralibus " : « Justi viri, 
cum districtionem venturi judicis contem- 
plantur , peccata sua ad memoriam redu- 
cuut : deflent, qua; commiserunt : dislricte 
se judicaut, ne judicentur' » Idem " : «Do- 
miuum tanto quis securius expeclat, quanto 
quotidie viain suam suspectus examinat. o 



' Cassiod., de Anim., c. xviii, ciica priuc. — = Dern., 
de Cottsider., lib. II, posl uied. — ' Ansi^lm., de 
Similit., c. cxc — * Gicg., Moral., lib. XVII, c. xvii. 
— » Vid. sup., lib. I, c. XLII, p. 56. — « Ang., ad 
Vinc, episl. XLVlil, al. .^ciii, n. 7 — ' Id., de serm. 

(«) Al. in. 



Dom. in ilonL-, lib. II, c. x.\viii. — * Bein., in Canl., 
serm. .\i., prope fio. — ■' Ibid., serm. iii, post med. 
— '" Eccli., xLii, U. — " Jac., V, 20. — '2 Senec, 
Epist. Lxxxi, post mcd. — " Ibid., post pauca. — 
" Greg., Moral., lib. XI, c. ivin. — '» Ibid., lib. V, 
c. V. 



nR GRATIOSIS. 



179 



Idem ' : a Electi intra sinum cordis adver- 
suin se, quidquid se impugnat, enumerant: 
ibi ante oculos suos omne, quod defleant, 
coacervant : ibi quidquid per iram distrieti 
judiciy discerni possit , iutuentur : ibi tot 
patiuntur supplicia, quod pati timent; nec 
deest in hoc judicio mente concepto omne 
ministerium, quod punire reos suos plenius 
debeat. Nam conscientia accusat, ratioju- 
dicat-, timorligat, dolor excruoiat. » Idem* : 
« Qui semetipsum prius non judicat,quid 
in alio recte judicet , ignorat. » Joannes 
Chrysostomus , in Sermonibiis ' : « Quando 
accubueris super stratum tuum, et nemi- 
nem infeslum pateris , antequam veniat tibi 
somniis^ profer in medium codicem con- 
scientiam tuam , et reminiscere peccata tua, 
si quid in verbo seu in facto, vel in cogita- 
tione peccasti. » Augustinus, de vera Reli- 
gione * .- « Spiritualis homo omnia judicat \ 
quia super omnia est, quando cum Deo est : 
cum illo est autem , quando purissime in- 
teliigit , et tota charitate , quod intelligit , 
diligit. » Idem : « Non facile, » etc, supra , 
iibro I , de Judicibus \ Idem, de Verbis Do- 
mini : « Nihil est , quod sic quisque cogitare 
debeat, nisi ut in semetipsum oculos con- 
vertat , se discat , se discutiat , se inspiciat , 
se quserat , et se inveniat : quod disphcet , 
necet ; et quod placet , optet et plantet. » 
Bernardus , super Cantica ' : « Spiritualis 
homo omnia dijudicat, et ipse a nemineju- 
dicatur : iudicabo proinde mala, judicabo 
et bona. Mala melioribus curabo corrigere 
actibus, diluere lacrymis, punire jejuniis, 
caeterisqne sanctse laboribus discipliuae. In 
bonis de me sentiam humiliter, et juxta 
praeceptum Domini , servum me inutilem 
reputabo. » Idem * : « Babyloniorum mani- 
fesfa sunt peccata praecedentia judicium, et 
non egent scrutinio sed supplicio : mea an- 

' Greg., Mora/., lib. V, c. vi. — s Ibid., lib. XIV, 
c. xm, circa nied. — ' Chrysost., in Psal. L, honj. ir. 
— ' Aug., de ver. Relig., c. xxxi — ^ I Cor., ii, 15. — 
■^ Vid. sup , lib. I, c. XLV, p. 60. — i Bern.. in Cant., 
serm. LV, posl. med. — ' Ibid., paulo aute. — ' Vid. 
sup., lib II, c. XXVII, XXIX, p. 98 et 100.— '"Senec, 



tem , qui videor monachus et hierosolymita, 
peccata certe occulta sunt, nomine et habitu 
monachali obumbrata : et idcirco necesse 
erit subtili ea investigari discussione. » 
Multa supra, libro II, de Prudentia, de In- 
telligentia '. Seneca, in Epistola " :« Quod 
homiiies de aliis libentissime faciunt, de te 
apud te male exislima. Assuesce et dicere 
verum, et audire. » Idem " :« Clamo me- 
cuin ipse : Numera annos tuos , et pudebit 
eadem velle, quee volueras puer. Hoc deni- 
que tibi citra mortis diem prsesta : moiian- 
tur ante te vitia. » 

CAPUT VIII. 

De Mortificatione. 

Gregorius, iu Moralibus '^ :« Tanto mens 
melius ad superna appetenda componitur, 
qnanto ab illicitis arctius corpns eilomatur. » 
Idem , in Homiliis " : « Nisi quis a semet- 
ipso deflciat, ad eum, qui supra ipsum est, 
non appropinquat ; nec valet appreliendere 
quod supra ipsum est, qui nesiit mactare 
quod est. » Augustinus, in Regula " : « Car- 
nem vestram domale jejuniis, et abstiuentia 
escse et potus, quantum valetudo permiltit. 
Quando autem aliquis non potest jejunare, 
non tamen exlra horam prandii aliquid ali- 
mentorum sumat, nisi cum segrotat. » Idem, 
de Yiduitate '^ : « Facilius concupiscentia 
refrenatur, quse nuila expectatione succen- 
ditui'. » Idem, de SingularilateClericorum'^ : 
« Aiiiputanda sunt omnia nobis, quaecum- 
que igniferi fomitis, sulphurantibus flam- 
mis scatens, fornax ebullientis carnis exae- 
stuat; ne, vel tenuisquidem scintilla servata, 
raajora conflet incendia. » Isidorus , de 
Sitmmo Bono '^ :« Mori oportet hoininem in 
carne mundo , ne moriatur in anima Chri- 
sto. Nam tuuc quisque vivere dicitur , si 
Epist. Lxviii, ante med. — ' Id., Epint. xxvii, .inte 
med. — »5 Greg., Moral., lib. XXXI, c. xvii, ante med. 
— " Id., in Enang.j houi. xxxii, ante med. — 
'» Aug., Reg. iii, c. xi et .xu. — " Id., de lion. 
Vidwt., c. XX.— 16 Ds Singu/ar. Cleric, c. xii ; 
est apud Cyprian., edit. Pamel. — " Isid., de Sum. 
Bon., lib. III, c. Lxv, sent. G. 



secuudum sseculum moriens, in solo Deo 
vivere delectetur. » Cassiodorus , de Ani- 
ma ' : « Yse carni quae hic superata non 
fuerit. Nam qua3 in hac conversatione viti- 
cilur, illic sine dubio coronabitur. » Bernar- 
dus , in Epistola ' : n Durius traclandutn 
quidem est corpus , ne rebellet , ne insoles- 
cat ; sic lamen ut servire sufticiat , quia ad 
serviendum spiritui datum est : nec sic ha- 
benduin est tanquam propter illud viva- 
mus, sed tanquam sine quo vivere non 
possumus. » Seneca, in Epistola ' : « Vetas 
me coelo interesse , id est , jubes me vivere 
capite demisso? Major sum et ad majora 
genitus, quam ut mancipium sim luei cor- 
poris : quod quidem non aliter asiiicio , 
quam vinculum aliquod libertati mese cir- 
cunidatum. » Idem ' : o Contemptns sui 
corporis , certa libertas est. » Idem » : « Ho- 
nestum ei vile est, cui corpus nimis oarum 
est ; agatur ejus diligentissime cura , ita 
tamen ul, cum exiget ralio , cum dignitas , 
cum fules, millendum sit in ignes. » Idem : 
« llanc sanam et salubrem formam vitae 
tenerc, utcorpori tantum indulgeas, quaa- 
tum bonai valfludini satis est; durius etiam 
tractaiidum est , ne animo male [tan^at. » 

CAPUT IX. 

De Disciplina. 

Uregorius, in Registro'^ : « Cum sit pro- 
prium disciplinae ab illicitis prohibere, et 
excessus culparum saUibriter resecare , stu- 
diose ejus servanda censura est. Nam si ne- 
gligitur, cuncta in confusionem deveniunt , 
dum unus destruit, quidquid eam custodien- 
do aller aedificat. B Idem : «Sicnos, » etc, 
supra, librol, de FrcelaHs ftonts '. Idem, 
in Muralibus' : « Saticti viri, cum iiujus 
mundi potcstate fulciuutur, tantosub majo- 

' Cassioil., (le AMm , c. .vvlii. - ' Bei-n., de Vit. 
Solit., epist , aute uied. — ' Scnec., Epist. lxv, pust 
mcd. — • Ibid., post pauca. — » Id., ii>.s/. xiv. — 
• Greg., aU Chnj.ianl. S/w/e/., lib. VII, episl. xxxv 



Id 

aJ Chnj.iant. S/w/e/., lib. V 
col. 1327. - ' Vid. sup., lib. I, c. xi, p. 23. — 
« Greg., Moral., lib. V, c. viii, non lonjje a princ. — 
» Id., ibid. — "> Ibid., lib. X.VX, c. u, post med. — 



PHARETRjE LIB. IV. 

rem mentis discipiinam se redigunt, quanto 
sibi pcr impatientiam potestatis suaderi illi- 
cita quasi licentius sciiint. » Idem ' :« Solus 
in illicitis non cadit, qui .se aliquando et a 
iicitis caute restringit. « Idem '" : « Inten- 
tioni animae , si exterior evagatio clauditur, 
interior secessus aperitur. Nam quo extra 
se spargi propter disciplinam mens non po- 
test , eo super se intendere per profectum 
pofest ; quia et in altum crescere arbor co- 
gitur, quae per ramos distendi prohibetur. » 
Ideui " : a Mens mutabilitatis suae pondere 
ad aliud semper impellitur , quam est ; et 
nisi in statu suo arcta custodiae disciplina 
teneatur , semper in deteriora dilabitur. » 
Ideni : « Sancti viri, » etc, supra, libro II, 
de Continentia visus '*. Idem " : o Tanto 
apiid Domiiium obligatiores sumus , quanto 
apud liomines inulte peccamus. Disciplina 
atitem nostra subditos divino judicio tanto 
liberiores reddit, quanlo hic eorum culpas 
sua vindicta non deserit. » Idem : « Peccala 
quae feriri, » etc, supra , libro II, de Do- 
nis ". Ambrosius, iu Epistola " ; « Non iia- 
lura servum facit, sed insipientia ; nec ma- 
uumissio liberum, sed disciplina. » Idem" : 
« Si quaeris vitam sapientiae et disciplinae : 
colere Deuui atque ei subditum esse , sa- 
pientia est; absliuere aulem a peccato, dis- 
ciplina est. » Idem, de Vidiiis " : « Priraa 
inslitutionis est disciplina, culpam avertere; 
ctsecunda, virtutem infundere.» Cyprianus, 
de Duodecim Abusio7iibus '«:«Disciplina est 
ordinata moruiu correctio , et majorum 
praecedentium regularis observatio. » Ber- 
nardus , in Epistola " : « quam composi- 
tiim reddit omnem puellaris corporis sta- 
tum , uec non mentis habitum disciplina ! 
cerviceiii subniittit, deponit supcrcilia, com- 
ponit vultiim, ligat oculos, cohibet cachin- 
uos , moderatur linguam , frcnat gulam , 

— II Ibid., lib. XI, c. xxvi, posl med. — " Vid. sup., 
lib.ll.c. .ixxviiijp. 11 1.- '»J/o;«/.,lib. XXVI, c. XIX, 
posl med. - " Vid. sup., lib. II, c XL\u, p. 120. — 
'n Ambros., ad Sin.plician.. i» Psal. civ. — " Id., 
lib. III, epist. XX. — " Id., de Vid. — '» Cyprian., de 
duod. Abusion.. c. xi. — " Beru., ad SopU, Virg., 
epist. cili. 



I)E GRATIOSIS. 
format incessum. Talibus decet morlificarf seipsum est 



181 



sedat iram 

pudicitiae veslem distingui margaritis. » 
Idem : « Non oportet, » etc, supra, de Pro- 
videntia, librolf '. 

CAPUT X. 

De Cruce spirihiali. 

Gregorins, in Homiliis- : « Crus a cru- 
ciatu dicitur. Et duobus niodis crucom Do- 
mini bajulamus, cum aut per abstinentiam 
carnem affligimus , aut per compassioaem 
proximi necessitatem illius nostram puta- 
mus. » Idem, in Moralibus ' : « Quia Paulus 
nec mundi gloriam qiiserebat, nec a mundi 
gloria ipse quaerebatiir , et se mundo , et 
mundum sibi , cruciflxum esse gloriaba- 
tur. » Idem * : « Cum vitiis et concupiscen- 
tiis carnem crucifigimus , si sic gulam res- 
tringimus, utjam de mundi gloria nil quse- 
ramus. Nam qui corpus macerat , sed ho- 
noribus anhelat , crucem carni inlulit , sed 
murido per concupiscentiam pejus vivit. » 
Augustinus , in Glossa, Gal., v, super illud : 
Qui Christi sunt, etc. : « Congruit nostrse 
devotioni,ut qui Dominicrucifixi passionem 
celebramus, reprimendarum carnalium vo- 
luptatum crucem nobis faciamus. » Idem, 
in Sermonibus : « Tota vita Christiani ho- 
minis , si secundum EvangeUum vivat , 
crux atque martyrium est. » Hieronynius : 
« Licet sparso crine, » etc, supra, libro III, 
de Propinquitate * . Ambrosius , super Lii- 
cam" : « Non amanti divitias, non amanti 
honores, non amanti quae sua sunt, sed quee 
Jesu Christi ; non amanti quae videntur, sed 
quae non videntur ; non cupido vitae , sed ei 
qui festinat dissolvi et cum Christo esse, 
crucifixus est mundus. Hoc est enim crucera 
tollere , et sequi Christum , ut et nos com- 
moriamur, et sepehamur cum eo. » Isido- 
rus , de Summo Bono : « Qui crucem portat, 
debet et mundo mori : nam ferre crucem, 

'Vid. sup.,p. 102.— 'Greg.,rH Evang., houi.xxxvii, 
ante med. — ' |d., Moral., lib. V, c. Iii , circa liu. — 
*Greg., Moral. , lib. V 1 1 1, c. xxvi , post med. — ^ vid sup_^ 
lib III, c. XXVII, p. Vni. — ' Ambros., in Luc, viii 



ferre et non mori , 
simulalio hypocrilaruin est. » Bernardus, 
de Floribus : « Mira res : nihil formidolo- 
sius homini , quam crucem pati. Sed quare 
timent homines crucem ? quialalrones sunt, 
Si latrones non essent , crucem non time- 
rent. » Idem : « Circumire possum, Domine, 
coelum et terram, et raare, et aridam, et nus- 
quam te inveniam nisi tantum in cruce : ibi 
dormis , ibi pascis , ibi cuba5 in ineridie. 
Crux enim tua fldes est , cujus latitudo cha- 
ritas, longitudo longanimitas, altitudo spes, 
profundum timor. In hac cruce te invcnit, 
quicumque te invenit. In hac cruce anima 
Euspenditur a terra, etdulciapoma de ligno 
vita? decerpit. » Idem , in Apolorjia ■" : « Vae 
portantibus crucem non , sicut Salvator, 
suam , sed, sicut ille Cyrenaeus, alienam. 
Vae citharcedis citbarizantibus , non , ut illi 
de Apocalypsi , in citharis suis , sed vere , 
ut hypocritae, in alienis. » Idem ' : « Vae se- 
mel , et vae iterum pauperibus; vae, inquam, 
semel , et vae iterura porlantibus crucem 
Christi, et non sequentibus Cliristum : quia 
nimirum cujus passionibus participant, hu- 
militatem sectari negligunt. Duplici quippe 
contrilione conterentur, qui hujasmodisunt, 
cum et hic pro teiuporali gloria se affligant, 
et in futuro pro interna superbia ad aeterna 
supplicia pprtrahentnr. » IJem ,. in Sermo- 
nibus' : « Neminem audiamus, fr<itres, non 
carnem et .sanguinem , non spiritum quem- 
libet descensum a cruce suadentem : per- 
sistamus in cruce , moriamur in cruce , de- 
pouamur ahorum manibus , non nostra le- 
vitate. » 

CAPUT XI. 

De Certamine. 



Gregorius , in Dialogis '" : « Sine laboris 
certamine, non estpalma victoriae. » Idem " : 
« Nonnunquam Dominus eis etiam , quibus 

lib VI, c. Mii. — ' Bern , ad Gulielm. abb. Apnlog., 
Dou longe a princ. — ' Ibid., couseq. — » Ibid., in 
S. Diem Pasch. serm. 1, aute med.— " Greg., Dial., 
hb 111, c. XIX. — " Ibid., c. xiv, post med. 



182 



PHARETRiE LIB. IV. 



magna doiia tribiiit, parva quaedara repre- 
hensibilia relinquit : ut semper habeant , 
contra quod bella gerant; etdeviclis magnis 
hostibus, mentem non erigant, quaudoeos 
adhuc adversarii etiani minimi fatigant. » 
Idem : « Vos qui viam, » etc, iufra, de Re- 
ligione '. Idem, in Moralibus ' : « Seuiper 
est ad certamen adversarii erigeudus ani- 
mus; semper contra occultas insidias cau- 
tela providenda. » Idem ' : « Scio quia per 
infirmitatis verecundiam plerumque gravio- 
ris est certaminiscommissapeccafaprodere, 
quam uon admissa vitare, et unumquodque 
malum , quainvis robustus videtur, tameu 
humilius prolitur. » Idom ' : « Labor pro- 
trahitnr iiugnae,ut cre=cat corona victoriae. » 
Idem : « Minoi' est, » etc, supra, lib. II, de 
Clementia '. Idem ' : « In iniquitate concepti, 
et iu delicto editi, per insitee corruptionis 
molestias, pugnam nobiscum huc deferi- 
mus, quaui cum labore vincamus. » Idem : 
« Excitatur hoslis iu provocationem cerfa- 
miuis, cuin jus amiserit perver.sae damna- 
tioiis. B Augustiiius, in Epistola ^ : « Non 
debet, cum praeliatur, infringi, qui vult post 
praehum coronari, vires illo subminisfrante 
certautibus, qui praeparat iiielTabilia doua 
victoribus. » Idem : « Contra istam genita- 
lium,» etc, supra, iib. III, de Consuetu- 
dine^. Idem, de Verbis Domini : « Ecce 
baptizati suut, omnes jusfificati sunt a pec- 
catis : restat tameu lucta cum carne, cum 
mundo, et cum diabolo. Qui autem luctatur, 
aliquaudo ferit, aliquando percutitur, ali- 
quaudo vincit , aliquando periinitur. » Joau- 
nes Chrysostomus , de Compunctione ° : 
« Nostri agonis fempus, in quo adscripti vi- 
demur, pro risu poeiiam habct, laudeni vero 
pro luctu, et pro tribulationibns salutem 
confert. » Idem, super MatthObum : « Incipe 
resisfere desideriis tuis, et tune iutelliges 



quam fortes sunt spiritus desideriorum ma- 
lorum, qui te persequuntur. Haec est pugna 
periculosa, et hsec est gloriosa victoria , qui 
potuerit odisse quod amat , et amare quod 
odit. » Ambrosius, super Lucam "> : « Corona 
proposlia est; subeunda certamina sunt. 
Nemo pofest, nisi vicerit, coronari : nemo 
potest vincere, nisi aute certaverit ; ipsius 
quoque corouae major est fructus, ubi major 
est labor. » Lco Paoa , in Ser.mone : « Vim 
sibi factura esf animu, ut palinam laborum, 
quam sibi subfrahi multis inimicis adver- 
santibus senlit, viribus contendat cripere. » 
Isidorus, de Summo Bono " :« Xequaquam 
in senectute coufinentes vocandi .sunt, qui 
in juvenfute luxuriose vixerunt. Talis non 
habent prajiuium, quia laboris certamen 
uon habuerunt : eos euim expectat gloria , 
in quibus fuerunl laboriosa certamiua. » 
Hieronymus , in Epistola " : « Quis sancto- 
rum sine cerfamine coronatus est? Solus in 
deliciis Salomon fuif, et ideo forsifau cor- 
niif. » Bernardus, super Cantica •' :«Quan- 
tumlibet in hoc corpore manens profeciTis, 
erras, si vitia putas emortua, et uon magis 
suppressa. Velis, nolis, iutrafines tuoshabitat 
Jebusaeus; subjugari potest, non extermi- 
nari. » Idem: « Solet infer iirimordia, » efc, 
supro, lib. I, dc Incipientibus '*. 

CAPUT XII. 

De llumilitate. 

Gregorius, in Moralibus " : « Magna qua^ 
agimus, quasi niinima ducimus, cum for- 
tiorum exempla pensamus. Sed tunc apud 
Deum crescunt per meritum , cum apud 
nosmetipsos per humilitatem decrescunt. » 
Idem '« : «Quia prima stultifia angeli elatio 
cordis tuit , vera sapientia efficitur hominis 
humilitas suae aestimationis. Quam quisquis, 



' Viil. inf., c. \\x, \i. 1'JI.— = (-ireg., Moral., lib. 
XX, c. V, nou longe ;i princ. — > Ibid., lib. XXII, 
c. X, circa lued.— » Ibid , lib. XXVI, c. xv.- » Vid. sup., 
lib. II, c. XL, p. \\i. — « Greg., Moral., lib. XXVIIl, 
c. IX, loQgft posl med. — ' .\ug., ad llalic, episl. 
r,.\x.\\.— s \id. sup., lib. III, c. iii, p. 140.— » Cliry- 



sosl.,rf<; Componct., lib. II. — " Auibros., in Luc , iv, 
lib. IV, c. IV. — " Isid., de Sum. Bon., lib. Il, 
c. xxxix, seul. 25. — '» Uier., ad Eustoch.. epist. xxil. 
— 13 Bern., in Cant., serui. Lviii, post med. — " Vid. 
sup., lib. I, c. XXXIII, p. 47. — '* Greg., Moral., 
lib. X\.\, c. IX. — " Ibul., lib. XXVIU, .■. III. 



DR GRATIOSIS 
vel magna sapiendo, deserit, eo ipso vchc- 
menler desipit, quo seipsum nescit. » Mein ' : 
a Electi, ne invite curventur in morte, 
sponlo curvantur in humilitate. » Idem , su- 
per Ezechielem ' : « Ad hoc nobis cuncta 
de meritis noslris incerta sunt, ut unam- 
certam gratiam teneamus humilitatem. » 
Idem, in Homiliis' : « Miranda actio cum 
elatione nonelevat, sed gravat. Qiii enim 
sine liumilitate virlules congregat, in vento 
pulverem portat; et unde aliquid ferre cer- 
nitur, inde deterius caecatur. » Idem, in 
Dialogis ' : « Mens quae divino spirilu im- 
pletur, habet evidentissime signa sua, vir- 
tutes scilicet et hnmilitalem : quai si utra- 
que inunamenteperfecteconveniuut, liquet 
quod de prajsentia sancli Spiiitus testimo- 
nium ferunt. » Idem : « Qualis quisque, » elc, 
infra, de Lcetitia ^ Idem, in Registro * : 
« Non grande est his non esse humiles , a 
quibus honoramur, quia et hoc saeculares 
quiUbet faciimt, sed his maxime esse humi- 
les debemus, a quibus aliqua patimur. Nam 
Psalmista dicit': Yide humiiitateni meam de 
inimicis meis. » Idem * : « Ab omnibus cor- 
ripi, ab omnibus emendari paratus sum ; et 
solum mihi amicum sestimo, per cujus hn- 
guam, ante apparitionem districti jiidicis, 
mese maculas mentis tergo. » Idem ' : « Nolo, 
dum in hac carne sum , si qua me dixisse 
contigerit, ea facile hominibus innotesci. » 
Idem '" : « Omnes fratres sumus, unius im- 
peratoris potestate conditi , et sanguine re- 
dempti ; et idcirco fratres nostros quoslibet 
pauperes et abjectos in nuUo despicere de- 
bemns. » Hieronymus, in originali super 
Isaiam : « Non statim multitudinis acquies- 
camus judicio; sed electi in principatum, 
noverimus mensuram nostram, et humi- 
liemur sub potenti manu Dei, quia Dominus " 
superbis resistit, humilibus dat gratiam. » 

, circa ined. — - Id., 
Evatiy., 

lib. n, 



' Greg., Moral., lib. XXV, c. 
in Ezech., hom. xii,ante iiied. — ^ Id., 
hom. VII, circa fin. — * Id., Dialog., lib, 
• Vid. inf., c. xliv. — « Greg., ad Euseb. i 
p. I, epist. x.xiv, col. 1081. — ' Psal. 



183 

Augiistinus, de Virginitute " :« llumiliter 
ad humilem venite, si amatis ; et ne discedatis 
ab illo, ne cadatis. Qui enim timet ab iilo 
discedere, rogat et dicit" : Nonveniat mihi 
pes superhue. » Idem '* :« Pergite viam su- 
biimitatis pede humilitatis : ipse exaltat hu- 
militer sequeutes , quem descendere non 
piguitadjaccntes. » Idem'^: « Existimateali- 
quos in occulto superiores, quibus estis in 
manifesto meliores. » Idem, de Civitate 
Dei^' :«Qui vera pietate in Deum , quem 
diiigit, credit et sperat, plus intendit in ea, 
in quibus sibi displicet, quain in ea , si qua 
in illo sunt, quffi non tam ipsi, quam veri- 
tati placent. Nequeid tribnit, unde jam pla- 
cere potest, nisi ejus misericordise, cui me- 
luit displicere, de his sanatis gratias agens, 
de illis sanandis preces fundens. » Idem, de 
Conflictu " : « Christus '' humiliavit semet- 
ipsum , factus obediens iisque ad mortem , 
mortem autem crucis. Si ergo tanta humili- 
tate se deprimit divina majestas, superbire 
in aliquo audet aut debet humana infirnii- 
tas? » Idem , iu Epistola : « Absit, ut non 
cum gratiarum actione lucris meis deputem, 
si fuero te docente instructus, aut emen- 
dante correctus. » Idem, de Trinitate " : 
« Magis optabo a quolibet reprehendi, quam 
sive ab errante, sive ab adulante laudari. » 
Isidorus , de Sunmo Bono : « Superflua est 
bumilitas eorum , qui se gessisse accu=ant, 
quod non admiserunt; qui vero sine arro- 
gantia bona facta sua pronuntiant , procnl- 
dubio neqiiaquam peccant. » Idem , in Sy- 
nonymis ^" : « Descende , ut ascendas ; humi- 
liare , ut exalteris, ne exaltatus humilieris. 
Qui enim extollitur, humiliatur; qui exal- 
tatur, dejicitm-; qui elevatur, prosternitur; 
qui inflatur, alliditur. » Idem ^' « Esto par- 
vus in oculis tuis , ut sis magnus in oculis 
Dei. Tanto enim eris apnd Deum pretiosiorj 

col. 1193. — '0 Id., ad Theoct., lib. IX, epist. xxxix, 
Aug., rfe Virginit. 



• Greg., ad Natal. Salon 
col. 1095. — 9 1,1., «(/ Joan. 



II, p. I , epist. XXXVII, 
■wd., Ub. X, eiiist. xxji, 



col. 1455. — " Jac, iv, 

Sanct., c. Lll. — '2 Psat. xxxv, 12. — " Aug., loc. 

— '5 Ibid. — " Id., de Civit. Dei, lib. V, c. xx. — 
" Id., de Confl vit. et Virt., c. il. — >• Philip.,\!, 8. 

— " Aiio,, de Trinit., lib. II, n. 1. — "> Isid., Synon., 
c. VI, ante lued. — ■' Ibid., posl pauca. 



184 PHARETR^. 

qiianto fueris ante oculos tnos despectior. » 
Joannes Chrysostomus. in EpMoIa ' : « Hu- 
militas non tantum illa laudatur, quae tle 
ronscientia peccatorum evcnif ; sed et illa , 
quae ex virtute descemlit, Deo cara est. Et 
quia in ea requiescit Dominns, iileo omni- 
bus dominatur. n Idem, sitper Matthceum ' : 
« Hnmilis a nulla capitur passione : non ira , 
luinc moleslare potest, iion glorise cupido, 
non aeinnlatio, non zelot ypia. Idem, de Com- 
■piivctione ' : « Hoc vere matrnMin et mira- 
bilc est , quia is, qui vere magnus cst , nihil 
de se magiii senfit, aut loquitur, sed omnium 
se ultimum judicat, et sallem de sola mise- 
ricordia Dei sperat. » Cassiodorus, de Ani- 
ma * : « Ad te , Domiue sancfe , nemo se eri- 
gendo pervenit , sed potius humiiiatus as- 
cendil : cum altissimus sis, proximior red- 
deris supplicatione curvatis. » Bernardus , 
super Cantica* : « Oportet humililer sentire 
de se, nifenlem ad altiora; ne, dum supra 
se attollitur, cadat. » Idem ' : a In anima 
non est plane timenda quantalibet humilia- 
tio : horronda aulem, nimiumque pavenda 
vel mininia limiere prssumpta erectio. 
Ouamobrcm noH le , homo , comparare ma- 
joribus, noli minoribus, noli aliquibus, noli 
uni. B Idem "< : « Appelere de humilitate 
laudem, humihtatis non est virtus, sed suh- 
versio. Verus humilis vilis viilt reputari, 
non humihs praedicari : gaudet conlemptu 
sui,hoc solo plane snperbus, quod laudes 
contemnit. » Idem, in Epistola ' : «Ut cas- 
litas sive cliaritas detur, humihlas merehir, 
quoniam humilibus Deus dat gratiam ; ser- 
vat acceptas, quia non requiescit spiritus , 
nisi super quielum et humilem ; et servatas 
consummat , nam virlus in infirmitale , hoc 
est in humihtate , perficitur ; et inimicam 
gratiae, omuisque iiiilium peccati, debellat 
superbiam. » Idem • : « HumiUatio via est 

< Chrysost., ad Tlteodur. Monach., episl. vi. — • Id., 
1« Maiih., hom. Lxvi, al. Lxv, u. 5. — ' Ui . de 
'ompunctionf, Iilj II. — ' Cassiodonis, de Anfm., 
( . xi.r, versus fin. — * Bern., in Canl,, serra. xxxiv, 
ante nied. — ' IbiJ., senn. xxxvii, versus fiu. — 
" Ibid., serra ivi, post med. — ' Id., ad Henric. 
Se-ion., episl. XLli, ante med. — • id., ad Ogn-., 



LIB. IV. 

ad humihtatem, sicnt patientia ad pacem , 
sicut lectioad scienliam. Si virlutem appetis 
humilitalis, viam non refugias humihatio- 
nis. Nam , si non pateris humiliari , iion po- 
teiis ad humilitalem provehi. » Idem '" : 
« Nescio quo pacto familiarius semper hu- 
militati propinquaresolet Diviiiilas. Denique 
ipsa se induit , ut appareret hominibus ; sub- 
slanfiam , formam , hahifumque gcstavit 
hnmilem , ipsius nobis commendans viifutis 
exceUentiam, quam speciah sni voluit ho- 
norrre praesenlia. » Idem •' : « Sapienlis est 
cnnsilium " : Qtianto major es , humilia te 
in omnibus. Sapientia» vero praeceptum " : 
Qui major est vestriim , fiet sicut mi7ior. 
Idem, de dimlecim &radibus " :« Ilumili- 
tatis talis polest esse diffinitio : Humihtas 
est virlus qua homo vera cognilione sui ip- 
se sibi vilescit. » Idem " : « Humilitalis pri- 
musgraduscordeestetcorpore semper humi- 
lilalem ostendere, defixis in terram aspecti- 
bus. Secundus , ut pauca , et rationabilia 
verha loquatur, non clamo.>a voce. Tertius , 
utnonsil fiiciiisaut promplus in risu. 0'iar- 
tus, laciturnitas usque ad inlerrogationem. 
Quintus , tenere quod commnnis habet mo- 
nasterii rcgula. Sextns, credere et pronun- 
tiareseomnilnisviliorem.Septiinus,adomnia 
indignum et inulilem se eonfiteri et credere. 
Octavus, confessio peccatorum. Nonus, pro 
obedientia in duris et asperis patienliam am- 
plecti. Decimus, ut omni obediciitia snbdat 
se majori. Undecimus, ut volunlalem pro- 
priam non delecletur implere. Duodecimus, 
ut Deum (a) limeat, et memor sit omnium 
quae praecepit. » Anselmus, de Similitudi- 
nibus " : « Primus gradus humililatis est, 
quandoque cognoscere conlemptibilem se 
esse. Et quiasnnl quidam, qui conteniptibi- 
ies se e.<se cognoscunl, sed iude non dolent ; 
secundus est, dolere contemptibilem se esse. 

episl. Lxxxvii, posl mcil. — '• Id , ad Henric. Senon., 
epist. inodo cit , posl med — " Id., epist. XLll. — 
'- Eccli., 111 , 20. — '♦ Luc, .\iii, £6. — " Bem., de 
duod. grnd. liumilit., non lonpe a princ. — '» Ex 
S. Beued. Regula. c. vn. — '« Anselm., de Similit., 
c. X et seq. 

(n) V<rt. tdit. eiim. 



DE GRATIOSIS. 



Quia vero sunt aiii , qui se contemptibiles 
dolent, sed confiteri nolunt; tertius cst, con- 
fiteri se contemptibilem esse. At vero , quia 
rursus sunt alii, qui se contemptibiles con- 
fitentur, sed nolunt ut ita credatur; quartus 
est, persuadere contemptibilem se esse. Sei! 
quia quidam contemptibiles quidem volunt 
credi , sed hoc sibi nolunt dici ; quintus est, 
patienter pati ut cnntemptibilis dicatur. Sed 
quia quidam patiuntur ut contemptibiles di- 
cantur, sed tamen pati nolunt ut contempti- 
biliter tractentur ; sextus est , pnti ut con- 
temptibiliter tractetur. Sed quoniam et hoc 
quidam inviti patiunlur ; septimus est^ 
amare utcontemptibilitertractetur: ubi post- 
quam quis ascenderit , clara est in luce , id 
est in perfecta sui cognitione. » Idera : « Alte- 
riusvirtute.m,»etc.,infra, deAscensione '.» 
Glossa in Mattlmim : « Perfecta humilitas 
habet tres gradus. Primus est subdere se 
majori , et non prseferre se aequali ; hic vo- 
calur sufficiens, quia sufficit aliquem sic 
humiliari, et iste gradus omni justo esl ne- 
cessarius. Secnndus gradus est subdere se 
aequali, nec prseferre se minori ; hic dicitur 
abundans. Tertius est subesse minori ; in quo 
est omnis justitia. » 

CAPUT XIII. 

De Simplicitate. 

Gregorius , in Homiliis ' : « Si abjectio 
vilis indumenti virtus non esset, Evangelista 
vigilanter de Joanne non diceret ' : Erat in- 
dutus pilis camelorum. » Augustinus , in 
Regida '■" : «Non sit notabilis habitus vester; 
necaffecfetisvestibusplacere, sed moribus. » 
Idem .• «Inincessu, » etc, supra, bbro \\,de 
Modestia K Idem , super Matthmim : « Re- 
sistit Deus superbis et caiamistratis ; et pan- 
nosis humilibus dat gratiam. » Idem , in 
Epistola ' : B Verus ornatus, maxime Chri- 
stianorum el Christianarum , non tantum 

' Vid. inf., c. XXVII. — s Greg., >n Evnny., hom. XL, 
ante med — ' Marc, i, (i. — ' Aug., Heyttl. iii, 
c. XVIII. — 8 Vid. sup., lib. II, c. xli, p. 113.- « Id., 
(1(1 rosiit!., epifl. Lixxiii. al. ccxLV, n. ;. — " Id., 



fucus mendax , verum ne auri quidem ves- 
lisque pompa ; sed mores boni sunt. » Idem ' : 
« Auri circumpositio , et inlorsio crinium, 
et caetera hujusmodi, qua? vel ad inanem 
pompam, vel ad illecebram formae adhiberi 
solent , merito reprehensa sunt. Sed est qui- 
dam pro modulo personai habitus matrona-- 
lis , a viduali veste distinclus, qui potest fi- 
delibus conjugatis salva religionis obser- 
vantia convenire. » Et infra : « Quid enim 
est absurdius, quam mulierem de humili 
veste, viro prohibente, superbire? cui tepo- 
tius expediret obtemperare candidis moribus, 
quara nigellis vestibus repngnare. » Idera , 
de Yidxdtate " : « Inferiore pulchritudine 
Chrisfo placete : hanc pulchritudinera stu- 
iliosa cura et sollicita cogitatione componite. 
Non amat ille fallaciarum fucos ; veris veri- 
tas delectatur, et ille, si quod legisti agno- 
scis , veritas vocatur. » Ambrosius, de Offi- 
ciis ^ : « Non sit affectatus decnr corporis ; 
sed natnralis, sed simplex, neglectus raagis 
quara expeditus , non pretiosis et albentibus 
adjutus vestiraentis , sed communibus , ut 
honestati vel utilitati nihil desit, nihil acce- 
dat nitori. » Idem "> : « Qui vult audiri , in- 
clinare se debet, amota pompa, ut misericor- 
diam Domini provocet. Haliitus enim super- 
bus nec impefrat , nec recta de se credi fa- 
cit. » Joannes Chrysostoraus , super Mat- 
thceum " :« Orane vestimentum ad tres per- 
tinetcausas : aut ad speciem visionis, seu ad 
vanam gloriam ; aut ad delectationem corpo- 
ris ; aut ad tegumentum nuditatis. Ad spe- 
ciera visionis habere vestimentum , servis 
Dei non convenit ; sirailiter ad delectamen- 
tum corporis , Deo servientibus non est ap- 
tum ; sed quod tantum ad tegumentum nu- 
ililatis.» Hieronymus, in Epistola " .• « Sor- 
des vestium candidae mentis indicia sunt : 
vilis tunica contemptum saeculi probat, ita 
duntaxat, ut animus non tumeat, nec habi- 

ad Ecdicium , epist. c.xcix, al. ccLXii, n. 9. — ' Id., 
de Bon. Viduit.. c. xix. - ' Ambros., de Offic, lib. I, 
c. Xi^. — '" Id., vel sub ejus uomine ,in\ad Tim., \i, 
post med. — " Chrysost., in Matth., Op. imperf., hom. 
1,;. _ "Hieion., ad Rustic Idonach., epist. iv.. 



m pharetRjE lib. iv. 

tus sermoque dissentiat. » Bernardus , in 
Epistola' : «PauperiorcuUusinaliisfraenat 
concupiscentiam, in aliis circa amorem pau- 
pertatis afficit conscientiam. » Idem ' : « Si 
decUrit, inquit Jacob, mihi Dominus\xmein 
ad manducandum [a) , et vesUmentum f/uo 
operiar (b). Nota: ^uo operiar. Sic ergo et nos 
contenti simus vestimentis , quihus operia- 
mur, non quit)us lasciviamus, non quilius 
superbiamus^nonquibusmulierculissimiiari 
vel placere studeamus. Idem, super Can- 
tica ' : « Simplicitas candor est. Probamus 
a contrario : nam naevus duplicitas. Parum 
dixi, maculaest. » 



CAPUT XIV. 

De Verecundia. 

Gregorius, in Moralibus^ : o Saepe cum 
nos a sancti desiderii exercitatione torpescere 
superna pietas cernit, exempla se sequen- 
tium nostris obtutibus objicit, ut mens per 
otium remissa, quo in aliis vigilantiam pro- 
feetus considerat, eo iu se pigritudinem tor- 
poris erubescat. » Idem' : « Nonnunquam 
quidam in Dei servitio ex anteacta acrius de- 
bilitate roborantur, eosque ad custodienda 
mandata, et futuroruin trahit desiderium, 
et impellit memoria praeteritorum : ut hinc 
ad ventnra amor provocet, illinc de praete- 
ritis verecundia instiget. » Idem ' : « Boni eo 
magis ignescunt ad desiderium requirendae 
pietalis Dei, quo magis erubescunt memo- 
riam iniquitalis suae. » Idera ' : « Facile culpa 
corrigitur, qua erubescitur. » Idem' : « Cunc- 
tos vitia ad ima pertrahunt ; sed tamen qui- 
dam eo ab his facilius redeunt, quo se in eis 
corruisse altius erubescunt. » Idem '" : « Qui 
adhuc actibus carnahbus incumbit , 



' Bern., de Vila sotit., epist., ante med. — ' Id., ad 
Fulcon., epist. ii, versus fin. — ' Gen., jxviii, 20. — 
' Bern,, in Canl., serm. lxxi, ante med. — » Grcg., 
Moral., lib. IX, c. xxxiv. — « Ibid., lib. XXVIIl, 
c. XV. — ' Ibid — » Ibid., lib. XXXII, c, xvii , longe 
post med. — « Ibid., lib. V, c. vn, clrca fin. — '» Ibid., 
lib. VII, c. XVI. — " Id., III Ezech., hom. x, post 
med. — '* Ibid. — " .Ambros., vel quicumque ille sit 

(a) Vulg. vescenduin, — ^b) Item ad mduendum. 



est ut instruere spiritualiter proximorum 
mentes erubescat. » Idem, super Ezechie- 
lem" : « Erubescere malum, sapientiae est; 
bonum vero erubescere, fatuitas. » Idem " : 
«Qui erubescit poenitendo mala quae fecit, 
ad vitae hbertatem pervenit. » Ambrosius, in 
Sermonibus " : « Solet citius mereri indul- 
gentiam, qui verecundius deprecatur. In 
omni ergo culpa ante flendum est, quam 
precandum. » Mem : « Pulchra virtus, » etc, 
supra, lihro I, de Juvenibus '\ Idem, de Offi- 
ciis " : « Iii ipso genere canendi, prima disci- 
pHna verecundia est ; imoetiam inomniusu 
loquendi : ut sensim quis aut psallere , aut 
canere, aut postremo loqui incipiat, ut vere- 
cuiida principia cominendent processum. » 
Idem " : « Est etiam in ipso motu, gestu, in- 
cessii, tenenda verecundia : habitiis enim 
mentis in corporis statu cernitur. » Isidorus : 
« Peccati pudore, » etc, supra, libro II, de 
Continentia visus ". Idem : « Quisquis pec- 
catorum,» etc, supra, iibro II, de Memoria". 
Augustinus, deVitaet moribus Clericorum'^ : 
« Fateor vobis , de pretiosa veste erubesco, 
quia non decet hanc professionem. » Idem *" : 
« Quoniam verecuiidia magna est poena, qui 
erubescil pro Christo fit dignus misericordia. 
Uiide patet, quia quanto pluribus confitebi- 
tur, in spe veniae, turpitudinem criminis, 
tanto faciliiis consequetur gratiam remissio- 
nis. » Hieronymus, in Epistola^^ :« Ornet 
prudentiam verecundia; et, quod praecipuum 
in feminis semper fuit, cunctas in te virtutes 
pudor superet. » Idem : « Omnino pudor, » 
etc, infra, de Connexione^'. Bernardns, in 
Epistola" :« Nec sterilis verecimdia grala 
est, nec humilitas praeler veritatem lauiia- 
bilis. » Idem, super Cantica*'' :« Verecundia 
specialis gloria conscieutiae est, famae custos, 

iuter ipsius opera, serin. xi,vn, de Tempore, post 
nied. — " Vid. sup., lib. I, c. xxx, p. 4i. — '» Ambr., 
de Offic., lib. I, c. .xviii. — '* Ibid. — " Vid. sup., 
lib. II, c. XXXVIII, p. 111.— "• Item c. xxviii, p. 99. 
— '' Aug., ad fratr. in Erem., serm. Li. — '" Imo 
auctor, quisqnis ille sit, lib. de ver. et fals. Pcenil., 
c. X, inter Op, S. Aug., Appeud. tom. VI. — " Hier., 
ad Celant., epist. — >» Vid. inf., c. XLV. — » Bern., 
aa Bald. aAA.,epist. cci.— "ld.,i>iCan/., serm.LXxxvi, 
anle med. 



vitaedecus, virtutissedtiS, virlutuui primitise, 
naturae laus, et insigne totius honestatis. » 
Ideni' : « Nolo repente fleri summus, pau- 
iatim proficere volo. Quantum displicet Deo 
impudeatia peceatoiis, tantum pcenitentis 
verecundia placet. Citius placas eum , si 
mensuram tuam servaveris, el altiora te 
non quaesieris. » Idem : « Quid amabllius, » 
etc, supra, liliro I, de Juvenibus''. Idem : 
a Humilis et verecunda, » etc, supra, lib. II, 
de Satisfactione ^. Idem , in Sermonibus ' : 
«Credo, considerantes quanta sustinuit illa 
majestas pro inulilibus servis, eiubescamus 
non sustinere vel parva pro nobis. » Glossa 
in Apocalypsim^ : « Melius est hic erubescere 
coram paucis , quam in futuro coram omni- 
bus. » Glossa : « Est quaedam, » etc, supra, 
libro II, de Satisfactione'. » 

CAPUT XV. 



Gregorius, in Moralibus'' : « Cum quis in 
prosperitate diligitur, incertum est valde , 
utrum prosperitas , an persona diligatur ; 
amissio autem felicitatls interrogat vim di- 
lectionis. » Idem* : « Qui ex adversitate 
proximum despicit, aperte convincitur, quod 
hunc in prosperis non amavit. » Idem, in 
Dialogis^ : « Inter amantes se amicos, ma- 
gnuni charitatis familiaritas au-^^um praebet. » 
Idem, in Pastorali^" : a Ab illo, qui summe 
rectus est, eo ipso jam discrepat, quo per- 
versorura amicitiis vita nostra concordat. » 
Idem , in Registro " : « Amicorum amissio 
nos tanto debet tolerabilius conlristare , 
quanto amissuros nos illos conditio mortalis 
exposcit. » Idem '^ : « Ut aliquid saecularis 
auctoritatis loquar, cum amicis omnia trac- 



DE GRATIOSIS. 187 

tanda sunl , sed prius de ipsis. » Idein " : 
« Nerao potest diligere, quos non vult vi- 
dere. » Isidorns, in Etymologiis '* : « Aml- 
cus, quasi animi vel amicitice custos per de- 
rivationem, dictus autem j^roprie amicus ab 
hamo, id cst a catena charitatis. » Idem, de 
Sumrno Bono '* :« Non suiit fideles in amici- 
tia, quos muuus, non gratia copulat : hi cilo 
deserunt, nisi semper acceperiut. Dileclio 
enim, qiiae munere glutinatur, eo suspenso 
dissolvitur. » Idem : « Saepe per honores, » 
etc, supra, Ubro III, de Honore ". Augusti- 
nus, iu Epistola " : « Nemo potest veraciter 
amicus essehominis, nisi fuerit ipsius pri- 
mitus veritalis : quod si gralis non flat, 
nuUo fieri pacto potest. » Idem, de Catechi- 
zandis Rudibus^^ : «NuUa est major ad amo- 
rem iiivitatio, quam praevenire amando. Et 
nimis durus est animus, qui dilectionenj si 
nolebat impendere, noluit rependere. » Idem, 
in Soliloquiis''^ :« Illam amicitiae legem jus- 
tissimam esse arbitror, qua praescribitur, ut 
non minus, ita nec plus quis amicum, quam 
seipsum diligat. » Idem *" : « Tanlo magis 
amo amicos meos, quanto magis bene utun- 
tur anima rationah, vel certe quantum desi- 
derant ea bene uti. » Ambrosius, de Offi- 
ciis^' :« Pietatis custos amicitia est, etaiqua- 
litatis magistra, ut superior inferiori se ex- 
hibeat sequalem, et inferior superiori fide- 
lem . » Idem '* : « Amicitia nesCit superbiam. » 
Idem *' : « Virtus est amicitia, non quaestus : 
non pecunia paratur, sed gratia : non polli- 
citatione pretiorutn, sed concertatione bene- 
volentiae. Joannes Chrysostomus, de Com- 
punclione '* .• « Ubi amicitia permanet, nihil 
facile creditur, nil faciie recipitur, quod dis- 
sidium possit operari. » Hieronymus, in 
epistola ^^ : « In amicis non res quseritur, sed 



' Bern., !« Cant., serm. m, posl med. — ^ vid. 
sup., lib. 1, c. XXX, p. 44. — ^ Item lib. II, c. xx, 
p. 88. — * Bern., in Psal. Qui habitat, serm. vi, ante 
med. — 6 Gloss. in Apoc, iii. — ^ Vid. siip., lib. II, 
c. XX, p. 88. — ' Greg., Morat., lib. VII, c. x, aiile 
med. — 8 Ibid. — » Id., Dialog., lib. III, c. .\xxvii. 
— "> Id., Pastoral, p. III, c. lil , admon. 23, post 
med. — " Id., ad Clementin. patric, lib. I, epist xi, 
col. I0J4. — 12 Id., ad Vemml. Cancell., lib. 1, 



epist. XXXIII, col. 1051. — " Id., ad Husticiaii., 
lib. VII, parl. i, epist. xxili, col. 1300. — ' Isid.,- 
Elymol., verbo Amicus. — 'sid., de Sum. Bon., lib. III , 
c. XXX, sent. 2.— •« Vid. sup., lib. III, c. xxxiv, p. 159. 

— '' Aug., ad Mnced-, epist. Lll.— " Id., de Catech. 
liudib., c. IV — '» Id., SoliL, lib. I, c. iil. — «• Ibid , 
0. II. - =1 Ambros., de Offic, lib, I, c. xvi. — ^* ibid. 

— '3,lbid.— " Chrysost., de Compunct. ,\ih. I, ante med. 

— ^' Hieron., ad Cast., epist. xxiiii. 



188 PHARETRiE L[B 

voluutas ; quia alterum et ab inimicis ssepe 
praebetur, alterum sola charitas tribuit. d 
Idem ' : « Vera illa necessitudo est, et Christi 
glutino copulata, quam non utilitas rei fa- 
miliaris, non preesentia tanlum corporum, 
non subdola et palpans adulatio, sed Dei ti- 
mor, et (livinarum Scripturarum studia con- 
ciliant. » Idem, in originali super Michwam^: 
Delicata est amicitia, quse amicornm feli- 
citateni et divitias sequitur. » Beruardus, in 
epistola ' : « Habet vera amicitia nonnun- 
quam objurgationem, adulationem nun- 
quam. » Glossa in Ecclesiasticum'' : « Plena 
et perfecta amicilia inter perfectos viros, 
ejusderaque virtutis, perseverare potest, et 
ad hanc quihusdam gradibus perveuitur, 
Primus est mimdanorum contempius. Se- 
cundus, ne quis se sapientem et consultum 
judicans, sibi quam amico credere malit. 
Tertius, ut omnia, quae utiha et necessarja 
aestimat, bono charitatis et pacis proponat. 
Quartus, ut omnino desinat ab ira. Qnintus, 
ut iram fratris ctiam irrationabilem sedare 
cupiat : quia alterius tristitia perniciosa est, 
sicut propria, nisi eam, quantum in te est, 
etiam de fralris mente depellas. Postremus 
gradus est omnium vitiorum pereniptorius, 
ut de hoo mundo credas (e quotidie migra- 
turnm. » Seneca in epistola': « Qui utilitatis 
causa assumptus est, tandiu placebit, quan- 
diu utilis erif. Hac re florentes amicorum 
turba circumsidet ; circa eversos soUtudo 
est, et inde amici fugiunt ubi probantur. » 
Idem*; « Amicum paro, ut habeam pro quo 
mori possim ; ut habeam quem in exihum 
sequar; cujus me morti et opponam, et im- 
pendam. Detrahit amiciliaj majestatem suam, 
qui illam parat ad bonos casus. » Idem : 
« Amicos optime res secundae parant; ad- 
versae certissime probant. » 



CAPUT XVI. 

De Concordia. 



' Hicroii., a<l Pauliu., episl. ciii. — • Id., m .Vich., 
VII, lib. II, c. VII. — ' Beru., ad Rmn., epist. ccxliii, 
post med. — » Gloss. iii Bcc/i., ix. — ' Seuec, Episl. 
IX. — ' Ibid , post pauca. — ' Greg., nd Euseb. Thes-i., 
lib. VI, p. 11, episl. vi, col. 1313. — » Id., aU Euloij. 
et Anasi., lib. IV, epist. xxxvi, c. 1188. — ' Id., ad 
Leun. tpisc, ibid., epist. viii, col. 1165.— "> Id., ad 
.i.l. et Dom., lib. Vll, p. II, epist. iivii, col. 13i3. 



Gregorius, in Registro ' : « Quisquis patris 
heres esse desiderat, filius existere pacem 
ciistodiendo non renuat. Nam qui locum 
praebet discordiae, ipse profecto tanti se mu- 
neris exortem esse constituit. » Idem » : 
« Pacem tunc veraciter tenemus, cum super- 
borum culpas charitate et justitia simul in- 
sistente persequimur; cum eos dihgimus, et 
eorum vitia odio habemus. » Mem': « Mani- 
festum bonitatis esse liquet indicium, in 
unins electioue cunctorum convenire con- 
sensum. » Idem '" : « Laudabile et studio est 
religioso conveniens, terreuis gratam Deo 
pacem praeferre compendiis, et ex rebus 
trausitoriis mansura chaiitatis seinper lucra 
mercari. » Idem, ia Moralibus " : « Sicut 
noxium esse .solet, si unitas desit bonis; ita 
perniciosum est, si non desit malis. Perver- 
sos qnippe unifas corroborat, dum concor- 
dat; et tanto magis incorrigibiles, quanto 
unanimes facit. » Idem, super Ezechielcm '* ; 
« Ila bona facere opera debemus, ut per haec 
quoque cum his, cum quibus vivimus, una- 
nimitatem, in quantiiin recte possumus, con- 
servenuis. » Augustinus, de verbis Domini "; 
« Pax est serenitas mentis, tranquillitas ani- 
mi, simplicitas cordis, vinculum amoris, 
consortium charitatis.» Idem '*:aPaxcunctis 
est placida, nou quaerit alienum, nihil de- 
putat suum, docet amare, quae odisse non 
novit, nescit inflari. Ilanc ergo qui accepit, 
teneat; qui perdidit, repetat; qui amisit, re- 
quirat : quoniam qui in ea non fuerit inven- 
tus, abdicatur a Patre, exheredatur a Filio, 
nihilominus a Spiritu sancto efficitur alie- 
nus. Ilespuit enim munus oblatum, qui datae 
legis contempserit bonum; nec poterit ad 
hereditatem Domini pervenire, qui testa- 
raentum noluerit observare. » Idem, de Ovi- 



— " Id., Moral., lib. XXXIII, c. xxiii, post med. — 
" Id., m Ezech., hom. xxi, circa mcd. — " Aug., * 
verh. Oom., serm. LVli. — " Ibid., congeq. 



DE GRATIOSIS. 
6ms ' : a Testamentum Dei et hereditas pax 
est, ut a concordibus consorlibus possidea- 
tur, non a litigantibns dividatur. » Idem, 
de QuoBStionilus Veteris ac Novi Testa- 
menti ' : « Qui paceni suscipit Salvatoris , 
inimicitiara contrahit mundi. Nisi enim dis- 
cordaverit a Diabolo, pacem non habebit 
cum Christo. » Idem, de Civitate Dei^: 
« Tantum est pacis bonum, ut etiam in re- 
bus terrenis atque mortalibus nihil gratius 
soleataudiri, niliil desiderabilius concupisci, 
nihil postremo possit roelius inveniri. » 
Idem ' : « Pacem conslat belli esse optabilem 
finem. » Joaunes Chrysoslomus, de Coni- 
punctione: « Ubi pax est, ibi omnia pros- 
perabuntur; ubi sobrietas lucet, ubi unani- 
mitas, abstinentia coronatur. » Ideni, super 
Joannem ' : « Est et mala concordia ; est et 
bona dissonantia. » Ambrosius, super Lu- 
cam^: « Fuge contentiones, dissensiones, 
strepitus, tumultus discordise, ne per portas 
mortis ingressus intereas. » Idem : « SeJ 
nisi prius tu, » etc, supra, libro II, de Bea- 
titudine \ Isidorus , de Sunmo Bono : 
« Pax plebis sanitas, gloria sacerdotis, et 
patriai laetitia, et terror hoslium, sive visi- 
bilium, sive invisibilium. » Idem : « Pax 
cum bouis, et belluui cum vitiis semper ha- 
bendum est : mala siquidem hominum im- 
piornm odio habenda. » Bernardus, super 
Cantica ' : « Pacem habete , et vos nolite lae- 
dere invicem, non facto, non verbo, non 
signo qualicumque : ne quis forte exacer- 
batus, et pi-seoccupatus a pusillanimitate spi- 
ritus el tempestate, Deum interpellare coga- 
tur ailversus eos qui se laeserint et contrista- 
verint, et prorumpere in verbura grave 
contingat ' : Filii matris mece pugnaverunt 
contra me. Idem, in sermouibus '" : «Nisi in 
uuitate opus luum feceris, Deo, qui unus est, 
acceptus esse non poteris. Scriptnm quippe 

' Aug., (/.' Ovib., 0. xiii. —2 Id., ffe Qucssl. Vet. el 



189 

est " : Non esl quifaciat bonum, non est iis- 
que ad unum. » Idem: « Est homo paca- 
tus, » etc, supra^ libro II, de Palientia ". 
Idem : « Sunt etiam alii qui si viderint, » etc, 
supra, libro II, rfe Beatitudine ". 

CAPUT XVII. 

De Renuntiatione. 

Gregorius, in Dialogis '» ; « Despiciendus 
a nobis hic mundus foret, etiamsi blandi- 
retur, si rebus prosperis demulceret ani- 
mum. At postquam tot flageUis premi- 
tur, tanta adversitate fatigatur, tot nobis 
quotidie dolores ingeminat , quid nobis 
aliud, quam ne diligatur, clamat? » Idem, 
in homiliis '^ : « Fructus mundi ruina 
cst. Ad hoc enira crescit, ut cadat; ad hoc 
germinat^ ut quodcumque germinaverit, 
cladibus consumat. » Idem '« : a Si nihil in 
hoc mundo fam amando possidetis, etiam 
possidendo cuncta reliquistis. » Ilierony- 
mus: « Licet sparso crine, » etc, supra, de 
Propinquitate, libro III ". Isidorus, in Syno- 
nymis ".• «Semper interna quiete frueris, si 
te a strepitu terrenarum aclionum subtraxe- 
ris. » Ideni : « Nidlus sapientiara, » infra, 
de Sapientia ". Joannes Chrysostomus, su- 
per Malthceum ^" : « Sicut difficile est arbo- 
rem juxta viam positam fruetus suos usque 
ad maturitatem servare, sic difficile est vi- 
rurafldelem juxtaistum mundum viventem, 
inactibus ejusjustitiam immaeulatani usque 
ad finem tenere. Recede de via, et plantare 
in loco secreto, ut nec mundus tecum ha- 
beat aliquid commune, nec tu cum muudo. » 
Idem , super Joannem : « Qui pecuniarum 
concupiscentiam deriserunt, hi maxime sunt 
qui Deum.utoportet, diligunt. » Augustiuus, 
in epistola ": « Vincula hujus mundi habent 



'•Psal.xui, 
"Vid.ibid. 



. XCI'. — 3 Id., (ie Caii. Dei, lib. XVlll 
XI. — ' Ibid , c. ,\ii. — 5 Cbrysost., in Joan., 
am. Lvi, al. lvii, n. 2.— « Ambros., m Luc., i.\-, lib. VI. 
- ' Vid. sup., lib. II, c. .\Lviii, p. 121. — ' Bem., 
i Cant., serm. .x.xix, aute med. — » Canl., i, 5. — 
Bern., in Assumpt. B. Mar., serm. v, posi med. — 



— '2 Vid. sup.,lib. II, c. .\xxin, p. 106. — 
.\Lviii,p.l22.— "Gieg.,Uiuiog.,\ib.\\\, 
c. .\.xxviii. — 'S id., in Efung., honi. i, circa med. — 
'" Ibid., hoin. XXVII, circa lin. — '' Vid. sup., lib. III, 
c. XXVII, p. 133. — " Isid , Synon , c. wiii , ante ined.— 
'» Vid. iiif , c. .\xxiii. — 2° Chrysost., in Mattli., Op. 
imperf.,hom. xxxix, ante med. — 2' Aug., ad Licenl., 
epist. Xixis, al. xxvi, n. 2, 



m PHARETR^ LIB. IV. 

asperitatem veram , jucimditatem falsam , 7mnis sunt. » Idem 



certiim dolorem, incertam voluptalem, du- 
rum laborem, timidam quietem, rem plenam 
miseriae, spembeatitudinisinanem. « Idem': 
« Quid prodestacquirerein hoc swculo quod- 
libet temporale el transitorium, sive sit pe- 
cuiiia, sive sit voluptas ventris et gulturis, 
sive sit honor in laude humana ? Nonne 
omnia fumusetventus? Nonne omnia trans- 
eunt et currunt? Et vae his, qui haeserint 
transeuntibus; quoniam simul transeimt. » 
Idem ' : « Utilius terrena opulentia tenetur 
humilitcr, quam superbo relinquitur. » 
Idem', de Vcenitentia: « In omnibus dolens, 
ant sua relinquat, aut saltem illa quae sine 
admixtione mali non sunt administrata, ut 
mercatiira, et militia, et alia quae utentibus 
sunt nociva, ut adininistrationes saecularium 
potestatum, nisi his utatur ex obedienliae 
licentia. » Idem : a Recedat amor, » elc, 
infra, de Gloria '. Bernardus, in eiistola ' : 
Yoci Dei, tu, dulciori super mel et favum, 
si praepaias aurem interiorera , foge curam 
exteriorcm, ut expedito et vacanlf interno 
sensu, dicas tu cum Saiiniele ': Loquere, 
Doniine, quia audit servus tmis. » Idem ' : 
« Si sapis, si habes cor, si fecnm est lumen 
oculorum, desine jam et ea sequi, quae et 
consequi miserum est. Beatus, qui post illa 
non abiit, quae possessa onerant, aniata in- 
quinant, amissa cruciant. » Idem ' : « Ge- 
nerositas sanguinis , proceritas corporis , 
forma elegaiis, juvenilis decor, praedia, pa- 
latia, iinmensa snpellex, infulaeque digni- 
tatum, adde et sapientiam mundi, de mundo 
sunt haec, et mundus, quod suum est, dili- 
git. Sed quousque? Non soluin enim non 
semper, ut qui non semper erit; verum ncc 
diu quidem. Diu siipiidem ista in te mnndus 
habere non poterit, et tc quidem ipsum in 
brevi iion habilnnis. Nam • breves dies ho- 



' Aug., in Joan., tract. x 
episl. xxxiv, al. nxxi, u. 
hamit., c. XV, apiid Augu 
' Vid. inf , c. L. ~ => Beiu. 
« I Reg., ill, 10. — ' Bem 



n. 6. — = Id., ad Paul., 
. — ' De ver. el fals. 
.., append. tom. VI. — 
epist. cvit, versus fiu. — 
epist. ciii, post med. — 



Id , epist. vii , circa prmc. 



Job, XIV, 5. 



Subito procedenti 
de uiubra ad solem, de otio ad laborem, 
grave cernitur omne quod incipit. Sed cum 
ab his dissuescere, et ad illa se paulisper 
assuescere coeperit, usus tollit difficnllalem, 
invenitqne facile esse, quod difficile antea 
putavit. » Idem : « Falleris, o fdi, » etc, 
supra, libro I, de Studentibus ". Idem : « Vi- 
gilias times, » etc, infra, de Meditatione ". 
Idcm, de Contemptu": « Eccenos reliquimus 
omnia. Bene, optime,et non ad insipicntiam 
tilii. Nam et mundus transit, et concupis- 
centia ejus ; et relinquere haec magis expe- 
dit, quam ab eis relinqni. » Idem '* : uSe- 
cuti sumus te : niiuirum quia '» extdtavit vt 
gigas ad currendam viam suam. Nec cur- 
renlem .sequi poteras oneratus ; sed nec inu- 
tilis commutatio, pro eo qui super omnia 
est, omnia reiiquisse : omnia sane dixerim : 
non tantiim possessiones, sed etiam cupidi- 
tates, et eas inasime. » Idem, in sermoni- 
bus '• : « Convolate ad urbes refugii, ubi 
possilis et de prajteritis agere pcenilentiam, 
et in praesenti obtinere gratiam, et fnturam 
gloriam fiducialiter piaestolari. Non vos re- 
tardet conscientia peccatorum , quia ubi illa 
abumiaverit, superabundare gratia consue- 
vit. Non potentiae ausleritas ipsa deterreat : 
neque enim condignae sunt passiones hujus 
temporis ad praeteritam culpam, quae remit- 
titur; non ad praesenfem consolationem, 
qua? immittilur; non ad futuram gloriam, 
cjuffi promittitur. » Idem ■'' : « Quid, si peri- 
clitaretur castitas in deliciis, humilitas in 
divitiis, pietas in negoliis, vcritas in multi- 
loquio, charitas in hoc nequam saeculo? Fu- 
gite de medio Babylonis; fugile, salvate 
animas vesfras. » Idem " : « Nil credentibus 
impossibile; nil amantibus difficile; nil as- 
periim mitibus; nil liumilibus arduum re- 
peritur: quibus et gratia confert auxilium, 
et obediendi devotio lenit imperium. » 

" Bern., ad Robert., epist. i, prope fin. — " Vid. 
sup., lib. I, c. XXV, pag. 39. — " Vid. inf., c. xxvi. 
— " Bern., super Ecce nos re/iquimus circa priuc. — 
'» Ibid., conseq. — " Psal. xvai, 6. — >« Bern., de 
Convers. ad Cleric., c. xxx. — " Ibid. — ■* Ibid. 



CAPUT XVIII. 

De Solitudine. '^- 



Gregorius, in Moralibus ' : « Qui mortifi- 

care se appetit, valde ad inventam requiem 

contemplalionis hilarescit,, ut exterius mun- 

do lateat, et cunctis exteriorum rerum 

perturbationibus intra sinum se intinii 

amoris abscondat. » Idem * : c Prodest soli- 

tudo corporis, si solitudo est mentis. Quid 

prodest solitudo corporis, si solitudo defue- 

rit cordis ? Qui enim corpore remotus vivit, 

sed tumultibus conversationis hiunanse ter- 

renorum desideriorum cogitatione se inse- 

rit, non est in solitudine. Si vero prematur 

aliquis corporaliter popularibus tiirbis, et 

tamen nulios s-secularium tumuUus in corde 

patiatur, non est in urbe. » Idem : « Quaj- 

libet occulta, » etc, supra, libro II, de Gra- 

tia '. Idem : « Vos qui viaai, » etc. , infra, 

de fieligione '. Hieronymus , in Einxtola ' : 

« Mihi oppidum carcer est, et solitudo para- 

disus. » idem « : « Infinita eremi vastitas te 

terfet ? Sed paradisum mente deambula. 

Quoliescumque illuc mente conscenderis , 

toties in eremo non eris. » Idem ' : « Hospi- 

tiolum tuum aut raro, aut nunquam mulie- 

rum pedes terant. Omnes puellas et virgines 

Christi, aut sequaliter ignora, aut aequaliter 

dilige. » Idem * : « Bonus honor in Ecclesia, 

si a consortio clericorum longe sintfffiminge. 

Monachum, vel clericum, soUtudo facit, nou 

publicum. » Auguslinus , de Singularilate 

Clericoruni ' : « Strages pessimse conver- 

sationis nemo prosternit, nemo calcat, nemo 

fuiiestat, nisi singularis castitas sola, quae 

raunimen invictum est sanctimoniae , et 

expugnatio fortis infamise , fortitudinis fir- 

mitas, et lascivise petulantis infirmitas, pro- 

bitatis pra3sidium, et improbitatis exci- 

' Greg., Mora/., lib. V, c. v, post ined. — '- Ibid., 
lib. XXX, c. XII, ante med. — * Vid. sap., lib. II, 
c. .\vi, p. 81 — ' Vid. inf., c. xix.— »Hieron., arl Rust. 
Mon., epist., ante med. — « Id., ad Huliod., epist. I, 
ullra med. — ' Id., ad Nepotian., epist. ir, anle med, 
— ' Id., ad Ocean., de vit. Cleric, epist. post med. — 
• De Singulur. Cleric, c. xxil, est apud Cyprian., 



DE GRATIOSFS. 191 

dium, animae victoria, et corporis praeda, 
ubertas gratiarum, et sterilitas criminum. » 
Idem '» : « Non est sine filiis cum clari- 
tate, nisi singularitas sola, quam non 
solum concupiscenlia sua nullis sordibus 
maculat, sed etiamnullceopiniones suspectBe 
pluraUtatis infamant. Nam si castifas, quod 
est difficiie, masculum et feminam pariter 
in virginitate conservet, non habet clari- 
talem , quoniam communitas ipsa non po- 
test nisi quibnsdam probrositatuin tenebris 
obscurari. »Bernardus, in Epistola ": «Cum 
quo Deus est, nunquam minus est solus, 
quam cum solus est. Tunc enim libere frui- 
tur gaudio suo ; tunc ipse suus est ; ibi ad 
fruendum Deo in Slj, et se in Deo; tunc in 
lucc verilatis, et in sereiio mundi cordis, 
ultro patet sibi pura conscientia, et libere se 
infundit de Deo memoria ; et illuminafur 
inteilectus, et bono siio fruitur affectus, vel 
libere seipsum deflet humanae fragilitatis 
defectus. » Idem, super Cantica '^ : « Solus 
es, si non communia cogiles, si uon affectes 
praesentia, si despicias quod multi suspi- 
ciunt, s! fastidias quod omnes desiderant, si 
jurgiadevites, si damna non sentias, si non 
recorderis injuriarum ; alioquin nec, si solus 
corpore es, solus es. » Cassiodorus, de Ani- 
ma " : « Nimia turba vitiorum sine certa- 
mine vincitur, quando soliludo giatiaesuf- 
fragatur. » Seneca, in Epistola '* :« Subdu- 
cendus est a populoaniinus tener, et parum 
tenax recti : facile transilur ad pliires. So- 
crati, et Platoni, et Lselio, excutere morem 
suum dissimilis multitudo potuisset. » 



CAPUT XIX. 

De Reliyione. 

Gregorius, in Registro '" .■ « Vos, qui viam 
vitae praesentis extrahominum fiequentiam 



edit. Pamel. — i» Ibid., c. xxiii, anle med. — 
" Bern., de vit. solit., epist., longe ante nied. — 
'* Id., in Cant., serm. XL, prope fin. — '^ Cassiod., 
de Anima, c. xviil, postmed.— " .Senec, E/jiil. vii, 
circa med. — " Greg., ad Secundin., lib. Vll , p. II, 
episU Liv, col. la38. 



m 



PHARETR^ LIB. IV. 



ducitis, tanto majora certamina pati necesse 
est, quanlo ad vos ipse niagisler tentatio- 
nuni accedit. » Idem ' : o Melius est de oviii 
dominico morbosaiii ovem ejicere, quani 
unius vitio sauas amiltere. » Idem ' : « Cura 
est soUicitudi.iis adhibenda, ut quae pro 
quiete religiosae conversationis fuerint ordi- 
nata , nec dissimulatio negligere , nec 
qusedam valeat prsesumptio perturbare. » 
Idem • : « Multi sunt qui possunt religio- 
sani vitam etiam cum saiculari habitu du- 
cere ; et plerique sunt , qui nisi omnia reh- 
querint , salvari apud Deum nuilatenus 
possunt. » Idfm * : « Religiosam vitam eli- 
gentibus congrua nos oportel consideralione 
prospicere, ne cujusdam necessitatis occasio, 
aut desldes faciat, aiit robiir , quod absit, 
conversationis infriugal. » Idem ' : « Sicut 
studii nostri esse coiuiecet, a litigiis forali- 
bus monachos submovere, ul divinis mini- 
steriis pie ac solerter iiivigilent ; ila necesse 
est noslra provisione, quemadmodum nego- 
tia eorum disponi debeaut, ordinare, ne 
distenta mens per vaiias causarum curas 
effluat, et ad celebiaudum opus consuetum 
enervata torpescat. » Isidorus, in Etymolo- 
giis ' : « Religio appellata est, eo quod per 
eam inii Deo rellgemus animas iiostras, ad 
cultum divinuin vinculo serviendl. » Au- 
gustinus ' , de Ecdesiasticis Dogmalihus : 
a Secreta satisfactione solvi crimina non ne- 
gamus; sed mutato prius sajculari liabitu , 
et confesso religionis studio per vitse cor- 
rectionem, 1 1 in jugi, imo perpetuo luctu, 
miserante Deo , ita duntaxat, ut contraria 
pro his , qua; pcenitet, agat. » Idem, de 
Quantitate anima; ' : « Omuibus subven- 
tum velle debemus, etiam qui nos iaeserunt, 
aut lajdcre , aut omnino !a>di volunt. Haec 
est vera , haic perfecla, haec sola religio. » 

' Gres., u(l Euseb. Ihess.. lib. IX, epist. LXix, 
col. 1480.— - Id, ad Virgil. Arel.. lib. VII, p. II, 
epist. cwi, col. 1J80. — ' Id., ad Mauric. Aug., 
lib. II, p. II, episl. LXii, col. l\:io. — ' Id., ad Grattos. 
suOd., ibid., epia. xvii, col. 1108. — » Id., ad fetr. 
subd., lib. 1, epist. L.KVii, col. 1069. — ' Isid., ttym., 
lib. VII, c. II. — ' Imo Genuad., de Ecclet. Dogm., 
0. Liii.— • Aug., de Quant. anim., c. xxiiv.— » Ibid., 



Idem * :« Est leligio vera, qua (a) se uni Deo 
anima, unde se peccato velut abruperat , 
conriliatione religat. » Idem : « NuUo modo 
decet, » etc. supra, de Exercitio '" : Idem " : 
« Non debent velle omnes , quod paucos vi - 
dent amplius, nou quia honorantur, sed 
quia tolerantur , accipere , ne contingat de- 
testanda perversitas , ut iu monasterio, ubi , 
quantum possunt, flunt divites laboriosi, 
fiant paupeivs delicati. » Idem : « Melior 
est, qui (inauivis, » etc, supra, libro II, de 
Ira '*. Anibrosius " , in epistola : « Praefe- 
renda est religio necessitudini , pielas pro- 
pinquitali. Ea est euim vera pietas , quae 
praipouit diviiia humanis, perpelua tempo- 
ralibus. » Joaunes Chrysostomus , super 
Matthceum : « Fides nuniiuam senescit , et 
religio fatigationeni nonsentit. » Bernardus, 
de Consideratione " : « Nos in monasleriis 
recipimus omnes spe meliorandi ; al curia 
lionos facilius recipere , quam facere con- 
suevit. » Ideiu, in epistola " : « Ubi non ti- 
metiir reprehensor , securius accedit teiita- 
tor, licentius perpetialur iiiiciuitas. In cou- 
ventu vero, liona si quae facis, nemo prolji- 
bet; maiiiiii autein facere si vis, uoii licet. 
Mox enim a pliiribuscomperilur, arguitur, 
emeiidatur : .sicut e contrario bonum cum 
omncs vident , miraiitur , venerantur , imi- 
tantur. » Idein : a Ordo aosler , » etc. , su- 
pra, libro I , de Monachis bonis ". Ideni " : 
Morieus vix iinquam ali(juis a cella in iu- 
fernum desceiidil, quia vix unquam, nisi 
ccelo praedestinatus, in ea usque ad mortem 
persistit. » Idem : « Experto credite , quia 
hajc via quaulo arctior, quaiito molestior 
videtm' in ingressu , taiito lalior, tauto ju- 
cundior invenitur in progressu. » Mem : 
« Qui debitoreni , » etc. , supra , libio I , de 
Religiosis malis ". Idem , iu Sermonibus : 

0. XX.VVI. — "> Vid. sup., buj. lib. c. iv, p. ilU. — 
" Aug , Regul. lii, c. xv. — '= Vid. sup., lib.ll, c. i.^, 
p. 13,— " Imo auclor (forsau Euseb. limiss.) couimeut. 
in epist. od Rom., auuolat. iii exord., apud Ambros. 

— '♦ Bern., de Consider., lib. IV, circa uied..— " Id., 
cpist. cxv, circa med.— "Vid. sup., lib. 1, c. .\x.xi, 
p. 43.— " Bern., de vit. solit., fcpist. mullo anle med. 

— 1» Vid. sup., lib. 1, c. xxvili, p. 42.- (a) Al. quia. 



DE GRATIOSIS 
« Qui est m mundo, fugiat ad clauslrum 
negotiaturus ; et qui in claustro est , non 
dormitet , nec torpescat per acediam , tan- 
quam piger servus et nequam. Vita enim 
confert merilum ; locus non facit beatum. » 
Idem ' : « Minus damnabile est in sajculo 
perire, quam in monaslerio. » Idem * : « Fe- 
lix domus, et beata semper congregatio, 
ubi de Maria conqueritur Marlha; nam Ma- 
riam Marthse aemulari , indignum prorsus 
est. » Idem : « Regio australis est claustrum, 
vel eremus , in quo Christus suos abscondit 
a conlradictionelinguarum, postmodum ad- 
mixlurus consortio angelorum. » Idem : 
« Claustralis paradisus ad suavem spirantis 
austri clementiam quasi tot floribus vernat, 
quot virtutibus abundat. » Idem ^ : « Sicut 
bonum noscere , sic et velle solum pertecta 
religio vel religiosa perfectio est. » Idem ' : 
«Nihil sic horrendum , ut murmur, et dis- 
sensio in congregatione. » 



193 



CAPUT XX. 

De Sufficientia. 

Gregorius , in Registro " : « Non delecta- 
mur xeniis. » Idem, in Moralibus' : « Mira 
securitas est cordis , aliena non quserere , 
seduniuscujusque diei sufficientia contentum 
manere. Ex qua videiicet seouritate etiam 
perennis requies nascitur , quia a bona et 
tranquilla cogitatione ad gaudia aeterna 
transitur. » Idem , super Ezechielem ■" : 
« Qui alimentorum inopiam sine murmu- 
ratione tolerat , nec pro necessitate victus 
agit aliquid, unde anima peccati laqueum 
incurrat, scit esurire. » Idem ' : « Ille pau- 
per est , qui eget eo quod non habet. Nam 
et qui non habens, habere non appetit, dives 
est. Paupertas quippe in inopia n.entis est, 
non in quantitate possessionis. n Idem ^ : 

' Bern., in fest. S. Midi., serm. H. ante ined. — 
' Id., 1« fcsi. Assumpt. D. Mar., serx. iii, ante mod. 

— ' Id., i)i fcsl. Asceris. Dom., ser ; . iit, ante med. 

— * Id., iu Sermoniti. parv., serm. Lxui. — 5 Greg., 
ad Felic. Mcssan., lib. I, epist. Lxiv, col. 1068. — 
« Id., Moral., lib. XV, c. xiii, post med. — ' Id., in 
Ezech., hom. xix, post med. — « Ibid., hom. xviii, 

TOM VU. 



« Discamus esurire, ut nobis, propter abun- 
dantiam sequentem , nostra hic inopia pla- 
ceat. Nec nos ventris necessitas ad culpam 
trahat, nec peccatum menti indigenfia sug- 
gerat. » Augustinus , de Soliloquiis '" : 
« Sive de cibo , sive de potu , sive de bal- 
neis, caeteraque corporis voluptate nihil in- 
terroges ; tantum ab eo pete, quantum vale- 
tudini opem conferre potest. » Idem, de Vita 
beata " : « Nullus perfectus aliquo eget; et 
quod videtur corpori necessarium , sumet , 
si affuerit; sinon affuerit, non eum istainim 
rerum franget inopia. Omnis namque sa- 
piens fortis est. » Idem, de Vera Religione ": 
« Quem delectat libertas^ ab amore mutabi- 
lium rerumliber esse appetat; et quem reg- 
nare delectat, uni omnium regnatori Deo fun- 
ditus adhsereat. » Bernardus , in epistola " : 
« Surge, prsecingere, toUe otium, exere vires, 
move brachia , complosas explica manus , 
exercitare in aliquo ; et statim senties sola 
te appetere , quae famem tollant , non fauces 
demulceant. Reddet quidem sapores cibis 
exercitium , quos tuht inertia multa ; quae 
respuis otiosus, post laborem sumes vel de- 
siderio. » Seneca , in epistola '* : « Magni 
animi est magna contemnere , ac mediocria 
malie, quam nimia. Illa enim utilia vitalia- 
que sunt; at haic, eo quod superfluunt, no- 
cent : sic segetem nimia sternit ubertas, et (a) 
rami onere franguntur. » Glossa : « Per- 
fecta humilitas, » etc, supra, capiterfe Hu- 
militate *\ 

CAPUT XXI. 

De Communitate. 

Gi^egorius , in Registro '^ : « Nullus ves- 
frum, neglecta utilitate commuui, suo Iuc.ro 
prospiciat. » Idem " : « Si me participem ope- 

post med. — ■' Ibid., bom. xix, longe post med. — 
'» Aug., Soliloq., lib. I, c, x.- " Id., de Vit. Beat., 
disp. 117. — '= Id., de vcr. Relig., c. XLViii. — i3 Beru., 
ad Robcrt. nep., epist., post med. — '* Senec, 
Epist. XXXIX. — '6 Vid. sup., huj. lib. c. xil, p. 185. 
— '« Greg., ad C/er. Mediol., Ub. II, p. II, opist. xxix, 
col. 1113. — " Id., ad Eulog. Alex., lib. VI, 
epist. xxxvii, col. 1281. — (a) Edit. Nisard, sic. 
13 



194 



ratio non facit laboris vestri, me participera 
charitas facit : quia, sicut existinio , bonum 
proximi etiam olioso commune fit , qui de 
alterius actibus gaudere communiter scit. » 
Idem : « Melius est de ovili, » elc, supra, 
de Religione '. Idem : « Summa militise, » 
etc , supra , lib. I , de Militihus ^. Idem , in 
Moralibus ' : » Pro qualitale audienlium 
formari debet sermo doclorum, ut et ad sua 
singulis congruat , et tamen a communis 
aedificationis arte nunquam recedat. » Joan- 
nes Chrysostomus, in Sermonibus : « Omne 
quod nostrum est, tuuc magis nostrum erit, 
si sit nobis communecumfratribus. » Idem, 
super Joannem : « Qualiter est imitatores 
fieri Christi, ad communem utilitatem om- 
nia negoliautes , et nou quaj uostra sunt 
quaereutes. » Ambrosius , de Officiis * : 
« Sic Deus generari j ussit omnia, ut partus 
omnibus communis esset, et lerra forel om- 
nium qucedam commuuis possessio. Natura 
ergo jns commune gencravit ; usurpatio 
jus fecil privatum. » Idem " : « Qui perfecte 
sapit, nescit sua speclare commoda, sed ad 
illud quod a^terimm est, quod decorum, at- 
que honeslum, tolo atfectu intendit, quae- 
rens nou quod sibi utile est, sed quod om- 
nibus. » Idem ' : Nihil judicandum ulile, 
nisi quod iu commune prosit : quomodo 
enim potest uni prodcsse , quod omnibus 
nocet? Mibicrede, uon videtur, qui iuutilis 
est omnibus, sibi utilis cyse posse. » Idem : 
« Non sit affectatns , » ctc, supra , de Sim- 
plicitate '. Ideni , siiper Lucam ' : « Vcrum 
est causani inopise nostrai videri avariliam; 
etcuim volatilibus cop.li idcirco sine labore 
pabuli usns exubcrat, quod fructus, sibi 
communes ad escam dalos, speciali quodam 
nesciunt vendicarc doraiualu. » Ideni » : 
« Qui justus cst, non ncgat quod cst ad 
usum onuiibus communiter datum. » Au- 



PHARETRiE LIB. IV. 

gustinus, super Actus Apostolorum '" : « Me- 



lior est fraternitas Christi fraternitaie san- 
guinis : fraternitas sanguinis iuterduni sibi 
inimica est ; Christi autem fralernitas sine 
interraissione pacifica est: illa inter se com- 
mimia dividit cumaemulatioue ; ha;c aulem 
sua commiiuicat cum gratulatione. » Idem, 
in Regula " : « Omnia opera vestra in unum 
fiant,majoristudio,etfrequenliorialacritate, 
quam sivolns singullsfeceritis.propria; cha- 
ritas enim, dequa scriptum esl " : Non qucB' 
ritquce sua sunt, sic inlelligitur, quia com- 
munia propriis, non propria communibus 
antepouit;et ideoquauto amplius rem com- 
umnem, quam propria vestra curaveritis, 
tanto vos amplius prolicere uoveiitis. » Cer- 
nardus, de Consideratione " : « Qua?rilur 
inter dispensatores, ut fidelis quis invenia- 
tur. Ubi necessitas urget, excnsabilis dis- 
peusatio est ; ubi utililas provocat , dispen- 
satio laudal)ilis est ; utilitas , dico , commu- 
nis, non propria. Nam cum nihil horum est, 
non plane fidclis dispensatio, scd crudelis 
dissipatio est. « Idem, de Duodecim Gradi- 
bus " : « Siugularis ad omnia ^ua strenuus, 
ad communia idgcr, vigilat in leclo, dormit 
iu choro. » Idem : « Observandus est, » etc, 
supra, lib. II, de Conlinentia gustus ". 
Idem , in Sermonibus " : « Dominus com- 
muui disciplina, communi vita, communi- 
bus studiis delectatur. Usquequo , miser, 
diverticnla captas , et consolationes propriae 
voluntatis tanto labore quaeritas , tanto ru- 
bore mendicas ? lit quid faciam ? inquis. 
Ejice " ancillam et filium ejus. » Beda, in 
Glossa : « Qui ita vivunt, ut sint omnia com- 
munia in Domino, ccenobitse vocantur : quae 
vita tanto fclicior est, quanlo statum sicculi 
futuri imitatur, ubi omuia communia, quia 
Deus est omnia in omuibus , et quia ibi 
summa pax et securitas , civitas in qua ty- 



' ViU. sup., Imj- lil). c. xi.^, ]). rJ:i. — • Vi.l. sup., 
lib. I, 0. Xl.vn, p. 01. — ' Grcg , MoraL, lib. .\X.\, 
c. iii' al. IV, II. \l.— ' .'Vmbros., tte Offic., lib. I, 
r. xxvui, aulo mc.iX. — ' Ibiil , lib. III, c. Ii. — 
' Ibid., c. IV.— ' YiJ. siip., biij. lib. e. .Mii, p. 1S5.— 
■ AQibros., in Luc, \i\ , bb. VII, n. 14». — =• Ibid., 



VI, lib. V, u. 62. — " August., tl: vcrb. Af^ost., 
scrm. x.Wll.— " Id., Regul., iil, c. .\xvii. — •« I Cor., 
XIII, 5. — " Ceru., de Consider., Ilb. III, posl med. 
— 1* Id., <ie diiod. Grad., grad. 5. — '» Vid. sup., 
lib. II, c. XXXVI, p. 109. — ''■ Beru., in Ascens. Dom., 
scnu. \i, post uiod. — " Gal., iv, ;iy. 



DE GRAT 
pus hujus vitae prsecessit, Hierusalem, id est 
\ isio pacis dicla est. » Senecn, in epistola ' : 
« Non potest quisquam beale degere, qui se 
tantum intuetur , qui omnia ad utilitates 
suas convcrtit. Alteri vivas oportet , si libi 
vis vivere. » Idem : « In hoc gaudeo aliquid 
dicere, ut doceam, nec me ulla res delecta- 
bit, licet sit eximia et salulariSj quod mihi 
uni sciturus sum. » hlem , in Proverbiis : 
« Quietissime viverent homines , si duo 
verba tollerentur : meum et tuum. » 

CAPUT XXII. 

De Societate. 

Gregorius, in Moralibus ' : « Hoc unius- 
cujnsque esse proprium solet, ut qualis ipse 
fuerit, fales sibi conjungi et alios velit, ut 
diversitatem vitae refugiat, atque hoc imi- 
tandum imprimat, quod amat. » Idem ' : 
Sicut gravioris culpse est, inter bonos non 
esse bonum, ita immensi est prsconii , bo- 
num etiam inter malos extitisse. » Idem ' : 
« Cum in itinere comes jungitur , via qui- 
dem non detrahitur , sed tamen de societate 
comitis labor itineris leviatur. » Idem, swper 
Ezechielem ^ : « Qui sancto viro adhaeret, 
ex ejus assiduitate visionis , usu locutionis, 
exemplo operis accipit, ut accendatur in 
amorem veritatis : peccatorum suorum te- 
nebrasfugat, in desiderio lucis exardescit. » 
Idem, in Jiegistro ^ : « Qui assistunt judici- 
bus, et sinceris erga eos dilectionibus astrin- 
guntur [a) , ilia eis suadere debent atque 
suggerere, quse animam salvant, et opinioni 
non derogant (b). » Augustinus in episto- 
la ' : « Si paupertas angit, si luctus moesti- 
ficat , si dolor corporis inquietat , si ulla ca- 
lamitas vexat, adsint boni homines, qui non 
solum gaudere cum gaudentibus , verum 

' Senec, Epist. xli, ante med. — = Greg., Mornl., 
lib. Vlll, c. XXXIX. — ' Ibid., lib. I, c. i. - ' Ibid., 
lib. V, c. XV, anle med. — " Id., in Ezech., hom. v, 
aute med. — « Id., ad Sevev. seholast., lib. IV, 
epist. x.vix, col. im. — ' Aug., ud Prob., epist. cxxi, 
al. cxxx, n. 4. — » Isid., de Sum. Bon,, iib. II, c. Iil, 

(a) Labb. obstringuntur. — (6) Item et animam sal- 
vent, et opinioni uon derogent. 



MOSIS. 195 

etiam fiere cum flentibus norunt, et salu- 
briter alloqui , et colloqui sciunt. Per hos 
plurimum illa aspera leniuntur, relevantur 
gravia, superantur adversa. » Isidorus, de 
Summo Bono ' : « Tenenda est cum sanctis 
viris unitas charitatis; et quantum se quis- 
que subtrahit mundo , tanto opus est ut se 
associet bonorum consortio. » Idem, in Sy- 
nonymis ' : « Bonorum societatem require : 
si fueris socius conversationis, eris et virtu- 
tis eorum. » Ambrosius, de Officiis '" : « Ut 
aequahum usus dulcior , ita senum tutior 
est , qui magisterio quodam et ductu vitae 
colorat mores adolescentium, et velut murice 
probatis inserit. » Bernardus, de Conside- 
ratione " : « Interest glorise sanctitatis tuae, 
ut quos prse oculis habes , ita ordinati .sint , 
ita informati , quatenus totius honestatis et 
ordinis ipsi sint speculum, ipsi sint forma. » 
Idem '^ : « Ne te dixeris sanum, dolentem 
latera; hoc est : ne te dixeris bonum, malis 
innitentem. » Idem , in epistola " : « Inter 
bonos bonum esse, salutem habet ; inter 
malos vero, et laudem. Illud tantae facilita- 
tis est, quantse est securitatis; hoc tantae 
virtutis, quantee et difflcultatis. Quale nempe 
est illud : tangere picem , et non inquinari 
ab ea ; in igne sine laesione versari ? » 
Idem " :« Omnia fac cum consilio, nec ta- 
men omnium, aut quorumcumque, sed tan- 
tum bonorum. Bonos in consilio, bonos in 
obsequio , et bonos habeas contubernales , 
qui vitae et honestatis tuae custodes sint et 
testes. » Idem " : « Omnes juxta Domini 
praeceptum etiam inimici diligantur ; sed ad 
consilium soU eligantur, qui et prudentes 
esse videantur, et bencvoli. » Idem : « Ubi 
non timetur, » etc, supra, de Religione '\ 
a Seneca , in epistola ''' : « Nullius boni sine 
socio jucunda possessio est. » Idem : « Cum 
his conversare, qui te meliorem facturi sunt. 

seut. 6.-8 Id., Synon., c. ix, post med. — '• Ambr., 
de Ofpc, lib. 1, c. XLlil. — " Bern., de Consider., 
lib. IV, non procul a pj'inc. — '2 ibid., ante med.— 
" Id., Episl. XXV, ante med. — i< Id., Epist. xxvm, 
post med.— " Id., Epist. xliv, non longe a princ. — 
'« Vid. sup., huj. lib. c. XIX, p. 192. — " Senec, 
Epist. VI, circa med. 



196 PHARKTRiE LIB. IV. 

Illo.slecum adniitte, quos tu poteiis ineliores bonum a Deo est 
facere. Mutuo ista fiunt; et homines , dum 
docent, discunt. » 



CAPUT XXIII. 

De Bonitate. 

Gregorius, swper Ezechielem^ : « i)mne 
bonum, quod agimus, per inlentionem sem- 
per ad coelestia levemus. » Idem ' : « Hi ve- 
raciter boni sunt, qui in bonitate persistere 
etiaminlermalospossunt. « Idem , \nRegis- 
tro ' • « Qiiantum vos in bono profecistis, tan- 
tum bona etiam de alienis sentilis. » Idem : 
« Bona Deo accepta non suut, quffi ante ocu- 
los ejus malorum admixtione maculantur. » 
Idem : « Boua quae hominibus innotescunt, 
sine periculo vix esse possunt. » Idcm , in 
Dialogis ' : « Multa videnlur bona , sed nou 
sunt , (juia bono animo nou liunt. » bk-m ^" : 
« Vitffi vera iestimalio in virtule est ope- 
rum, non in osteiisionosignorum. Nam sunt 
plerique , qui et signa non faciunt , signa 
tamen facientibus dispares non sunt. » Idem, 
super Ezecliielem : « Bonum valde est quod 
justus tiibuit, quando male ageiitibus libera 
vocecontradicit. » Idein, in Hegislro'' : « Bo- 
narum mentiuin est, et ibi aliquo modo cul- 
pas suas agnoscere , ubi culpa uon esl. » 
Idem'' : « Vestrum siuc dubio bonum faci- 
tis, si bona volentibus opem fertis. » Augus- 
tinus, de Vcrbis Domini': « Potes aurum 
perdere et nolens , potes domum , potes lio- 
nores , potes ipsam casu salutem ; boimm 
vero^ quo verebonuses, nec invilusacci- 
pis , nec invitus amittis. » Idem in epistola' : 
« Qnis est in hac vita sinc aliquo peccato? 
Sed eum dicimus bonum , cujus praivalent 
bona ; illumque optimum , qui peccat mini- 
mum. » Idein, de Nalura Boni^" :«Et omne 

' Grcg , !« Ezech., hom. iv, aale med. — • Id., 
MornL, lib. XX, c. X.\ix, posl med. — ' Id., ad Amst. 
Anl., lib. VI, cpift. x.\iv, col. 1269. — ' Id., Dialog., 
lib I, c. X, aiile mod. — » Ibid., c. xii, ciica med. — 
« Id., ad Augusti»., iib. XII, epist. xxxi, col. 1573.— 
' Id., ud Virgil. cl Syag., lib. VII, epist. cxix, 
col. 1583. — ' Aiig., de verb. Dom , serm. xil. — • Id., 
ad Maccd., epist Liv, al. CLiii, u. 12. — '" Id., dc 



omnis ergo natura a Deo 
est : » Idem " :« Omnia quanto magis mode- 
rata, speciosa, ordinata sunt, tanto magis 
bona sunt ; quanto autem minus moderata, 
minus speciosa, minus ordinata sunt, minus 
bona sunt. » Idem , de Virginitate" :« Ali- 
quando alter frucluosus est donis pauciori- 
bus , sed potioribu.^ ; alter inferioribus , sed 
pluribus. » Idem, deLibero Arbitrio " :« Bo- 
num est aliquid homo : et melius qiiam pe- 
cus, ex eo quod prsecepti capax : et hoc me- 
lius, cum praeceptnm jam cpit : rursum 
hoc melius , cum prscepto paruit : et his 
omnibus melius, cuni aeternae lumine sa- 
pienliae beatus est. » Joannes Chrysostomus, 
de Militia Christiana '* : « Non agamus si- 
milem infidelibus vitam ; sed a quibus flde 
discernimur , al) corum studiis, cliam et 
moribus dividaniur. » Idem in Sennonibiis'' : 
« Pietali hoc proprium est , ut in tenebris 
fulgeat ; impietas auleni, etsi in luinine fue- 
rit, tenebrescit. » Bernardus , in epistola '* : 
« Miniine pro certo est bonus , qui melior 
esse non vult ; et ubi incipis noUe (leri me- 
lior, ibi desiuis eliam esse bonus, » Idem , 
super Cantica " : « Non mediocris tilulus pro- 
fecto virtiitis, inter pravos vivere bonuni, 
et inter raalignantes innocentiae relinere 
candorem et morum lenitatem. » Seneca, in 
epistola" : « Tranquillitas animi, et expulsis 
erroribus absoluta libertas , quajris quae sit 
ista ? Non homines timere ; non turpia velle, 
nec nimia; in .seipsum maximam habere 
poteslatem : insestimabile bonum est suum 
fieri. » Idcm " : « Nulla sine Deo mens bona 
est. » Idem " : « Pars magna bonitatis est 
velle fieri bonum. » Idem : « Aniinus nun- 
quam inajor esf, quam ubi aliena seposuit, 
et fecit sibi pacem nihil timendo , fecit sibi 
divitias nihil coiicupLscendo. » 

Nat. Bon., c. xix — " Ibid., c. iii. — '« Id., de 
Virgimt. sancl., c. XLIX. — " Id., de Lib. Arb., 
lib. III, c. XXIV, — " Chrysostomus de ililit. 
Christ., homil. — " Id., de Cruc. et Lalron., bomil. 
— " Be;n., epist. xci, post med. — " Id., in Cant., 
serm xlvim, aiitc raed. — "Seuec., E^jist. lxxv, aute 
med. — '" Id., Epist. LXXlll, veisus fiu. — " Id., 
Epist. xxxiv. 



DE G1\ATI0SIS. 



197 



CAPUT XXIV. 

De Desiderio. 

Gregoriiis , in Moral/bus ' : « Saepe nos- 
tra desideria, quia celeriter nou fiunt, exau- 
diuntur, et quod impleri concite petimus, ex 
ipsa melius tarditate prosperatur. » Idem-; 
« Valenliores voces , apud sacratissimas au- 
res Dei , non faciunt verba noslra , sed desi- 
deria. » Idem ' : « Diffene solet oinnipotens 
Deus desideria petentium, ut crescant; qua- 
tenus eo magis exaudiuntur ad raeritum, 
quo citius non exaudiuntur ad votum. » 
Idem '• : « Qiiisquis in solo seternitatis desi- 
derio figilur, nec prosperitate attollitur, nec 
adversitate quassatur : dum nil liabet in 
mundo , quod appetal ; nil est de mundo , 
quod pertimescat. » Idem, super Ezechie- 
lem^ : « Vulnerata charilate ego sum. Mala 
salus est cordis, quae dolorem hujus vulne- 
ris nescit. Cuin vero anhelare in ccelesti de- 
siderio jam et sentire vuhius amoris coepe- 
rit, fit anima salubrior ex vuhiere, qua? prius 
aegrotabat ex salute. » Idem , in homilis ^ : 
« Sancta desideria dilatione crescunt. Si au- 
tem dilatione deficiunt , desideria non fue- 
runt. » Idem ■" : « Augent spirituales deiicise 
desiderium in mente, dum satiant; quia 
quanto magis earum sapor percipitur, eo 
amphus cognoscitur, quod avidius amelur. » 
Idem * : « Habere hic possuut et justi bona , 
nec tamen haec in recompensatione recipere : 
quia dum meliora, id est, aeterna appetunt; 
eorum judicio , quaehbet bona atTuerint, 
cum sanctis desiJeriis Eesluant, bona mi- 
nime videntur. » Augustinus in epistola': 
« Quod dicit Apostolus '» : Sine intermissione 
orate, quid est ahud quam beatam vitam, 
quae nulla nisi aeterna est , ab eo , qui illam 
dare solus potest , sine intermlssione deside- 

' Greg., MoraL, lib. XXVI , c. xv, nou longe a 
princ. — 2 ibid., lib. XXII, c. xill, anle med. — 
3 Ibid., lib. XX, c. .'txii, circa fin. — ' Ibid., lib. X, 
c. XII, post med. — 5 Jd., in Ezech., bom. XV, louge 
anle med. — ' Id., in Evang., honi. xxv, longe aute 
med. — ' Ibid., bom. sxxvi, uon louge a princ. — 
• Ibid , hom. XL, ante med. — » Aug., ad Piob., 



rare? Semper hanc a Domino Deo deside- 
remus, et semper oremus. » IJem " :« Tanto 
illius, quod valde magnum est; quod nec 
octilus vidit; quia non est color ; nec auris 
audivit , quia non est sonus ; nec in cor ho- 
minis ascendit , quia cor hominis illud debet 
ascendere, sumus capaciores, quaiito id, 
quod fideliuscredimus, et speramus firmius, 
et desideramus arJeiitius. » Ideni'-: « Diu 
orare cum vacat, id est, cum alia bonarum 
et necessariariim actionum non impediunt 
officia , quamvis et in eis desiderio semper 
orandum sit , non est improbum nec inulile. 
Neque enim ut nonnulli putant, hoc est orare 
in multiloquio , si diutius oretur. » Idem " : 
« Hierusalera futurara desideramus utique : 
et quanto impatientius desideramus ipsam , 
tanto patientius sustinemus omnia propter 
ipsam. » Idem, de Patientia''' : «Vis deside- 
riorum facit tolerantiam laborum et dolo- 
rum : et nemo , nisi pro eo quod delectat , 
sponte suscipit ferre quod cruciat. » Idem , 
dePoenitentia^^ : «Nemo vitam aetemam in- 
corruptibilem immortalemque desiderat , 
nisi eum hujus vitae temporalis , corruptibi- 
lis morlalisque poeniteat. » Idem, in Medita- 
tionibus " :« Quando venies, consolator meus 
quem expecto? o si quando videbo gau- 
dium meum , quod desidero ! o si satiabor, 
cum apparuerit gloria ejus («) , quam esu- 
rio ! si inebriabor ab ubertate domus tuae, 
adquam suspiro!» Idera, de Verbis Domini: 
« Servat tibi Deus quod non vult cito dare , 
ut et tu discas magna magne desiderare. b 
Joannes Chrysostomus , super Joannem : 
« Sicut ex otio desidia gignitur, ita ex ac- 
tione desiderium generalur. » Bernardus, 
super Cantica ' : « Accepi , fateor, meritis 
potiora, sed prorsus inferiora votis. » Idera '» : 
« Subtractio rei , quam amas , augmentatio 
desiderii est; et quod ardentius desideras, 

epist. cxxi, al. csxx, u. IS. — '» I T/iess., v, 17. — 
" Aug., opist. cit., c. viii. — 1= Ibid., c. ,x.x. — 
'3 Id., adPaulin., epist. xxsn, al. xxvii, n. 1. — •< Id. 
de Patient., c. iv. — ^ Est apud eumd., hom. L, al. 
CCCLI, n. 3 — " Medit., c. XLl, apud Aug., Append. 
tom. VI. — ' Bern., in Cant., serm. ix, circa princ— 
1' Ibid., serm. Li, prope pnuc. — (a) Leg. tua. 



PHARETR^ LIB. IV. 



cares segrius. » Idem < : « Oportet ut sancti 
desiderii ardor praeveniat faciem Dei a^i 
omnem animam , ;\d quam est ipse ventu- 
rus ; qui omnem consumat rubiginem vitio- 
rum, et sic prajparet locum Domino. Et tunc 
scit anima quam juxta est Dominus , eum se 
senserit igne illo succerisam. » Idem, super 
illud ^ : NolKe me consMerare, etc. : « Uren- 
tis solis instar, » etc, supra, lib. III, de Di- 
latione\ Idem* : « Modicum, et nonvidebi- 
tis me '\ modicum longum , pie Domine ! 
Modicum dicis , quod non videmus te. Sal- 
vum sit veibum Domini mei, longum est et 
multum valde : verumtamen utrumque ve- 
rum, et modicum meritis, et longum votis. » 
Idem , in epistola « : « Sicut fides ducit ad 
plenam cognilionem, sic desiderium ad per- 
fectam dilectionem. Sicut dicitur' : Nisi cre- 
dideritis, non intelligetis [a) ; sic dici aeque 
non absurde potest : Si non desideraveritis , 
non perfecte amabitis. » Auctor dc Spiritu 
et Anima * : « Anima , per odium mundi et 
sui , proficit in amorem Dei et proximi ; et 
per contemplum temporalium et inferiorum, 
crescit in desiderium aeternorum et superio- 
rum. B Glossa ' : « Desiderium estorare ; nec 
unquam desinit orare, qui non desinit amare. 
Charitas enim clamor est. » 

CAPUT XXV. 

Dc Fervore. 

Gregorius, in Moralibus '" : « Saepe elec- 
torum conversio plus finiendo peiagit, quam 
inchoando proponit : et si lepidius (b) prima 
inchoat , ferventius extrema consummat ; 
videiicet somper inchoare so a'stimat, et 
idcirco infatigabiliter in novitate perdurat. » 
Idem " : « Ili quos fortasse despicimus , et 
tarde possunt incipere , et lamen vitam nos- 

' Bcrn., in Cant.,setm. x\xi, autc mcil. — ^Cant., 
I, 0. — »Vid. sup., lib. III, c. xv, p. lii. — » Bcni., 
i;j Caut., scnn. Lxxiv, aule med. — <> Jonii., \\i, |6. 
— « Bern., epist. xviii, circa med. — ' [sa., \r. , 9, 
juxta Lxx. — » De Spir. ct Anim., c. iv, apud Au;;., 
app. tom. VI. — » Gloss. in Psal. xxxvii. — » Grc^. 
Moral., lib. XIX, c. xvi. — " Ibid , lib. V, c. v:n, 
circamed.— n Vid.sup., lib. III, c. XLViii, p. lCS-liJ9. 



tram ferventioribus studiis anteire. » Idem 
siiper Ezechielem : « Mens in qua anima per 
aniorem invisibili sponso jungitur fc), nul- 
lam prsesentis saculi consolationem reci- 
pit (d) ; sed ad illam, quam diligit, medul- 
litus suspirat , fervet , anhelat , anxiatur ; 
vilis ei fit salus sui corporis, qiiia trans- 
fixa est vulnere amoris. » Idem : « Nisi 
mentis intenlio ferveat , unda mundi non 
vincitur, per quam semper aniina ad ima 
revocatur. » Idom : « Esse nobis , » otc, 
supra, lib. III, de Morte ". Idem : « Tanto 
hostis,» etc.,supra, lib. I, de Dwmonibus ". 
Augustinus : « Taiito iilius, » etc, supra, 
de Desid£rio '*. Idem : « Absit ab oratio- 
ne, » etc, supra, lib. 11, de Oratione ac- 
cepta '\ Bernardu.*, super Cantica ".•« Virtus 
discretionis absque cliarilatis fervore jacet ; 
et fervor vehemens absquc discretionis tem- 
peramento prajcipitat. » Idem : « Fervorom 
novitiorum, » etc, supra, lib. I, de Novi- 
tiis ". Idem ia Sennonibus, '» : Si quis devo- 
tus, si quis sollicitus est , si quis spirilii 
fervens, caveat sWA, ne suis fidat merilis, 
ne suis operibus innitatur : ahoquin ncc 
hujusmodi aniinum intrat gratia, nimi- 
rumqui pleiius est , nec in eo jam invenit 
gratia locum sibi. » Idem " : « Opera nos- 
tra in fervore agenda sunt et desiderio 
cordis, ut sint lucernae ardentes in manibus 
nostris. » Idem , de Contemptu : « Tu si vi- 
deris hominem in bonis operibus strenuum, 
ct fervore conversationis hiiarom , vivere in 
eo fldem nc dubites, iiidubia tenens vita; 
iliius argumenla ; sed nonnuUi , cum spi- 
ritu coeperint, heu ! carne consummantur. » 
Idem'» :« Ut vigoris esse dignoscitur ne- 
quaquam cedere tribulationi , sed pro jusli- 
tia tribulationem sustinere ; sic fervori vi- 

— " Vid. sup , lib. I, c. l, p. 03. — " Vid. cap. 
proBC, p. 197. — > Vid. sup., lib. II, c. xlv, 
p. 117. — * Beru., in Cant., serm. xxiii, circa med. 

— " Vid. sup., lib. I, c. XXIX, p. 43. — " Bern., in 
Annunl. Dom., serm. iii, prope tin. — " Id , «n 
Purif. B. Mar., serm. ll, circa incd. — -'> Kl,, super 
Eicc nos rctiq., aute med. 

(n) Vulg. non permauebilis. — (//) Cwl. cdtt. lepi- 
dus. — (c) Uem injungilur. — (</) It. rcccpit. 



detur altribuenduni , nuUis capi voliiptati- 
bus, iiullis illecebris enervari. » 

CAPUT XXVI. 

De Meditatione. 

Gregorius , in Moralibiis ' : « Solerter 
animus ante actionis suae priniordia cuncla 
debet adversa raeditari , ut semper heec 
cogitans , semper contra hsc thorace pa- 
tii-ntise munilus, et quidquid acciderit pro- 
vidi:s superet , et quidquid non accesserit 
lucruni putet. » Idem » : « Vita nostra , 
dum lacrymis lavatur , dum bonis ope- 
ribus exercetur, sanctis meditationibus 
teuilitur , ad novitatem suam sine ces- 
satione reparalur. » Idem , in Regisiro ' : 
« Stude, quffiso, et quotidie Creatoris tui 
verba meditare. Disce cor Dei iu verbis Dei, 
ut ardentius ad ajterna suspires , ut mens 
tna ad coeleslia gaudia majoribus desideriis 
accendatur. Tanto enira lunc major ei erit 
requies , quanto modo ab amore Coudi- 
toris sui requies nuUa fiierit. » Idem , in 
Uomiliis * : « Meditetur mens in proximo 
quod exhibeat Deo, ut perfecte mereamur 
in Dco gaudere cum proximo. » Isidorus , 
de Summo Bono ^ : « Omnis profectus ex lec- 
tione et meditatione procedit : quae enim 
nescimus , ex lectione disciraus , meditalio- 
uibus conservamus. » Idem , in Etyniolo- 
giis ^ : « Philosophia est meditatio mortis : 
quod magis convenit Chrislianis , qui seeculi 
ambilione calcata , conversatioue disciplina- 
bili , simililudiue futurse vitae vivunt. » Au- 
gustinus , de Meditationibus ' : « Quanto 
niagis homo mala sua intelligit , tanto am- 
plius suspirat et gemit. Meditatio siquidem 
parit scientiani , scientia compunctionem , 
compunctio devotionem, devotio commen- 
dat orationem. » Llem : « Considera , o 

' GiTg., Moral. ,lih. V, c. -ixxi, post med. — - Ibitl., 
lib. Xl,\, c. x.xvi, post med. — » Id., ad Theod. med,, 
lib. IV, epist. xl, col. 1195. — ' Id., in Evang., 
hom. XXX, circa fin. — » Isid., de Sum. Bon., lib. III, 
c. viii, sent. 3. — ■• Id., Eiymol., lib, H, c. xxv, ciioa 
nicd. — T De Spir. et Anim., c. XLix el l, apud Aug., 
appeud. tom. vi. — » Id. de Virginit. sanct,, c. xui. 



DE GIUTIUSJS. 199 

homo, quid tibi erat, et quid tibi factum 



sit ; et pensa , qui tilii hoc fecit , quauto 
amore dignus sit. » Idein , de Virginitate ' : 
« Virginalis integritas , et per piam conti- 
nentiam ab omni concubitu immuuitas, an- 
gelica portio est, et in carne corruptibili 
incorruptionis perpetuse meditatio. Cedat 
huic omnis fecunditas carnis , oiunis pudi- 
citia conjugalis. » Idem , de Conflictu ' : 
« Avaritiae morbus nuuquam melius cora- 
peiscitur, nisi cum dies mortissine obUvione 
medilatur. » Basilius , in Regula : « Tunc 
aviditate coelesti aniraa flagrans Christi 
araori copulatur, cum, in terris degens, de 
ccelestibus et supernis jugiter meditalur. » 
Bernardus , super Cantica '" : « Quid tara 
efficax ad curandum conscientiae vulnera, 
nec non ad purgandum raentis acieiu, quam 
vulnerum Christi sedula meditatio?» Idem, 
in epistola " : « Vigilias times, et jejunia , 
manuumque laborem; sed haec levia sunt 
meditanti flammas perpetuas. Recordatio 
deiude tenebrarum exteriorum (a) facit nou 
horrere solitudinem [b) ; si futuram cogitas 
de verbis otiosis discussionem , non valde 
displicebit silenlium : flatus seternus , et 
stridor ille dentium ante cordis oculos re- 
ductus , pares tibi reddet et mattam et cul- 
citram. » Idem '- : « Juge silentiura, et ab 
omni strepitu ssecularium perpetua quies, 
cogit ccelestia meditari. » Glossa " : « Egre- 
dimini , etc. Non debemus in desideriis 
caruis moUescere , et segnes in bono esse , 
sed in meditatione legis et exercitio virtu- 
tum strenui. » Auctor de Spiritu et Anima : 
«Meditatio siquidem parit scientiam, » etc, 
supra , in eodem. Idem '* : « Meditatio est 
occultae veritatis studiosa investigatio , et 
contemplatio est perspicuse veritatis jucunda 
admiratio. lilara itaque divina revelatio illu- 
rainat , ut veritatem cognoscat : istam divi- 

— '■' De Conflict. vivl. ct vit. , c. xvi, apud Aug., App. 
lom.VI. — 1° Bcrn., in Catit., serm. lxxii, post med.— 
" \d.,adl{ol/ert. nep., epist. v, post med. — '^ld., ad 
Siig. abb., epist. Lxxviii, ante med. — " Glots. in 
Jcram., u, 43. — " De Spir. ct Anim., c. xxxil 
apud Aug., appeud. lom. Vi. 

(o) Ccet, edit. cxlerior. — (4) llcm iolicitudiuem. 



200 



PIIARETRiE LIB. IV. 



na inspiratio iriflammat , ut eam diligat. » 
Seneca, in Epistola : « Nihil est tam difficile 
et arduum , quod hiunaua mens non vincat, 
et in famiharilatem perducat assidua medila- 
tio. » Idem : « Hoc quolidie meihtare, ut 
possis sequo animo vitain relinquere. « 

CAPUT XXVII. 

De Ascensione spirituali. 

Gregorius, in fJomiliis ' : « In cunctis, 
quse agitis, radicem boni operis humilita- 
tem tenete ; nec quibus jam superiores , sed 
quibus adhuc inferiores estis aspicite ; ut 
dum meliora vobis cxempla propositis , ad 
majora semper ascendere ex Immilitate va- 
leatis. » Idem , in Registro ' : «Tanto verius 
intus asccnderem, quaiito per convahem 
lacrymarum foris humilius jacerem : at 
nunc mullum me deprimit honor onerosus.» 
Isidorus, de Simmo Bono ' : « Qui prius 
in activa proficit , ad contemplationem bene 
ascendit : merito enim ista sustohitur, qui 
in illa ulilisinvenietur. » Bernardus, in£]n- 
stola'' : « Multo facihus repcrius multos sae- 
culares converti ad bonum, quam unum- 
quempiam de religiosis transire ad mehus : 
rarissima avis in terris est, qui de gradu 
quem forte in religione semel attigerit , vel 
parum aseendat. » Ideni : « Qui ascensiones 
in corde suo disponunt , qui de virtute in 
virtuteni cunt, videre IJeum Deorum in Sion 
eo facilius merentur iu retributione , quo 
sunimo bono famiharius adhserere sludue- 
runt , puriori conversationis ordine. » 
Idem " : « Aut ascendas necesse est , aut de- 
scendas : si attentas stare , ruas necesse 
est. » Idem : « Ab exterloribus , » etc, su- 
pra , lib. II , de Intelligentia ". Idem , de 
Amore Bci '^ : « Cogitaliones , intentiones , 
voluntales , affectiones , et omnia interiora 
mea, venite, ascendamus in montem, ubi 

' Grcg., in Evang , liom. viii, iii fin. — - lil., 
lib. VII, epist. cxxvi, ad Leand. Wu/w/., col. i:i87. — 
• Isid., de Sum. Bon., lib. 111, c. xv, seiit. J. — 
' Bern.,epist.xcvi.— » Id., cpist. xci, post. mcd.— « Vid. 
snp., lib. II, c. xxiXj p. 101.— ' Bera., do Amore Dei, 



Dominus videt, vel videtur. Curse, sollici- 
tudines, anxietates, poenae, servitutes, ex- 
pectate me hic cum asino corpore isto , 
donec ego cum puero , ratio scilicet cum 
intehigentia , usque illuc properantes, rc- 
vertamur ad vos. Revertemur eniui , et , 
heu ! revertemur quam cito. » Idem , in 
Sermonibus ' : « Scienti legem , et non fa- 
cienti , peccatum est illi^ : propterea sciens 
quia in oratione datur bona vohuitas, cum 
videris ijuse agenda sunt, ut convalesiuis ad 
agenduin quae videris, ascende tu ad ora- 
tionem , ora instanter, ora perseveranter. » 
Idem '« : « Sub fe sit appetitus tuus , et tu 
domineris illius. Nam ut in ccelum ascendas, 
prius necesse est levare te super to, carnalia 
calcaudo desideria, qua; in te militant ad- 
versum te. » hiem " : « Persoverate in dis- 
ciplina quam suscepistis, ut per humilitatem 
ad sublimitalem ascendatis; quia hajc est 
via, et non est aha praHcr ipsam ; qui aliter 
vadit , cadit potius quam ascendit , quia sola 
esthumilitas quae exaltat, sola quae dueit 
ad vitam. » Auctor de Sinrilu el Anima " : 
a Quia bona exleriora diu stare non possunt, 
jussus est homo ab exterioribus ad superio- 
ra ascendcre : tantae cnim dignilatis est hu- 
mana conditio , ut nullum bonum praeter 
summuin ei sufficere possit. » Ideni " :a Qui 
interius intrans, et inlrinsecus penetrans , 
scipsum Iranscendit , ille veraciler ad Deum 
ascendit.» Anselmus, de Similitudinibus " : 
« Tria neces.saria sunt asceiidenti ; innocen- 
tia, beueficium, prailatio. Innocentia lalis 
esse del)et, ut nuUi noceat ; beneficium , ut 
omnibus prosit : praelatio, ut se omnibus 
inferiorem judicet. Unde Apostolus •' : a In 
humiliiate superiores invicem arbitrantes. 
Haectriadebeluniisquisque aliis impcndeie, 
et nihil horum sibi fieri ex debito exigere. » 
Idem " : « Altcrius virtutem , non vitium ; 



c. I, ia priuc. — ' Id., i>i Ascens. Dom., sorin. iv, 
post rncd. — " Jac., iv, 17. — "> Uera., senu. cil. — 
" Id., serm. ii, post med. — '» Ve Spir. et Anim., 
c. XIV, apud Angustin., nppend. tom. VI. — " Ibid., 
paulo post. — " An3C'm., de Similit., c. cxvi. — 
<5 Pliilip , II, a. — " Anseliu., lib. cit., c. cx. 



DE GRATIOSIS 
suumque vitium , non virtutem attendere 
debet, quisquls ad culmen humilitatis as- 
cendere stiidet. » 



201 



CAPUT XXVIII. 

Dc Contcmplalione. 

Gregorius, super Ezechiekm ' ; « tlou- 
templativa vila est , charitalem quideiii Dei 
et proximi tota meiite retiiiere, ab extcriori 
actione quiescere, soli dcsiilerio Conditoris 
inhaerere : ut nihil jam agero liiieat , sed 
calcatis curis omnibus ad videndam faciem 
sui Crealoris animus inardescat : ita ut jam 
noverit carnis corruptibilis pondus cum 
moerore portare , totisque desideriis appe- 
tere illis hymnidicis angelorum clioris in- 
teresse , admisceri ccelestibus civibus , de 
aeterna in conspectu Dei incorru[)tione gau- 
dere. » idem ' : « Primus coiitemplationis 
gradus est, ut mens se ad se colligat; se- 
cundus , ut videat , qualis est collecta ; 
tertius , ut super semetipsam surgat , ac se 
contemplationi auctoris invisibilis inlen- 
dendo sulijiciat. Sed se ad se nullo modo 
colligit, nisi prius didicerit terrenarum at- 
que coelestium imaginum phantasmata ab 
oculis mentis compescere, quidquid de visu, 
quidquid de auditu , quidquid de odoratu , 
quidquid de tactu et gustu corporeo cogita- 
tioni ejus occurrerit, respuere atque calca- 
re; et se talem queerat intus, qualis sine 
istis est. » Isidorus : « Sancti viri fumli- 
tus, » etc, supra, de Religiosis boJiis , lib. 
P. Bernardus, de ConsideraUone" : «Potest 
contemplatio diffiniri : Verus intuitus animi 
de quacumque re, seu apprehensio veri non 
dubia. » Idem ' : « Coatemplationis species 
quatuor sunt. Prima et maxima contempla- 
tio est admiratio divinae majestatis. Haic 
requirit cor purgatum, ut a vitiis liberum, 
atque exoneratum peccatis, facilc ad super- 
na levet, interdum quoque per aliquas mo- 

1 Greg., in Ezech., hom. xiv circa med. — - Ibkl., 
hoin. XVII, ante med. — ^ Vid. siip., lib, I, c. x.wii, 
p. 40.— *Bern., de Consideratirme , lib. II, anlo 
med. — ' Ibid., lib. V, prope liii. — " Psal. cxliv, 7. 



rulas stupore et ecstasi suspensum teneat 
admirantem. Secunda autem necessaria est 
huic : est enim intuens judicia Dei, quo 
sane pavido aspectu dum vehementius con- 
cutitintuentem, fugat vitia, fundat virtu- 
tos, iniliat sapientiam, humilitatem .servat. 
Yirtutuni siquidem bonum qiioddam et sta- 
bile fiindamenlum , humilitas nempe , si 
nutet, illa virtutum aggregatio non nisi 
ruina esf. Tertia contemplatio occupatur 
vel potius otiatur circa memoriam beneti- 
ciorum ; et ne dimittat ingratum , sollicitat 
amantem ad amorcra benefactoris. De tali- 
busdicitPropheta ° : « Menmiam ahundan- 
tice suavitatis tuce eructabunt. Quaita, quse 
retro sunt obliviscens in sola requiescit ex- 
pcctatione proraissorum , quis cum sit me- 
ditatio setei-nitatis , siquidem qucB promit- 
tutilur aeterna sunt, longanimitatem animi, 
et perseverantiae dat vigorem. Puto, jam fa- 
ciie cst quatuor nostra haec illis quatuor 
Apostoli ■^ assignare : dum longitudinem 
comprehendit meditalio promissorum ; lati- 
tudinem, recordatio beneficiorum ; sublimi- 
tatem, contemplatio majestatis; profundum, 
inspectiojudiciorum. » Idem , m Medilatio- 
nibus : « Yiscus conlemplationis est amor 
possessionum, afTectus cognationis,cupiditas 
honoris et voluptas carnis : quibus aniraa 
inviscatur et irretitur, ut non pennis con- 
templationis per plateas supfrnae Sion dis- 
cnrrere possit. » Idem , super Canlica ' : 
«Excedente anima, et si non vita, certe 
vitae sensu , necesse est etiam ut nec vitae 
lentallo sentialur. Quis ergo ^ dabit mihi 
pennas sicut columbce, et volabo et requies- 
cam? Utinam hac morte ego frequenter ca- 
dam , ut evadam laqueos mortis ! » Seneca 
in Epistola '" : « Quantum potes , propera, 
quo [a) diutius frui emendato animo et com- 
posito possis : frueris quidem, dum einen- 
das, etiam dum componis; alia tamen illa 
voluptas est , quae percipitur a contempla- 

— ' Eplies., Hi, 18. — * 13eru., in Canl., serm. Lil, 
circ.a lued. — ' Psa/. Liv, 7. — "> Senec, Epist. iv, 
in priuc. 

[a) C<£t. cdif. quod. 



202 



I'HARI<Tn7E LIB. IV. 



tione mentis ab omni labe purae et splendi- 
dse. » Idem ' : « Subsilire in ccelum ex an- 
gulo licet : exsurge modo, et te quoque 
dignum Deo fuiges, et non auro, non argen- 
to : non polest ex liac materia imago Deo 
exprimi similis. 

CAPUT XXIX. 

De Gusttt. 

Gregorius , in Moraliln/s ' : « Superiora 
amare, jani sursum ire cst: duinque magno 
desiderio mens ad ca>leslia inhiat , miro 
niodo lioc ipsum, quod accipere quaerit, 
dcgustat. » Idem , super Ezechielem ' : 
« Dulce est esse in rebus humaiiis , sed ei 
(pil adhuc de ccelestibus gaudia nulla gusla- 
vit : qula quanlo minus jelerna intellidt, 
tanto delectabilins in leraporalibus re- 
quiescit. » Idem ' : « Si quis jam cordis 
ore gustaverit quaj sil illa diilcedo coeles- 
tium pra^miorum , qni illi hymnidlci chori 
angelorum , quaj incomprehcnsibilis visio 
Trinitatis; huic quanto illud dulce fit qnod 
intus vidct, tanto iu nnviiitudinem verlitur 
oinne, quod forls sustlaet. » Idom ' : « Con- 
templativa major est quam activa : quia 
haec in usu pra^sontis operis laborat; illa 
vero sapore intiinq venturani jam requieni 
degustat. » Augiistinus , in Sermonc : 
« Csetera creatura vilescat , ut Crealor in 
cordedulcescal. » Ukm , de Medilationibus : 
« Kac, prccor, me, Doiuine, gustare per amo- 
rem , quod guslo per agnitioncm : seutiam 
per aireclum , quod sentio per intcdlectum : 
plus libi deljeo , quain meipsum tolum. Sed 
nec phis habeo, sed nec hoc ipsnm per me 
totum possum reddere : tralie , Domine, in 
ainorem tuum vel hoc ipsum qiiod sum. » 
Idem , de Yera Religione : « Quandiu sumus 
in corpore et peregrinaraur a Domino^ gus- 
temus saltem quam suavis esl Dominus, qui 
dedit nobis pignus spirilns, in quo sentia- 

1 Senec, E/iisl. xsxi, [iiope fiu. — ' Grcs., Moru/., 
lib. XV, c. .wvu, in fiii.— ' Id., ('i Ezcc/i., liuiu. x, 
longe post meil. — ' Ibi.l.— « lititl., houi. iii, longe 
uulc mcd. — « Psa/. i, 2. — ' Vid. sup., huj. lib. 



mus ejus dulcedinem , et desideremus ip- 
sum vitai fontem : ubi sobria ebriefate inuii- 
demur et irrigemur • sicut lignum quod 
plantatum est secus decursus aquarum. » 
Idem : « Tu qui veram, » etc, supra, de 
Tra7iquillitate '. Aurtor de Spiritu et Ani- 
7na : « Haec est requies cordis nostri , cum 
in Dei amore per deslderium figitur : haec 
cst vita cordis nostri , cum Deiim suum con- 
lemplatur, et ipsa sua coutetoplatione sua- 
viler rt-ficitur. o Idem ' : « Anima prius 
sanutur, sanala introducitur, iiitiodiicta rc- 
ficitur. » Idem ' : « Mentis visio est intclii- 
genlia, guslus sapientia: iila contemplalur, 
isla delectatur. » Bernardus , de Dnodecim 
Gradibus^" : « Primus cibus est humilitatis, 
purgalorius cum amaritudine. Secundns 
charilatis, consolatorius cum dulcedine. Ter- 
lius conlcmplationis , solidns cum forlilu- 
dine. » Idem , dc Dilige7ido Deo " : « Ex 
occasione fieqneutium neccssitatum , cre- 
bris necesse est inlerpcllationibus Deum ab 
homine frequenlari , frcqueutando gustari , 
gustando probari , quoniam suavis c.^^t Do- 
minus. » Ideni, de Amore Dei '■ : « Stansin 
domo solitudinis , quasi onager soiitaiins, 
et habilaculum habens in terra salsugiiiis, 
et altrahcns venlum amoris mei, os menm 
aperio ad le, Domine, et altraho spiritnm. 
Et nonnnnquam , Doinine , quasi clausis 
oculisad le inhiaiiti, mittis mihi inos cordis, 
quod non licet mihi scirc quid sit. Saporcm 
quidem sentio, dulecdiucm adco confortan- 
tem, ut si perficerttur in me, nihil ultra 
qua?rcrcm. » hlem, super Ca7itica " : « Si 
quem foite nostrum aliqua hora sic rapi, et 
sic abscondi contigerit, ut minime avocet , 
aut perturbet, aut sensus egeus, vcl cuia 
pungens, vel cnlpa mordens, vel certe ea 
quaj difficilius amoventur irruentia imagi- 
nalionum corporearum phantasraata, pote- 
rit quidem hic, cum ad nos redierit, glo- 

c. II, p. ni.— 'rfi.' Spii: et .iiiiina., c. xi, apiid Aug., 
appcnd. tom. VI. — " Ibid., c. xl. — '<> Bern., i/e 
duoH. grm/. Ilumi/i/., anle mcd. — " IJ., de di/iij, 
Dco, posl med. — '* Id., ds Aniore Dci^ circjtued.— 
" Id., III Caiil,, serm. xxiii, versus fiu. 



DE GRATIOSIS. 
riari et dicerc ' : Introduxit me rex in m- 
biculum sraan [a]. » Idem " : « A mcmdatis 
tuis inlellexi, inquit', ut scias, nisiobedien- 
tiae mandatonnn conlemplationis giistuin 
penitus non deberi. Nonergo putes de pro- 
prio amore quietis , sanclaj obedientise acti- 
bus , seniorumve tradilionilnis praijudicium 
ullatenus faciendiim. » Idem, iti Episto- 
to * : « Funes ceciderunt milii in prwclaris \ 
coelestisque hereditas prwclara est mihi ; et 
terrena adulatur promissio , bUuiditur con- 
solatio carnis ; gustato spiritu , necesse est 
desipere carnem : afTectanti coelestia , terre- 
na non sapiunt : aiternis inliianti, fastidio 
sunt transitoria. » Idem , in Sermone « : 
Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabun- 
tur '. Quid aliud est haec consolalio , quam 
procedens de spe veniae gratia devotionis, 
et suavissima delectatio boni , et giistus sa- 
pientiae licet exiguus, quibus interim be- 
niguus Dominus affliclam refrigerat ani- 
mam 1 At gustus ille nihil aliud est, qiiam 
irritamentum desiderii, et incentivum amo- 
ris , sicut scriptum est ' : Qui edunt me , 
adhuc esurient , » etc. Idem : « Ubi sane in 
spirituali, » etc, supra , de Proficientibiis , 
lib. I'. Seneca, in Epistola '° :« Tunc ani- 
mus noster habebit quo grytuletur siln, 
cum emissus his tenebris in quibus volula- 
tur, non tenui visu clara prospexerit , sed 
tolum diem admiserit , et redditus coelo suo 
fuerit : cum receperit locuin , qu(>,ni occupa- 
vit sorte nascendi sursum. lllum vocant ini- 
tia sua; erit aulem illic etiam antequom hac 
custodia exsolvatur , cum vitia devicerifc, 
purusque ac levis in cogitationes divinas 
emicuerit. » Idem : « Philosophia animuni a 
terrenis admittit ad divina; hrec lihertas ejus 
est , haec evagatio subducit interim se cus- 
todiae in qua tenetur, et coelo reficitur. » 

' Canl.ji, 3. — - Bern., ibicl., serm. xL, aule mecl. 
— ' Psal. Lxvni, lOi. — ' Bcrn., Eijist. cxi, post 
mcd. — » Psal. xv, 6. — «Bern., i/i fest. Omn. Sanct., 
sorm. I, post med. — ' Mutih., v, 5. — ' Eccli., xxiv, 
29. — » Vid. sup., lib. I, c. xx.xiv, p. 48. — " Sencc, 
Epiit. Lxxix, post med. — " Greg., lib. Vlll , 



CAPUT XXX. 

De ConsoIaUone. 

Gregorius, in Registro " ; « In summa 
tribulatione positis , sola est consolatio mi- 
sericordia Creatoris. » Idem " : « In Dei cau- 
sis occupatus , consolalione fulciri debet , 
non amaritudine depiimi. » Idem : « Est 
inihi, bone vir, iioc ex Dui munere in ma- 
gna consolatione , quod opus sanctum , quod 
in me non habeo, diligo in tc. » Idem ": 
« Facilis crit consolatio , si inter flagella 
quaepatimur, quascumque(6) fecimusad me- 
moriam delicla revocamus , atque haec non 
flagella.sed donacognoscimus(c). » Idem, de 
quodam episcopo : « Valde conlristabar , 
quod de illo qua^dam superba cognoveram ; 
fvA quia mores suos ipse correxit , meam 
trislitiani , simul meipsum vincendo, conso- 
lalus sum. » Idem , in Moralibus "* : « Magna 
consolatio in rerum amissione est, illa tem- 
pora ad mentem reducere, quibus nos con- 
tigit res, quas perdidimus, non habuisse. » 
lil':m. '* : « Magna est consolatio in eo quod 
dispiicet , quod illo ordinante erga nos agi- 
tur, cui non nisi justum placet.» Idem '^ : 
«Laborantem consolari, estpariter in labore 
persistere , quia sublevatio lalioris est visjo 
collaborantis. » Idem " : « Minus tenlat 
probatio, quam remuneratio consolatur. » 
Idem : « Gravis mceror, » elc, infra, de 
Dolore ". Idem " : « Feslina consolatio bo- 
iiorum , est consideralio fmis malorum : 
quia dum ex eorum interitu conspiciunt 
maUun quod evadunt, leve aeslimant quid- 
quid iii hac vita paliuntur adversum. » 
Idem , in Pastorali ^" : « Non flendo flere , 
est sic exteriora adversa plangere, ut ta- 
men mens noverit de ajternae spei consola- 
tione gaudere. » Isidorus , de Summo Bo- 



. LXXIJ 

epist. XXXI, ad Libertin. exprwf., col. 1410. — '=ld., 
lib. XII, epist. x\y., aJ Petr. siM., col, 1506. — '3 Id , 



llb. VII, epist. cxxvi ad Leand. Hispal., col. 1388. — 
"> Id., Morai., lib. II, c. xii. — " Ibid., c. xiii. — 
"5 Ibid., lib. V, c. V, nou longe a princ. — " Ibid., 
lib. XXXV, c. VIII. — '» Vid. inl'., c. xlii. — " Greg., 
Moral., lib. XXI, c. IV, iu priuj. — " Id., Paslor., 
p, III, c. 1, admon. 28, ante med — {a)Vulg. cellaria 
sua. — (h) Ca:l. cdil. (\nmqua fccimus , quaeque. — 
(c) ,1/. essc couipicimus. 



204 PHARETR^ LIB. iV. 

no ' : « Qui vita3 futurae prffimia diligenter laudare. » 



excogitat, mala omnia vitae praesentis aequa- 
nimiter portat, quoniam, ex illius dulcedine, 
hujus amaritudinem temperat. » Idem , iu 
Synonymis^ : « Intende raiserias corum, 
quibus acerbe aliquid accidit : dum aliena 
periculamemoras, mitius tua portas; alio- 
rum enim exempla dolorem relevant; alie- 
nis malis facilius consolatur homo. » Am- 
brosius , de Yiduis ' : « Paralus cst mces- 
tiludini aniinaj fletus : oculorum miseriam 
conciliat, laborem minuit, dolorfm alleviat, 
pudorem servat, necjam miseria sibi vide- 
tur, quse cousolatiouem in lacrymis habet. » 
Bernardus, s;ipcr Qui habilat * : « In quo 
horura oniniura speras solatii aliquil , vel 
auxilii invenirt',? Si quairas inlra te, aruit 
cor tuum, et oblivioui dulum te reperis 
tanquam mortuum a corde ; si infra te, 
corpus quod corrunipilur , aggravat ani- 
mam ; si circa te, lorrena inbabitalio de- 
primit sensum multa cogilantem. Quaire 
ergo supra te ; sed cautus eslo ventosa 
agmina transilire. » Idem , de ConCemp- 
tu ' : « 1'reliosa divina consolalio est, nec 
omnino tribuitiir admiltenlibus alienam. » 
Idem , in Sermonibus ' : « Menlior , quod 
ad consolationem veslram dico , si non , ex 
manibus hujus peccatoris , monachorum 
novitiorum et convcrsorum anima) aJ coe- 
lornm gaudia volaverunt lam libcre, quam 
liberalae de carcere nostra; mortalitalis. » 
Idem : « Beati, qui liigent, » elc, supra, de 
Gustu \ 

CAPUT XXXI. 

De Regratiationc. 

Gregorius , iu Registro ' : « Rectae mentis 
est , Deum non solum in prosperis bene- 
dicere , sed etiam in ailversitatibus col- 

' Isid., (le Sum. Bon., lih. III, c. Lxil, sent. 5. 

' Iii., Synon., c. i, anto nied. — ' Ainbros., de Viduis, 
n. 3»j. — * Bern., in Psal. Qui habilat, serra. xvi, 
post med. — ' Id., siiper Erce not reliquimus, post 
med. — ' Id., de Quadntpl. Dib., antemed.— ' Vid., 
c. prffic, p. 203. — « Grog., lib. VIII, cpist. .\xxi, ad 
Lihciin. cxpi-CF/., col. lilO. — ' Id , lib. IX, c- xLViii, 



Idem ad Episcopum exponentem 
grammatica'u " : « In uuo se ore cum Jovis 
laudibus Chrisli laudes non capiunt. » Au- 
gustinus, in Enchiridio (a) '" : vMisericor- 
diam et judicium cantabo, tibi Domine ", 
quianisi per indebilam misericordiam nemo 
liberatur, et nisi per debilum judicium ne- 
mo condemnatur. » Idem, de Verbis Domi- 
ni : « FeU.x sit mundus, evertatur munlus; 
benedieam Dominuui,qui fecit muudum : 
socundu'ii carnem bene sit, sccuuluin car- 
ncm inale sit; beuedicam Doininuni iii omni 
feinpore. » Idem : « Ilaec iu uuoquoque, » etc, 
siipra, lib. II, deJustitia ". Idem, iu Epislo- 
la '^ : « Qui est oraiidus ut faciat, illi est actio 
graliarum redilenda, cum fecerit. » Idem •* : 
« Ex liis quffi habes, gratias age Deo, (aii- 
quam fonti bonilatis, unde habes; alque in 
omnibusbonisaclibus tuis illi da claritatem, 
tibi aulein humiiilatem. » Idem , de Confes- 
sionibus " : a'i'u, Domine, excilas, ut lau- 
darc te delectet, quia fecisti nos ad te, et in- 
quietuiu est cor nostrum , donec requiescat 
in t.\ » Idcm, de Spiritu et Liltera '* : « Illa 
e.sl .sapieulia, qua3 pielas vocalur, qua coli- 
tur " Pater luminum, a quo est omne datum 
optimuin et omnc donumperfectum : colitur 
autem sacrificio laudis actionisquc gratia- 
rum , et cultor ejus non in semetip.so , sed 
in iilo glorietur. » Idera, de Medilationi- 
bus : « Gratias agamus de acceptis ; et quod 
nondum accepimus, co ipso quod de accep- 
tis ingrati non sumus, nos acccpturos csse 
confidamus. » Idem , de Catechizandis Ru- 
dibus " :« Quidquid homo fecerit, laudabi- 
lem in suis faclis invenit Deum. Si recte 
cgerit, laudabilem invenit per justitiam 
praemiorum ; si peccaverit, laudabilem in- 
venit pcr justitiara suppliciorum ; si peccala 
confessus ad recte vivendum redierit, lau- 

ad Desid. episc., col. 1463. — " Aug., Enchirid., 
c. xciv. — •' Psal, c, I. — " Vid. sup., lib. II, c. .xlii, 
p. Ii3. — '^ Aiig., ad Vital., epist. cvii, al. ccxvii, 
n. 29, quod seufum. — '» Id., ad Bonif., epist. ccv, 
al. CLXxxix, n. 8. — '^ Id., Conl'., lib. 1 , c. i. — 
'« Id., de Spir. et Litt., c. xiv. — " Jac, i, 17. — 
" Aug., de Catech. Rwlib., c. xixvui. 
('() Ca;l. cdit. Enchiridione. 



DR GRATIOSIS. 



205 



dabiliMii invenlt per misericordiam iiidul- 
gentiariim. » Hieronymus , in Epistola ' : 
« (iUm psalmum dicis, cujus verba loqueris, 
agnosce : et in compunclione niagis animi, 
f]uam in tinnulse vocis dulccdine delectare ; 
lacrymas psallentis Deus magis, quam vo- 
cls gratia comprobat. » Joannes Chrysosto- 
mus , super Joannem : « Glorificemus Deum, 
et per fldem, et per opera : nulla enim iiti- 
litns nobis in salutem dogmatum sanorum, 
corrupta nobis vita. » Idem : « Rapuit ille, 
gratias egisti tu pro injustitia? et glorificasti 
Deum, elfmitaspergratiarum actionesmul- 
tas fructificosti mercedes. » Bernardus, super 
Cantica ^ : « Nil aliud, dum psallitis , queni 
quod psaUitis, cogitetis : nec solas dico vilan- 
das cogilationes vanas et otiosas , vitandai 
sunt et ilisB duntaxat, illa bora, et illo loco, 
quas officiales fratres, pro communi necessita- 
te, quasi necessario frequenter admilterecom- 
pelluntur : sed ne illa quidem profecto reci- 
pere consuluerim , qnse forte paulo ante in 
codicibus legeratis. » Idem ' : « Moneo vos , 
dileclissimi , pure ac strenue divinis inter- 
es?e laudibus : strenue quidem , ut sicul re- 
Vfreuter, ita et alacriler Domino assistatis ; 
non pigri, non somnolenti , non oscitantes, 
non parcentes vocibns , non prajcidentes 
vcrba dimidia , non integra transilientes, 
non fractis et remissis vocibus, muliebre 
quiddam balba de uare sonantes ; sed virili, 
ut dignum est, sonitu et affectu voces sancti 
Spiritus depromentes. » Idem ' : « Disce, in 
referendo gratias, non esse tardus, aut seg- 
nis : disce ad singula dona gratias agere : 
Diligenter , inquit * , consideru , quw tibi 
apponuntur , ut nuUa videlicet Dei dona 
debita gratiarum actione frustrentur , non 
grandia, non mediocria, non pusilla : deni- 
que jubemur ^ colligere fragmenta, ne pe- 
reant. » Idem ' : « Omnis de bonismultifor- 
mis gratiae apparenjis in vobis, referalur ad 

' Hieron., ad Maur. fil., epist. xiv, non longe a Du. 
— ' Bern., in Canf., serm xLvii.prope fin. — ' Ibid., 
paulo ante. — ' Ibid., serm. li, post nied. — ^ p,-ov., 
xxiii, 1.— « Joan., VI, 12. — ' Bern., in Cant., serm. 

(a) Vu!g. altencle quce apjjosita suul iibi. 



ipsum laus, laudabiiium siquidem univer- 
sorum auctorem et largitorcm ; idque non 
ticte, quemadmodum ab bypocritis, nec sola 
consucludine , sicut a sfficularibus , sed nec 
nccessitate quidem , ut jumenta ferendis 
oueribus applicantur : sed , sicut decet san- 
ctos, sinceritate fida, devotione sollicita, hi- 
laritate grala, non tamen dissoluta. » Idem *: 
« Immolantes hostias laudis , et reddentes 
vota nosira de die in diem, curemus omni 
vigilantia jungere sensum usui, affectum 
sensui, cxultalionem affectui , gravitatem 
exultaiioni, humilitatem gravitati , liberta- 
tem humililati, quo interim liberis purgalae 
menlis passibus procedanms, et excedamus 
per iniisitalas quasdam affectiones, spirita- 
les laetitias, invisibiles amoenitales in lumine 
Dei, insuavitate, in Spirilu sancto. » Idem : 
« In quotidianis exercitiis et bellis , quse 
nulla bora pie in Christo viventibus desunt 
a carne, a mundo, a diabolo , sicut militiam 
vitam hominis esse super terram incessan- 
ter experimini in vobismetipsis, quotidiana 
necesse est cantica pro asseculis victoriis 
immolari. » Idem, in Sermonibus : « Non 
tantum verbo , et lingua , sed opere, et ve- 
ritate, exhibeamus nos uon ingratos : uou 
enim gratiarum dictionem , sed gratiarum 
actionem exigit a nobis Dominus Deus nos- 
ter. » Idem ^ : « Oportet hominem gratio- 
sum et devotum esse : quia libenter dona 
multiplicantur , si priora bene salva viden- 
tur. B 

CAPUT XXXII. 

De LecHone. 



Gregorius, in Registro "> : « Si ad consola- 
tionem nostram sacra Scriptura parata est , 
tanto magis debemus legere , quanto nos 
conspicimus sub tribulationum fasce lassa- 
ri. » Idem " : « Idcirco pictura in ecclesiis 
adhibetiir, ut bi, qui litteras nesciunt, sal- 

XIII post med. — 8 Ibid., conseq. — > Id., de Evang. 
sept. fian., aute med. — i" Greg., lib. II, p. I, epist. 
XXXVII, ad Natal. Solon., col. 1096. — " Id., lib. IX, 
epist. IX, udSeren. i/assiV., col. 14 J7. 



206 



PHARETR^ LIB. IV 
mo Bono 



tem in parietibus videndo , legant , quse 
legere in codicilius non valent. » Ideni : 
« Stude, quajso, » etc, supra, de Medila- 
tione '. Idem, in Moralihus ' : « Scriptura 
sacra menlis oculis quasi quoddam specu- 
lum opponitur, ut interna nostra facies in 
ipsa videalur. Ibi enim fceda , ibi pukhra 
nostra cognoscimus ; ibi sentimus quan- 
Inm proficimus ; ibi docemur a profeclu 
quam ioiige distamus. » Idem ' : « Scrip- 
tura narrat gesta sancloruui , et ad imita- 
lionem provocat corda iufirmorum ; dumque 
illorum viclricia facta commemorat , contra 
vitiorum praelia debilia nostra confirmat. » 
Idem' : « Qnasi quaedam fit lectio mentis 
noslra? , species consideraia creatura". » 
Idem "> : « 1'lerumque res (lua^libet per bis- 
toriam virtus est , per significationem cul- 
pa. » Ambrosius, de Officiis " : « Cur iiou 
ilia tempora, quibus ab ecclesia vacas, lec- 
lioni impendas? cur non Chrislum revisas, 
Cbristum alloquaris, Christum audias? II- 
lum alloquimnr, cum oramus; iiluni audi- 
nnis, cum divina legimus oracula. » Idem , 
iii IJexuemeron : « Scriplura divina s ilulcm 
suggerit, vitffi odorem fragrat, ut suavila- 
tem legens capias, non praecipitii crimen 
incurras. » Idem : « Non mediocre, » etc, 
supra, lib. III, de Nuyis {a) '. Ilierony- 
mus, iu origiuali supcr Joannein ' ; « Difficile 
homines potenles, el nobiles, et divites, et 
mullo his dilficilius eloquenles credunt Deo : 
obca?catur enim mens eorum divitiis, et 
opibus, alque luxuria; et circumdati divi- 
tiis, non possunt videre virtutes simplicita- 
temque Scripturae. » Idem , in Epislola ^ : 
« Ama scientiam Scripturarum , et carnis 
vitia non amabis. » Idem '" : « Orationi lec- 
tio, leclioni succedat oratio ; et breve vide- 
bitur omne lempus , quod tantis dierum 
varietatibus occupalur. » Isidorus,(/e Sum- 



' Viil. fup., 0. XXVI, p. VM. — - Greg., Moiul., 
lib. II, c. I. — » Ibid. — * Ibid., lib. XXVI, c. viii.— 
» Ibid., lib. III, c. XVI, fcre iu princ. — ' Ambr., cle 
Offic, bb. I,c.xix.— 'Yid. sup.,lib. III, c. iu,p. iil. 

— • Ilieron., in Jon., ui. — ' lil., nd BuHic, epist. iv. 

— »» Id., ad Lost., epist. vii, post med. — " Isid., dc 



Sanctarum Scripturarum al- 
titudo quasi niontes pasciiae sunt, ad quos 
dum quisque jnstoriim conscenderit , pas- 
cuae indeficienlis refectionem invenisse se 
gaudebit. » Idcm " :« Geminum confert bo- 
nuui sanctarum lectio Scriptnrarum : sive 
quia inteliectum mentis erudit, sive quia a 
mundi vanitatibus abstractum bominem ad 
amorem Dei pcrducit. » Isidorus , iu Syno- 
nymis " : « Lectio docet quid caveas, lectio 
oslendit quo tendas, lectione sensus auge- 
tui', et intellectus. » Augustinus, in Epi- 
stola " : « Tanta est chrislianarum profun- 
dilas litterarum , ut in eis quotidie profice- 
rem , si eas solas ab ineunte pueritia usque 
ad decrepitam senectutem maximo otio, 
summo stuilio , meliore ingenio conarer 
addiscere. » Joanncs Chrysostomus , super 
Joannem : « Non propterca datae sunt Scrip- 
tiuae, ut in libris eas habeamus solum, scd 
ut in cordiiius congliitinemus eas. » Idem : 
« Si turpiloquium sordidat , et daimones 
vocut, manifestum est quoniam spirituahs 
leclio sanetificat, et Spiritas affert gratiam : 
diviiiae eiiim sunt incanlationes (b) Scriptu- 
rai. » Beriiardus, super Cantica " : « Ante 
carncm disciplinae studiis edomitam , et 
emancipalaiu Spiritui, ante spretam et ab- 
jeclam saeculi porapam et sarcinam, indigne 
ab impuris leclio sacrae Scripturae praesumi- 
tur : quoniodo nempe lux incassum circum- 
fundit oculos caecos vel clausos , ita " ani- 
7nalis homo non percipit ea quw sunt spiri- 
tus Dei. B 

CAPUT XXXIII. 

De Sapientia. ^ 

Gregorius, in Moralibus " : « Neque hoc 
est sapere, quod iutelligere; quia multi a;- 
terna quidem sapiunt, sed haec intelligere 

Sum. Bon., lib. I, c. ivili, senl. 2. — " Ibid., lib. III, 
c. VIII, seul. 4. — " Id., Si/non., c. v, prope fin. — 
'• Aug., ail Volus., epist. Ill, al. cx.^xvii, n. 3. — 
• Beru., in Cant., scrm. i, uulc med.— '" I Cor., ii, 
\!,. — 1' Greg., Moral., lib. II, c. xvi. 
(u) Cct/. edit. do Stulliloquio. — (ij iucarnalioues. 



nequaquam possunt. » Idem , in Registro ' . 
« Sapienter illicita superat , (]iii didicerit 
eliam non nti concossis. » Angustinus, de 
Libero Arbilrio * : « Nenio sioe sapientia 
bcatns est : nemo enira beatus est nisi sum- 
nio liono, quod in ea verilate, quam sapien- 
tiani vocamus, cerniturct tenetur. » Ideni : 
«Yaj, qnidere]inquunt,»etc.,supra,iibrollI, 
de Sapientia ". Idem, de Ordine Discipli- 
nw : « Quisquis omnem philosophiam fu- 
giendam putat , nihil nos vult aliiid , quam 
non amare sapienfiam. » Idem : « Duplex 
est via quam sequimur : cum rerum nos 
obscuritas movet, aut ratione, aut cerle auc- 
loritate. Philosophia rationem promitlit. » 
Idem : « Tria sunt genera rerum, in quibus 
ralionabile apparet; unum est in factis ad 
aliquem finem relatis; altenim in discendo; 
lertium in delectando. Primnmnosadmonet 
nihil temere facere; secundum, recte do- 
cere; nltimum, beate contemplari. » Idem, 
de Civitate Dei ' : « Non est vera sapientia , 
quee intentionem suam , in his quae pruden- 
ter discernit, gerit fortiter, cohibet tempe- 
ranter , justeque distribuit , non ad illum 
dirigit finem , ubi erit Deus omnia in omni- 
bus, aiternitate certa, et pace perfecta. » 
Isidorus, in Etymologiis ° : « Sapiens dictus 
est a sapore , quia sicut aptus est gustus ad 
discretionem saporis ciborum, sic sapiL^ns ad 
dignoscentiam rerum atque causarum , quo 
unumquodque dignoscat, atque sensu veri- 
tatis discernat. » Idera, de Summo Botio ^ : 
« Nullus sapientiam Dei plene recipit, nisi 
qui se ab omnium abstrahere actionum cura 
contendit. » Ambrosius, in Epistola ' : « Ni- 
hil peccare solius Dei est; sapientis est, et 
corrigere erratum, et pcenitentiam agere 
peccati. » Idem * : « Sola est sapientia li- 
bera, quae divitibus pauperes praeflcit (a) , 
et quffi servos propriis foenerari dominis fa- 
epist. XXXII, 



1)!': (iRATIOSlS. 207 

cit.» Idem : «Sapiensnon mctu , »elc., su- 
pra, libro III , de quatuor Affectionibus '. » 
Idem : « Ille vere sapit , cujus animus in 
Christo est, et cujus interior oculus erigitur 
ad superna. » Bernardus, de Consideratio- 
ne '" : « Quid prodest , si universnm mun- 
dum lucreris, te unum perdens? Elsi sapiens 
aliis sis, dcest libi sapientia, si tibi non fue- 
ris. » Idem, super Cantica " : « Nescitis , 
quia angelns salanae mullolies Iransfigurat 
se in angelum lucis? Sapienlia est Deus, et 
vult se amari non solum dulciter, sed et sa- 
pienter. » Seneca, in Epistola '• : « Sapiens 
videbit ubi victurus sit, cura quibus, quo, 
quid acturus : cogitat semper qualis vita, 
non quanta sit. » Idem " : « Sapiens omnia 
examinabil secura, quid acceperit, a quo , 
quanlum, ubi, quemadmodum. » Idem '* : 
« Sapiens bonorum rector, est malorum vic- 
tor. » Idem '^ : « Facere docet Philosophia , 
non dicere ; et hoc exigit , ut ad legera suam 
quisque vivat, ne oratioui vita dissentiat. » 
Idem " : « Rogo atque horlor, ut philoso- 
pbiam in prsecordia ima (6) demilfas, et ex- 
perimcntum profectus tui capias , non ora- 
tione , nec scripto, sed animi firmilate , cu- 
piditalura dirainutione, verba rebus proba.» 
Ideni '" : « Affectator sapientiae adhaeret qui- 
dem in corpore suo ; sed optima sui parte 
abest , et cogitationes suas ad sublimia in- 
tendit. » Idem : « Ad philosophiara te confer, 
si vis salvus esse , si securus , si beatus, de- 
nique si vis esse, quodmaximum est, liber. » 
Idem " ; « Non est philosophia populare ar- 
tificium , nec ostentatione paratum ; nec in 
verbis, sed in rebus est ; nec ad hoc adhibe- 
tur, ut cura aliqua oblectatione consumatur 
dies, ut dematur olio nausea : animum for- 
mat et fabricat, vitara disponit, actiones re- 
git, agenda et omittenda demonstrat. » 

64. 



1 Greg., ad Hom., etc, lilj. VI 
col. 1329. — 2 Aug., de lib. Arbil., lib. 
' Vid. sup., lib. III, c. xxxn, p. 157. — ' Aug., de 
Civil. Dei, lib. XIX, c. XX. — 5 Isid , Ehjmol., lib. X, 
verbo Sapienliu. — « Id., de Sum. Bon., itb. II, c. I, 
sent. 6. — ' Annot. in Leuitic. ad Simplic, apud 
Ambros. — ' /n Psal. civ, apud eumd. — ■' Vid. sup.. 



.■5LI, p. 164. — " Bern., de Consi''er., 
lib. II, ante med. — " Id., i'« Canl., serm. xix, 
prope fin.— '^ Senec, Epist. lxx, aute med. — ' Jd., 
epist. Lxxxii, non aute med. — " Id., episl. Lxxxv, 
versus fin. — ■' Id., epist. x.v, circa priuc. — " Ibid. 
— " Id., episl. L\\, post med. — " Id., episl. xvi, 
ante med. 
Ifi) Cai. edit. praetecit. — (6) Ilem imo. 



CAPUT XXXIV. 

Dc Doclrina. ^ 

Gregorius, SMpec Ezecliielem ^ : « Qiiis- 
quis expositor in explauatione sacri eloquii, 
ut fortasse auditoribus placcat, aliquid meu- 
tiendo coniponit, sua, et non Dej, verba lo- 
quilur, si tamen placemli, vel seducendi stu- 
dio mentialur. Nam si in verl)is dominicis 
virlutem requir. ns, ipse aliter quara is, per 
quem prolala suut, senserit, etiam .si sub 
intellecfu alio aedificationem charitatis re- 
quirat, Uomini sunt verba qua^ narrat : quia 
ad hoc solum Ueus per totam nobis sacram 
Scripturam loquitur , ut nos ad suum ct 
proximi amorcmfrabat.» blem - : «Pensare 
debet doctor, quid loquatur, cui loqualur, 
quando loquatur, qualiter loquatur, et quan- 
tum loquatur. Si enim unum horum defue- 
rit, locutio apta uou erit. » Idem ' : « Loqui 
de Deo , quietaj valde et libera; mentis esf. 
Tunc namque bene dirigitur iingua iu ser- 
monc , cum secure scnsus quievit in tran- 
quillitate. » Idem, in Pastorali ' : « Clavis 
apertionis est sernio correctionis : quia in- 
crepando culpam detegit, quam saepe nescit 
ipse efiam qui perpetravif. » Idem, in Mo- 
ralibiis ' : « Qui peccafori prajdicat , fanta 
dispensatione componere pra;dicationem de- 
bet, ut nonde relicta spe timorem subtrahaf, 
nec spe subtracta, in solo eum timore dere- 
linquat. » Idem ° : « Qui ad verae praedica- 
tionis verba se praeparal , necesse est ut cau- 
sarum origines a sacris paginis sumat : ut 
onuie, quod loquitur, ad divinaeauctorilafis 
iuudamentum revocet, alque in eo aidifi- 
cium suaj locutionis flrmet. » kiem , in Ho- 
miliis'' : «Cummalorumperversitascrescit, 
uou solum Irangi prsedicatio non debet, sed 
etiam augeri. » Idem ' : « Plus e.st verbi pa- 

' Greg., in Ezech., hotn. x, aute ined. — ' Ibid., 
liam. XI, post uied. — ' Ibid., post 
Pastoral., p, II , c. l\ 
epist. XJiiv, col. 1031. 



- » Id., 
et ud Joan. C. P., lib. 1, 
Id., Aloral., lib. XX.XIII, 
1 longe a piinc. — ^ Ibid., lib. .Wlll, c. xiv, 
non longe a princ. — ' Id., i>j Evang., boni. xviii, 
ciiea uicd. — • Ibid., honi. vi, prope lin. — » Ibid., 



PHARKTRiE LIB. IV. 

bulo vicluram iii perpetuum mentem refi- 
cere, quam \ entrem moriturae carnis terreno 
pane satiare. » Idem ^ : « Subtili occultoque 
judicio, a quoruindam auribus praedicatio 
sancta subtrahilur , quia suscitari per gra- 
tiam non merentiu'. » Idem, in Registro^" : 
a Lingua nostra bouis fomentum sit , pravis 
acideus, tumidos retundat, iratos mitiget, 
pigros exacuat, desiJes hortatu succendat , 
refugienlibus suadeat , asperis blandiatur , 
desperalos consoletur : ut quia ductores di- 
cimur, viam salulis gradieutibus ostenda- 
nius. B Idem , in Dialogis " : « Si invisibilia 
pensamus, nimirum constat, quia majus 
est miraculum pra;dicationis verbo afqueora- 
tiouis solatio pcccatorcm convertere, quam 
carne morluura rcsuscitare. » Augustinus, 
de consensu Evangelistarum " : « Ex Evau- 
geliorum universa varielate verborum, re- 
rumautem sententiarumqueconcordia, satis 
apparet saluljiiter nos docei-i , uihil quaeren- 
diim in verbis uisi loquentium veritatem , 
cui demonstrandffi invigilare debent omnes 
veridici narratores , cum de homine , vel de 
augelo, vel de Deo aliquid narrant. » Idem, 
de Opere Monachorum " : « Multo misericor- 
dius operatur erga animas infirmorum, qui 
famae bonjB servorum Dei cousulit, quam 
erga corpora egenlium, qui panem esurien- 
tibus frangit. » Idem , de Trinilate " : « Nec 
trepidus ero ad proferendam seutentiam 
meam, in qua magis amaboinspici a rectis, 
quam timebo morderi a perversis : grafanter 
enim suscipit oculum colupibinum pulcher- 
rima et modestissima charitas ; dentem au- 
tem caninum, vel evitat cautissima humilitas, 
vel retundit solidissima verifas. » Idem '= : 
« Persuadendum erat honiiui , quantum nos 
dilexerit Ueus, el quales : quantum , ne de- 
speraremus ; quales, ne superbiremus. Idem, 
de Catechizandis Rudibus '°:«Uilectione tibi 

hom. IV, non louge a priac. — '" Id., ail Areg. 
Vapinc, lib. VII, epist. cxil, col. 1375. — " Id., 
Dialog., lib. III, c. Xvli, post med. — '« Aug., de 
Cons. Evang., lib. II, c. xxviii. — '» |d , de Oper. 
Monaclt., c. xxil, versus fin. — " Id., de Trinit., 
lib. II. — '" Ibid., lib. IV, c. i. - " Id., dc Calcch. 
fiu(/i6., c. IV. 



DE GRATIOSIS. 
tanquam fine proposito , quo refeias ouania audeamus 



509 



qnap. flicis , qnidquid narras , ita narra , ut 
ille cui loqueris audiendo credat , credendo 
speret , et sperando amet. » Idem , rfe Bono 
perseverant/w ' : « Facile est, imo et utile, 
ut taceatur aliquod verum , propter incapa- 
ces. » Idem ' : « Cum res vera ita se habet, 
ut fiut pejor , nobis eam dicentibus, illi qui 
capere non potest ; nobis autem tacentibus , 
illi qui potest; quid putamus esse facien- 
dum ? nonne dicendum est potius verum , 
utqiii potest capere capiat, quam tacendum, 
ut non solum id ambo non capiant, verum 
etiam qui est intelligentior ipse fiat pejor, 
quia si audiret et caperet, per illum plures 
discerent ? Quo enim est capacior ut discat , 
eo magis est idoneus , ut alios doceat. » 
Idem ' : « Non simus in disputationibus 
prompti , et iu orationibus pigri.» Idem, in 
Epistola'' : « Sollicitissime cavendum est in 
docendo superbiffi vitium : quod in discendo 
non ita est. » Ambrosius, de Officiis ^ : « Ab- 
sit perlinax in familiari sermone contentio ; 
qusestiones enim magis excitare inanes, quam 
utilitatis aliquid alferre solet. Disceptalio sine 
ira, suavitas sine amaritudine sit, monitio 
sine asperitate, hortatio sine ofTensione. » 
Isidorus, in Synonymis : « Communia om- 
nibus, secreta paucioribus loquere , aperta 
cunctis, operta paucis annuntia. » Idem, de 
Sunmo Bono ' : « Quadrimoda est dicendi 
ratio, quia aut bene sentiendo quid bene 
proferlur , aut nihil sentiendo nihil dicitur, 
aut parum sentiendo loquacitas sola osten- 
tatiir, aut optime seutiendo non eleganter 
profertur quod dicitur. » Ilieronymus, in 
Epistola '' : « Docente te in ecclesia non cla- 
mor populi , sed gemitus suscitetur : lacry- 
mae auditorum , laudes tuae sint. » Idem ' : 
« Praedicator continentiae, nuptias ne conci- 
liet. » Bernardus , super Cantica ' : « En 
quanta prius infundenda sunt , ut effundere 

' Aug., de Bon. Persev., c. xv(. — ' Ibid. — ' Ibid., 
c. XXIV.— < \<\.,adFtore?itin., epist. cxxxii, al. ccLxvi, 
n. 2. — ' Ambros., de Offic, lib. I, c. xxii.— « Isid,, 
de Sum. Bon., lib. II, c. ixix, sent. 16. — ' Hieron., 
ad Nepot., epist. ii, ante med, — • Ibid. — ' Bern., 
TOM. VU. 



de pleniludine, uou de peuuria 
largientes ! Primo quidem compunctio, de- 
inde devotio, tertio poenitentiae labor, quarto 
pietatis opus, quinto orationis studium , 
sexto contemplationis otium, septimo pleni- 
tudo dilectionis. » Idem : « Doctrina spirifus 
non curiositalem acuit , sed charitatem ac- 
cendit. » 

CAPUT XXXV. 

De Dignitate. 

Gregorius, in Registro '».• « Ad hoc loco- 
rum gradus rationis ordo distinxit, et judicia 
esse constituit, ut nec praepositi in oppri- 
mendos fe frustra valeant occupare subditos, 
nec subjectis iterum contra suos praepositos 
effisenata sit resultandi licentia. » Idem " ; 
« Ad hoc divinae dispensationis provisio gra- 
dus et diversos constituit ordines esse dis- 
tinctos, ut dum reverentiam minores polio- 
ribus eshiberent , et potiores minoribus di- 
lectionem impenderent, una concordiae fie- 
ret ex diversitate connexio, et recte officio- 
rum gereretur administratio singulorum. » 
Idem : « Quia homo quod sibi tribuitur, quo 
judicio disponatur, ignorat, necad appeten- 
dum locum superiorem procax insistere, nec 
ad repellendum contumax debet inveniri. » 
Idem , in Pastorali » : « Virtutibus pollens 
coactus ad regimen veniat ; virtutibus va- 
cuus, nee coactus accedat. » Idem " :« Cum 
rerum necessitas exposcit, pensandum valde 
est , ad culmen quisquis regiminis qualiter 
veniat; atque ad hoc rite perveniens, quali- 
ter vivat; et bene vivens, qualiter doceat; 
et recte docens, infirmitatem suam quotidie 
quanta consideratione cognoscat : ne aut hu- 
militas accessum fugiat , aut perventioni 
vita contradicat, aut vitam doctrina desti- 
tuat, aut doclrinam praesumptio extollat. » 
Idem , in Dialogis "■ : « Usus rectae couver- 

in Cant., serm. xxviii, prope fin. — '» Greg., ad Leon. 
Catan., lib. VII, p. I, epist. viii, col. 1291. — '■ Id., 
ad lipis^ GalL, lib. IV, epist. lii, coI. 1206.— 'Md., 
Pastoral., p. 1, c. IX. — " Id., ad Jo. Ravenn., 
Prolog., in Pastor. — '* Id., Dialog., lib. 1, c. I. 

14 



m 

sationis est, ut praeesse non audeat , qui sub- 
esse non tlidicerit; nec obpdientiam subjectis 
imperet, qiiam pralatis non novit exbibere. » 
Idem, in Homiliis ' : « Hli debent curam 
pastoralem suscipere , qui in suo corde sciunt 
fluxa luxuriffi domare : ut cum aliis fortia 
prajdicant, ipsi desideriis moUibus enerviter 
non succumbant. Idem, in Moralibus ^ : 
«Nolenli mihi atque reniteiiti, cum grave 
esset altaris ministerium , etiam pondus est 
curaj pastoralis injunctum. » Isidorus , de 
Summo Bono ' : Vir ecclesiasticus , el cruci- 
figi mundo per morlificationem propriaa 
carnis debet, et dispensatioiiem ecdesiastici 
ordinis, si ex Dei voluutate provenerit, vo- 
lens quidem , sed humilis gubernandum sus- 
cipiat. » Bernardus , super Cantica " : « Non 
otiosetoties repetitum esl ' : Petre, amas me, 
in commissione ovium. Ego qnidem id si- 
gniflcatum provide puto , ac si dixissel 
illi Jesus : Nisi testimonium tibi perhibente 
conscientia , quod me ames et vald£ per- 
fecte ames , hoc est, plus quam tua , plus 
quamtuos, plus etiam quam te, ut hujus 
repelitionis mea; numerus impleatur, ne- 
quaquam suscipies curam hanc, ne ititro- 
miltas de ovibus meis, pro quibus utique 
raeus enusus estsanguis.» Idem ° : « lu prae- 
latione opus est viro forli, spirituali, et fi- 
deli : forti , ad propulsandas injurias ; spiri- 
tuali, ad deprehendendas insidias; fideli, 
qui non , quae sua sunt, quaerat. » Idem , in 
Epistola'' : « In alto positum non alta sa- 
pere, diflicile est, et omnino inusitatum 
quanto inusitatius , tanto gloriosius. » 

CAPUT XXXVI. 

De Zelo. 



Gregorins , super Ezechielem ' : « Nul- 
lum omnipotenti Deo tale est sacrificium , 

1 Gre<: , in Kvang., hom. xxil, piope fiu. — « Id., 
ad Lcaml , in e.^sposil. Job, xiii. — ' IsiJ-, * Sum. 
Bon., lib. 111, c. .«xill, sent. 1. — * Bmh., m Cant., 
scrm. Lxxvi, post meJ. - » Joan., .KXI, 17. — « Bern., 
in Cant., serm. Lxxvi, versus fin. — ' Id., Epist. XLil, 
posl med. — « Gre-., in Ezn-h., hom. xii, louge post 
med. _ 9 vid. sup., lib. II, c. xxviil, p. 98. - 



PHA.RETRiE LIB. IV. 

quale est zelus animarum. » Idem : « Reslat ut 
sive, B etc, supra, libro II, de Prudentia ". 
Idem , in Moralibus '" :« Si nulia iraex vlr- 
tule surgeret , divinae animadversionis im- 
petuin Phinees per gladium non placasse!.» 
Idem " : M Aliquando necesse est ut pravis 
mentibus, qiuE humana praedicatioue corrigi 
nequeunt, divina flagella optari benigne de- 
beant. » Ideni : « Evenire plerumque , » etc. , 
supra, libro III, rfe Discordia"-. » Idem " : 
« Si sic proximos nt nos amare praecipimur, 
restat ut sic eorum erratibus sicut nostris vi- 
tiis irascamur. » Idem " :«Eigaerrata proxi- 
morum sic mansuetudo zelum temperet , 
quatenus a justitiae sludio non enervct. » 
Augustinus, in Epistola " :« Quid hic inagis 
persequitur vitam bonorum, quam vita ini- 
quoruin ; non cum cogit imitari quod dis- 
phcet , sed cum cogit dolere quod videt ? 
Ouoniam coram pio vivens impie, etsi non 
obligat con? entienlem , cruciat sentientem. » 
Ideiu : « Pia est, » etc, infra, de Dolore ". 
Bernardus,s«per Cantica " : « Zelum tunm 
inflammet charilas, informet scientia, firmet 
conslantia : sit fervidus, sit circumspectus , 
sitinvictus, nec teporem habeat, nec discre- 
tionecareat, nectimidus sit. » Idem, in Epi- 
stola '* : a Habeat charltas zelum; .sed adhi- 
beat pro tempore modum : severitas nun- 
quam rcmissa ; intermissa tamen plus pro- 
flcit. » Idem " : « Hoc vera et casta contem- 
platio habet , ut menlem quanto divlno ignc 
vchemenlcr succenderit, tanto inlerdum re- 
pleat zelo , et desiderio acquirendi Deo qui 
eum simihter diligant, ut otium conteinpla- 
tionis pro studio praedicationis libenlissime 
intermittat. » Glossa '" : « Ira justa esl, qua 
irascitur quis suis et alienls peccatis, videns 
homines confitentes Deum ore, el negaiites 
moribus ; renunliantes saiculo verbis, et non 



et 



"> Greg , Moritl., lib. V, c. x.xxi, post med. — " Ibid., 
lib. XIII, c. 111, in priuc. — " Vid. sup , lib. III, 
c. XXII, p. 148. — " Grcg., Moral., lib. V, c. xsxi, 
posl nied. — " Ibid., lib. X, c. iv, circa nied. — 
« Aug., arl Sebast., episl. r.xLv, al. ccxLviii, n. 1. — 
'«Vid inf., c. XLiil,p. 2IC. — "Uerii., inCanl.. scrni. 
x\, auteuieii. — •' Id , episl. .\xv, prope liu.— '■' Id., 
serm. Lvii, post nied. — " Gloss. iu Psal. xix. 



DE GRATIOSIS 
factis; et viflons fratres fratribus detrahen- 
tes, osculum dantes, et fldern non servantes. » 
Glossa ' : a Bonus zelus est fervor animi , 
quo mens, abjecto humano timore, pro de- 
fensione veritatis accenditur, et eo magis 
commendabilis , quo quselibet prava , qnae 
viderit, corrigeresatagit; si nequit , tolerat 
et gemit. » 



9H 



CAPUT XXXVII. 

De SolicUudiiie. 

Gregorins , in Moralihus ' : « Sancti vi- 
ri, quia brevitatem vitse desinenter aspi- 
ciunt , quasi quotidie morientes vivunt ; et 
tanto se sollicilins mansuris praeparant , 
quanto et nulla esse transitoria ex fine sem- 
per pensant. » Idem ' : « Mens tanto allius 
inter tentationum fluctus attollitur, quanto 
sollicitius ab hujus saeculi cogitafione va- 
cuatur. » Idem ' : « Magna soUicitudine ad 
curam nostrae meliorationis accingimur , 
quandoid virtutis in aliis cernimus, quod non 
habemus. » Idem : « Dominum tanto, » etc, 
supra, de Discussiones. Idem in Registro " : 
« Illa sollicitudo praepositorum utilis est , 
cautela laudabiiis, in qua totum ratio agit , 
et furor sibi nil vindicat. » Idem ' : « Quanto 
morti viciuiorefficeris, tanto fieri sollicitior 
atque timidior debes. » Idem* : « Cum ho- 
norisaugmento, cura quoque soHicitudinis 
deliet excrescere.» Idem ' : «Cumcunctane- 
gotia soUicitudine indagandse veritatis indi- 
geant , tamen quse ad dejectionem sacerdo- 
talium gi-aduum spectant, sunt districtius 
trutinanda. » Joannes Chryso?tomus, super 
Matthmim "• :«Occupatio viriliumsolicitudi- 
num, suggestionum voluptates plernmque 
excludit. » Hieronymus : «Grandis virtulis,» 
etc, supra, libro 11, de Contineniia tactus ". 

' Gloss, in Psal. livhi. — ' Grep;-j Moral., lib. VII, 
c. XIV, post med. — ' Ibid., lib. XXI, c. xvii, ante 
med. — » Ibid., lib. XXIV, c. vi, post raed. — ^ Vid. 
siip., c. VII, p. i'S — 8 Grei;., ad Gudisc, lib. VIII, 
epist. XII, col. UflO. — ' Ihid., .\d Janvar. Calar,, 
lib. VII, p. II, episl. I, col 1310. — » Ibid., epist. cxiii, 
ad Syagr. episc, col. 1377. — » Id., ad Natal., Salon., 
lib. 11, p. )l, epist. VIII, co. 1(04. — '" Chiysost., in 



Bernardus, super Cantica " : « Oranis cura 
sanctornm , sprefo ornafuculluque superfluo 
exterioris sui hominis, qiii certe corrumpi- 
tur, omni se diligenfia pra;bet, et occupat 
excolendo, atque decorando interiori illi , 
qui ad imaginem Dei e.st, et renovatur de 
dieindiem. » Idera: «Omnisdebonis,etc., » 
supra, de fiegratiatione ". Idem , in Sermo- 
nibus "• : « Dignura valde est, et omnino 
exigit ratio aequitatis , ut quibus a constitu- 
tione inundi regnum paratur, ipsi etiam se- 
seregnopararcnonnegligant.» Augustinus, 
de Ordine disciplince: « Opera danda est op- 
timis moribus; Deus enim noster aliter nos 
exaudire non poterit , bene autem viventes 
facillirae exaudiet.» Seneca, in Epistola " : 
« Pt.Tseverandum est, et assiduo studio ro- 
bur addendum, donec bona mens sit quod, 
bona voluntas est. » 

CAPUT XXXVIII. 

De Correptione. 

Gregorius, in Morulibus '^ :«Quisque per- 
pendere sollicite sciat , ne luctus tempore 
verba increpationis inferat. » Idem " : « Quos 
deaperta infirmitate reprehendimus, super- 
est iit de occiiltoe forfitudinis aestimatione 
veneremur. » Idem : « Ex se debet, » etc, 
supra, libroIII,de Oblivione '«. Idem, in Re- 
gistro^^ : « Dum unus corripitur, plurirai 
eraendantur. Et melius est, ut pro multo- 
rum salvatione unus condemnetur , quam 
per unius licentiam multi periclitentur. » 
Idem 2° ; « IJbi senior juvenibus exempliim 
ad interitum praebet , ibi districta increpa- 
tione feriendus est. » Isidorus , de Summo 
Bono : « Sicut peccatorem convenit argui, 
injustum sic , conversum exulcerari. » 

Matth., Op. imperf., hom. XL. — " Vid. sup., lib. II 
c. XXXVII, p. ;I0. — 1= Beru., ui Catit., serm. x.w' 
post med. — " Vid. sup., c. xxxi, p. 20 j. — i» Bern., 
de verb. Job. in sex tribuL, iu priuc. — '» Seuec! 
epist. XV!, ante med. — "* Greg., Moral., lib. Xlll] 
c. n. — " Ibid., lib. XXXI , c. viii, non longe <i fiu. — 
'» Vid. siip., lib. III, c. XXVIII, p. 154. _ 13 Gre?., ad 
Augustin., lib. XII, epist. xxxi, col. t569. — ''" Id., 
ad Januur. Calar., lib. VII, p. II, episl. i, col. 1309. 



PHARETRiE LIB. IV. 



Idem * : « Qui veraciter fraternam vult cor- 
ripere ac sanare infirmitatem , talem se 
prsestare fralernae utilitati studeat , ut eum 
quem corripere cupit, huinili corde admo- 
ncat , Iioc faciens ex compassioue cjuasi com- 
munis periculi , ne forle et ipse suljjiciatur 
tentationi. » Augustinus, m Enchiridio (a) ' : 
Qui emendat verbere in quem potestas 
datur, et coercet aliqua disciplina, et tamen 
peccatum ejus , quo ab illo liesus , aut of- 
fensus est , dimittit cx corde , vel orat ut ei 
dimittatur, non solum in eo quod dimittit 
atque orat , verum eliam in eo quod cor- 
ripit , et aliqua emendatoria poeua plectit , 
eleemosynara dat. Multa enim bona prajs- 
tantur invilis , quando eorum consulitur 
ulilitali , non voluntati. » Idem : o Si pec- 
caverit , » etc, supra , lib. III , de Argtii- 
tione '. Idem , in Epistola ' : « Quantum illi 
laudandi atque praedicandi sunl, qui dignati 
non sunt cum mundo eliam florenle flo- 
rere ; tantum increpandi et accusandi sunt , 
quos perire cnm pereunte delectat. » Idem, 
de Correptione et Gratia ' : « Corripiantur a 
praipositis suis subditi , correptionibus uti- 
que dc charilale venienlibus , pro culparum 
diversilate diversis, vel minoribus , vel am- 
plioribus : quia et ipsa , quae damnatio no- 
minatur, quam fecit episcopale judlcium , 
qua poena in Ecclesia nulla major est , po- 
test, si Deus voluerit , in correctionem sa- 
lubcrrimam cedere atque proficere. » Idem , 
de Boctrina Chrisliana' : « Quid locis, et 
tempori, et personis conveniat, diligenler 
altendendum est, ne temere flagitia repre- 
hendamus. » Joannes Chrysostomus , super 
Matthmnn ' : « Omnis correptio similis est 
caeteris tenlationibus. Sicut euim omnis ten- 
lalio fideles quidem magis aedificat , iufide- 
les autem amplius destruit : sic et omnis in- 
crepatio disciplinse , religiosum hominem et 

1 Isia.; * Sum. Bon., lib. III, c. xx.xil, sent. 2. — 

• Aug., Eiichir., c. Lxxii. — ■" Vid. sup., lib. III, 
c. XXXVI, p. lUO. — * Aug , ad Arment., epist. xlv„ al. 
cxxvn, n. 1. — » Id., de Corrept. et Gral., c. xv. — 

• Id., de Doct. Christ. lib. III, c. XII. — ' Chrysost., 
(a) Ceet. edit. Enchiridione. 



timentem meliorem facit, irreligiosum au- 
tem et inalum conturbat, et ad deterius ire 
compellit. » Bernardus ' : « Non contem- 
nenda increpatio justi, quae ruina peccati , 
cordis sanitas est, nec non et Dei viaad ani- 
mam. » Idem in Sermonibus' : « Nemo, 
fratres , vitia palpet ; peccata nemo dissi- 
mulet , cum viderit ordinem deperire , vel 
minui disciplinam. Est enim consentire , si- 
lere cum arguere possis, et scimus quia si- 
milis popna facientes maneat, et consentien- 
tes. » Glossa "> : « Raro, et non sine magna 
necessitate, objurgationes sunt adhibendae , 
et non nisi Dei respectu , remota ab oculo 
trabe , id est odio. » 

CAPUT XXXIX. 

De £quitate. 

Gregorius, in Registro " :« Ita vos in ea, 
quae Deum offendunt, etad iracundiain pro- 
vocant , districtos ac soUicitos exhibete , ut 
ad aliorum emendationem et vindicta cul- 
pabilem feriat, et innoceiitem falsa opinio 
non affligat. » Idem " : « Manifesta peccata 
non sunt occulta correctione purganda , sed 
palam sunt arguendi , qui palam nocent : 
ut duui aperla objurgalione sanantur, hi 
qui eos imitando deliquerant , corrigan- 
tur. » Idem " : Cum increpare delinquentes 
noluerit , eos proculdubio pastor occidit. Hac 
ergo consideratione compulsus. velis, nolis, 
locuturus sum : quia oiuni virtule aut te 
cupio salvari, aut de tua morte me eripi. » 
Idem " : « Sicut obstinali esse humilibus 
non debcmus , ita districti esse superbis de- 
bemus. » Idem " : « Sicut perseveranli cul- 
pae debetur jure vindicta, ita resipiscentibus 
est venia concedenda. » Idem : « Suinmum 
in regibus, » etc, supra , lib. 1, de Po- 

in Matth., Op. imperf. — • Bcrn., in Cant. serm. LVii, 
circa nied. — » Id., in Kativ. Joan. Bapt. serni., posl 
njed. — '» f.loss. in Malth., vil. — " Greg., ad Yirg. 
Arelal.,\\\i. IX, epist. Lxm,col. 1477.— " Id., lib. .\ll, 
ppist. XXXI, post ined. — " Id., ud Venant. cancell., 
lib. 1, epist. XXXIII, col. 1050.— " Id., ad lUarinian. 
navcnn.. lib. VII, part, II, epist. X, col. 1317. — " Id., 
ad Sabinian. Jadert., Ibid., p. I, epist. xu, col. 1293. 



DE GRATIOSIS. 
tentibiis '. Idera • : « Boni te dulcem , 
pravi sentiant correctorem. In qua vide- 
licet correctione hunc esse ordinem noveris 
observandum , ut personam diiigas , et vitia 
persequaris : ne si aliter agere Ibrtasse vo- 
lueris, transeat in crudelitatem correctio, et 
perdas quos emendare desideras. » Idem ' : 
Justitia} et rationis ordo suadet, ut qui 
sua a successoribus desiderat mandata ser- 
vari , praedecessoris sui proculdubio voluu- 
tatem et statuta custodiat. » Idem * : « Sicut 
in his, qui per ignorantiam fecerunt, culpa 
aliquatenus toleranda est ; ita in his fortiter 
insequenda , qui non metuunt sciendo pec- 
care. » Idem * : « Effectum justa postulanti- 
bus indulgere, et vigor aquitatis, et ordo 
exigit rationis , prsesertim quando peteii- 
tium voluntatem, et pietas adjuvat, et ve- 
ritas non relinquit. » Idem • : « Sicut ra- 
tioni contraria procul est abjicienda petitio ; 
ita in his , quae bene desiderantur, effectum 
non convenit negare. » Idem ' : « Minorem 
major prsecedit, sicut honore, i(a et crimi- 
ne : et quem major sequitur culpa , majori 
plectatur vindicta , et sic postea poenitentia 
credatur esse fructuosa. » Idem ' : « Sicnt 
laudabile , discretumque est , reverentiam 
et honorem debitum exhibere prioribus, ifa 
rectitudinis et Dei timoris est, si qua in eis 
correctione indigent , nuUa dissimulatione 
postponere : ne totum, quod absit, incipiat 
corpus invadere, si languor non fuerit cu- 
ratus in capite. » Idem ' : « Manifesti exces- 
sus canonica semper moderatione premendi 
sunt : ut una res , et praeteritorum correctio, 
et esse regula possit futurorum. » Idem '» : 
« Quoties contra ecclesiasticam quid gestum 
dicitur disciplinam, ne nos ante Deum culpa 
ex dissimulatione redarguat, irrequisitum 



213 

hoc relinquere non audemus. » Idem " : 
« Sicut Ecclesia proprias res amittere non 
debet , iti eam rapacitatis ardore alienas 
invadere non oportet. » Idera " : « Jurgan- 
tium controversias ccleri sententia termina- 
re, et ceqnitati procuIdul)io convenit, et vi- 
gori. » Idem ' : « Sicut ab aliis nostra exi- 
gimus, ita singulis sua jura servemus. » 
Idem, in Moralihus " :« Majora crimina, et 
tarde credenda sunt, cum audiuntnr, et ci- 
tius punienda suiit, cum veraciter agnos- 
cuntur. » Idem '* : « Superiores cum per 
disci[)linam alios feriunt, sic alienara infir- 
mitatem debent percutere , ut etiam ad suam 
noverint oculos revocare. » Idem, in PastO- 
rali '^ :« Aliquando subjectorum vitia pru- 
denter dissimulanda sunt, sed quia dissimu- 
lantur , indicanda ; aliquando etiam aperto 
cognita, raature toleranda ; aliquando vero 
subtiliter et occulte perscrutanda, aliquando 
leniter arguenda ; aliquando et vehementer 
increpanda. » Ambrosius , in Epistola " : 
B Hostem ferire, victoria est; reum, aequi- 
tas ; innocentem , homicidium. » Augusti- 
nus , de Civitate Dei " : « Melior est animi 
sequitas , quam corporis sanitas. » Idem , 
de iinico Baptismate " : « Hoc justum est, 
ut cum mala hominum reprobamus, quae- 
cumque in illis bona Dei reperimus , ap- 
probemus. » Idem : « Veritate manente, 
quod vitiosum , quod pravum , quod falsum 
inunoquoque fuerit, curemus, corrigamus, 
emendemus, aut si non possumus, detesta- 
tum damnatumque vitemus. » Idem, de 
Ovibus : « Disciplina exerceatur, judicium 
non prsecipitetur. » Idem : » Pertinet ad in- 
nocentis, » etc, supra, de Innocentia '". 
Joannes Chrysostomus , super Joannem : 
« Sive inops, sive dives fuerit quis, non 



' Vid. sup., lib. I, c. xliv, p. 38. — = Greg., ad 
Con. Lirin., lib. IX, epist. Vlll, col. 1434. — ' Id., ad 
Montan., lib. V, epist. xil, col. 1219. — ' Id., ad 
Augustin., lib. XII, epist. xxxi, col. 1570. — « Id., ad 
Adeod. abb., lib. XI, epist. v, col. l.^ilS. — « Id., ad 
Joan. Panorm., ibid., epist. LX, col. 1546. — ' Id., ad 
Secundin., llb. VII, p. H, epist liv, coI. 1340. — » Id., 
adMpisc. Conc. Byzac, lib. X, epist. xxxvi, col. 1501. 
— ' Id. , ad Vict. Panorm. , ibid. , epist. xxxiii. 



col. 1499. — " Ibid., lib. V. — " Id., ad BomJ Regit., 
lib. II, p. II, epist XLiii, col. 1120. — " Id., ad Joan. 
Raven., ibid., p. I, epist. xxviii, col. 1089. — '3 Id., 
ad Cler. Mediol., ibid., p. II, epist. xxix, col. 1114. — 
" Id., Moral., lib. XIX, o. xiv, circa fin. — '= Ibid., 
lib. XIV, c. XXIV. — '6 Id., Pastoral. p. II, c. x, iu 
princ. — " Ambros., lib. VI, epist. XLviii. — i« Aug., 
de civit. Dei, bb. XIX, c. xm. — " Id., de unic. Bapt., 
c, 11, u. 3. — *" Vid. sup., c. V, p. 177. 



214 PHARETRiE LIB 

personas attendanius , sed res scrutemur. » 
Bernardus , iu Epistola ' : « Si quis susurro 
in populo diaboli sibi assumens vicem, jur- 
gia scminare^ et pacem turbare velle repe- 
riatur, quemadmodum ille discordiae sem- 
per est amator et auctor ; Iniic rigidas cen- 
surai remedio citius obvietiir , eo quippe 
pessimse, quointimae pesti. » Idem » : « Ma- 
luni si comprimas tuum, reputabitur tibi 
ad gloriam; si alienum , ad justitiam. » 
Ideni ' : « Melius est ut pereat unus , quam 
unitas. » 



Ht. 



CAPUT XI . 

De Qmtuor Affeciionibns. 
Augustinus , de Civitate Bei ' 



Recta 



voluntas est bonus amor ; et voluntas per- 
versa , malus amor. Amor ergo inhians ha- 
bero quod amatur, cupiditas cst ; id autem 
habeiis , eoque fruens , iajtitia est ; fugiens 
quod ei adversatur, timor est ; idque si ac- 
ciderit sentiens, tristilia est : proinde mala 
sunt ista, si malus est amor; l)ona, si lio- 
nus. » Idem '' : « Apud no.s, juxla Scriptu- 
ram sanamqne doctrinam , cives sanclae 
civitalis Dei, in bujus vilae porcgriiialione, 
.secuiidum Deum viveiiles , metuunt , cu- 
piuntque, dolent, gaudent(]ue; et quia rec- 
lus est amor eorum, istns omnes affecliones 
rectas habent. » Idem, de Patientia'^ : «Yo- 
luntas bona, id est , voluntas Deo fideliter 
subdita, voluntas sanctilate superni amoris 
acr(>nsa, volunfas quae diligil DL"um , et pro- 
xiiimm propter Deum : sive amore, de qvio 
rcspondet apostolus Petrus ' : Domine , tu 
sc/s, qnia amo le ; sive timore , de quo dicit 
Apostolus ' : In timore et tremore vestram 
ipsorum salutem operamini; sive gaudio, 
de quo dicit iilem ° : Spe gaudentes , in tri- 
bidatione patientes; sive Irislilia, qualem 
idcm apostobis se dicit '° habuisse magnam 

' Dcra., opist. .:xxix. — - Id., cpist. c.c. — ' Id , 
episl. cil. — * Aus-, * civit. Dei, lib. XIV, c. vii. — 
' Ibiti.,c. XI.— " 1(3., de Palient., c. x.xv. — ' Joan., 
XXI, 15, 16. — 8 Vldlipp., II , \i. - •• l\om , XII, li.— 
'• {\om , IX, 2. — " ll)iil., Dc ?uin. Bop.. li ■. II, 



pro fratribus suis : quaecumque amara et 
aspera sufferat, charitas Dei est. » Isidorus, 
de Summo Bono " :« Quatuor sunt qualita- 
tes affcctionum , quibus mens jusli laedio 
salubri compungitur , hoc est , memoria 
praeteritorum facinorum, ^(^■cordatio futura- 
rum panarum, consideratio pert grinationis 
in hiijus vita; longiiiquitate , desiderium 
supernae patricB, quo quantocins ad oam 
valeat pervenire. » Auctor de Spiritu et 
Anima : « Habet anima affectiones, quibus 
exercelur ad virtutes. Dolor namque de pec- 
catis, timor de pcenis, desiderium de pro- 
missis, gaudium de praemiis, quaj(^iam exer- 
citia siint virlutiim. » Idem " : « Affectus 
quadripartilus e.sse dignoscitiir, dum de eo 
quod amamusjam gaudemus , vel gauden- 
dum speramus, ot de eo quod odimus, jam 
dolemus , vel dolendum metuimus ; et ab 
hac concupiscibililate gaudium et spes, de 
irascibililate dolor ot metiis oriuntur. Qui 
quidem quatuor afTeclus animae, omiiium 
sunt viliorum, al(|ue virtulum quasi quai- 
dam principia, ot communis maleria. » Ber- 
nardus , super Cantica '" : « Habent voces 
snas affoctiis, per quasse etiain, cum volunf, 
produiit: timor, vorbi caiisa, meficulo.sas ; 
dolor, gemebundas; amor jucundas. » Idem, 
iii sermoiie, loqueus de illo verbo Joel., ii : 
Convertimini ad me in toto corde vestro " : 
Conveitatur amor tiins , ut omnino niliil 
diligas nisi Deuni, aut certe propter ipsum. 
Convertatur etiain ad ipsum timor luus, 
quia perversus est tiinor oinnis, quo metuis 
aliquid prajtor eum, aut non propler ouin. 
Sic et gaudium tuum ct tristitia aeque con- 
vertantur ad ipsum : hoc autem ita fiet, si 
non nisi secundura eum doleas, aut laeteris. 
Quid enim \ierversum magis, quam laetari , 
cum malefcceris , et in robus pes.--imi.s exiil- 
tare ? Sed et ea quoque, quae secundum sai- 
culum est, tristitia mortem operatur. » 

c. sil, spnt ■'(. — '" De Spir et Anim., c. iv, apud 
August., appoiid. tom. VI. — '» Bein., in Canl., 
serm, lxvii, aute med. — '* Id., in Quadrag., serm. ii, 
circa aied. 



DE GRATFOSIS. 215 

a Ubi timor «t Iremor est , non ibi vocis ela- 
CAPUT XLl. tio est, sed animi flebilis lacrymosa dejec- 

tio. » Idem " : « Quando iralus luero , et 
^ *"""■*• aliquid mali in meo animo cogitavero , et 

me nocturnum phantasma deluserit, basili- 
cas marlyrum intrare non audeo : ita totus 
et corpore, et animo contremisco. » Idem, 
in originali super Joelem '* : « Nunquam 
tuta est humana fragilitas ; sed quanto vir- 
tutibus crescimus, tanto magis timere de- 
bemus, ue de sublimibus corruamus. » Ber- 
nardus , super Cantica " : « Beatus homo 
qui semper pavidus est. Time ergo , cum 
arriseritgratia; time, cum abierit; time, cum 
denuo revertetur, ethocestsemper pavidum 
esse. » idem : « lu veritate didici, » etc, 
supra, lib. II, deGratia"'. idem, in ser- 
mone'^ :« Primus limor est, ne cruciemur 
a gehenna. Secundus, ue exclusi a visione 
Dei , privemur tam inaestimabili gloria. 
Tertius replet animam omni solliciludine, 
ne forte deseratur agratia. » Idem" :«Sicut 
securilas , vel desidia , causa et mater est 
oninium delictorum , sic timor Domiiii ra- 
dix et cuslos omnium bonorum. » Idem : 
« Heu me, » etc, supra, libro II , de Ten- 
tatione ". 



Gregorius, in Moralibus ' : « Justo timen- 
dum non est, ne derisor , cum corripitur, 
coutumelias inferat; sed ne tractus ad odiuin 
pejor fiat. » Idem ' : « Creator noster, qui 
ubique totus est , et cernens cuncta non cer- 
nitur,tanto metuendus est , quanto invisi- 
bilis permanens, de nostris actibus quando 
et quid decernat, ignoratur. » Idem, in IIo- 
miliis ' : « Tanto de se unusquisque sollici- 
tus metuat, quanto ignorat quod restat. » 
Augustinus, in libro de Vanitentia *: « Ti- 
meat anima jam corrupla , docta experi- 
mento quod ignorat virgo. » Idem , de Con- 
jugiis adulterinis ^ : « Si a conjugall vinculo 
immunis minus appetitur vila sanctorum , 
exliorreatur pcena moechorum, et timore 
saltem frenetur concupiscentia, si non amo- 
re eligitur continenlia. » Idem, in Epistola * : 
« Qui gehennas meluit, uon peccare meluit^ 
sed ardere : ille autem peccare luetuit, qui 
peccatum ipsum sicut gehennam odit. » 
Idem , in Recjula'' : « Deo vir sanctus timeat 
disphcere , ne velit feminae aiale placere. 
Illum cogitet omnia videre, ne velit fenii- 
nae male videri. » Isidorus, in Synonymis * : 
« Timor expellit peccatum ; timor reprimit 
vitium ; timor cautum facit hominem atque 
sollicitum : ubi timor non est, ibi dissolutio 
vilseest : ubi timor nou est, ibi desperatio 
est. » Idem, de Summo Bono ' : «Ssepeqiiai 
apud hominum judicium bona parent, apud 
examen diligentissimi et acutissimi judicis 
reproba deteguntur. Ideoque omnis sanctus 
veretur , ne forte bonum quod agit , pro 
ahqua animi intentione, in oculis Dei re- 
probuni sit. » Hieronymus, in Epistola '" : 

' Greg., Moral., lib. VIII, c. XX iv, circa med. — 
' Ibid., lib. XVl, c. xv. - ' Id., in Evang., 
hoin. XXXVIII, post med. — * De vera et fals. pcenit., 
c. XV, apud Aug., Append. tom. VI. — ^ Aug., de 
Conj. adull., lib. II, c. xili. — " Id., ad Anast., 
epist. cxLiv. — ' Id., Reg. III, c. xxi. — ' Isid., 
Synon., c. vii, in princ. — ' Id., de Sum. Bon., lib. II, 
c. xxvii, sent. 4. — <• Hieron., ad Mauric. fil., 



CAPUT XLII. 



Gregorius, in Registro " :« Quanto cordi 
nostro Isetitiam Ecclesise ordo inculpabiliter 
custoditusinfundit, tanto rescissus ta^dium 
doloris imponit! » Idem " : « Credat mihi 
charitas tua , quia valde contristatus sum 
de tristilia tua, ac si in te injuriam ipse 
pertuhssem. o Idem , in Moralibus '" : a In 
amariludine animae sunt omnes electi, quia 



epist. 


, XIV. 


- "Id. 


, adv. I 


^igi 


lani., ultra 


med. - 


- 'Md.-, 


in Joet., u 


. — " 


Bern., 




Cant. serm 


. V. — 


" Vid. 


sup., . 


lib. 1 


1 C XV 


r, col. 


83. 


— 'Md., 


serm. i 


in Dotn. 


1 post oct. 


Epiph. 


, serm. 


11. 


, post med 


. — '« 


Id., de 


Don. 


Spa; 


itus sancti , S( 


;ruj 


.— '■ Vid. 


. sup. 


lib. II, 


C. 1, 


p. OG. — " 


» Gieg. 


, ad Victor.. 


lib. VII, p. 1, 


epist. 


XV, 


col. i-m. - '■ 


» Id 


.., ad Euset 


K abb., 


lib. II, 


p. II, 


, epist 


.. XXIV, 


col. 1087. 


- " Id., , 


MoraL, 


Ub. V, 



c. III, lu prmc. 



2I( 



PHARETR^ LIB. IV. 



vel punire flendo non desinunt quae deli- 
querunt ; vel gravi se moerore afficiunt , 
quia longe liuc a facie Conditoris projecti , 
adliuc in Eeternse patriaj gaudiis non sunt. » 
Idem ' : « Valde affligitur anima justorum , 
quando niali eontra bouos districtas senten- 
tias intorquent, qui bene vivere ignorant, 
et voce sibi justitiam vendicant, quam ino- 
ribus impugnant. » Idem * : « Gravis moeror 
est, duris cordibus infructuose praedicare; 
laborem in ostendeuda veritate sumere , sed 
nullum de conversione audientium laboris 
fructum invenire. At contra , magna prae- 
dicatorum consolatio est , subsequens pro- 
fectus auditorum. » Idem ' : « Anima sancta 
intus doloris sui gemitum tolerat ; sed eo 
refectionis pabulum percipit , quo vis amo- 
ris per lacrymas emanat. » Joannes Chrysos- 
tomus, super Joannem : « Cuni quiddam (a) 
peccaverimus nos , vel alii , tunc soium 
tristari bonum est ; cum autem in Immanas 
circumstantias inciderimus, inutilis in no- 
bis de reliquo tristiliae usus. » Auguslinus, 
de Verbis Domini : « Gemc ut columba , et 
tunde pectus, et tundendo correptus esto, 
ne videaris non conscientiam caedere (a) , 
sed malam conscientiam pugnis pavimen- 
tare , solidiorem reddere , non correptio- 
rem. » Idem , in Epislola ' : « Pia est isla 
tristitia, et si dici potest, beata miseria , vi- 
tiis alienis Iribulari , non implicari ; mcere- 
re, non haerere; dolore contrahi, nonamore 
altrahi. » Idem : « Quid hic, » etc, supra, 
de Zelo Bono '. Idera , contra Julianum ^ : 
B Mentibus amiconmi sanorum , fletum 
commovet risus freneticorum. » klem , in 
Meditationibus : « Da mihi, Domine, iu hoc 
exilio panem doloris, et lacrymarum , quem 
esurio super omnem copiam deliciarum. » 
Idem : « Aut continui dolores crucialjunt 
poenitentem vitam meam, aut seterni crucia- 

• Greg., Moral., lib. XIV, c. Xli, noQ longc a princ. 
— 2 Ibid., lib. XXXV, c. ix, post raed. — ' Ibid , 
lib. V, c. V[i, non louge a priuo. — » Aug., nd Sebast., 
epist. CXLV, al. ccxLviii, n. 1. — » Vid. sup., c. txxvi, 
p. 2"0. — ' Aa^., cont.Julian., lib. IV, c. ill.— ' Bern., 
i» Ascens. Dom., serm. m, post med. — ' Cassiod., 

(o) Cat. edit. quidam. — (6) Cal. edit. cedere. 



tus vexabunt puniendam animam meam. » 
Bernardus , in Sermonibus ' : « Cum coepe- 
ris , tristitia implebit cor tuum ; sed si per- 
severaveris. trislitia tua vertetur in gau- 
dium. » Cassiodorus' : « Laetus et lascivus 
spiritus obligat hominem peccato ; sed spi- 
ritus contribulatus est sacrificium, quo pec- 
catum solvitur. » 

CAPUT XLIIL 

De Confidentia. 

Gregorius, in Moralibus^: « Tanto animus 
a laboris afflictione subtrahitur, quanto per 
spem ad summa sustollitur. » Idem '» : « Quid- 
quid intolerabile pusillanimitas asserit, hoc 
ei leve ac facile spes remunerationis osten- 
dit. » Idem " : « Quia nunc per tribuIatione:n 
seritur, ut post gaudii fructus metatur, tanlo 
major fiducia nienlem roborat, quanto hanc 
forlior pro veritate afflictio augustat. » 
Idem ":« IUe bene novit in exterioribus mi- 
seriis subsistere, qui scit semper de interna 
spe gaudere. » Idem " : « Cum jam poeni- 
tentiae lamentis culpa diluitur, et sic perpe- 
trata planguntur, ut plangenda minime pcr- 
petrentur ; magna menti tiducia nascitur, ad 
conspicienda supernae retribulionis gaudia 
cordis noslri facies levatur. Ideni, super 
Ezechielem '* : « Non in fletibus, iion in acli- 
bus nostris, sed in advocati nostri allej^a- 
tione confidamus. » Idem '^ : « Spes per de- 
sidcria atque suspiria. introducit ad quielis 
gaudia. » Ambrosius, in ffexaemeron: « In 
gravissimis passionibus spein deponimus, 
fractique animo resolvimur, improvidi et 
inerles jacemus, cum de divina miseratione 
tunc sperandum amplius sit , cum prjesidia 
humana defecerint. » Augustinus , de Con- 
fessionibus '" : « Nemo securus esse debet in 
ista vita, quae tota tentatio nominatur, nl 

Exposit. in Psal. L, post med. — ^ Grcg., SSoral., 
lib. VI, c. vir, circa med. — '» Ibid., lib. 1, c. vii, 
post med. — " Ibid., lib. X, c. xii, post med. — 
>= Ibid., lib. XIII, c. iii, ante med. - " Ibid., 
lib. XVI, c. i.x, circa med. — •' Id., in Ezech., 
liou). VII, fere in fin.— " Ibid., hom. xvii, post med. 
— '« Aug., Confets., lib. X, c. xxxil. 



qui fleri potuit ex deteriori melior, non fiat 
etiam ex meliore deterior: una spes, uiia 
flducia, una flrma promissio, Ueus, miseri- 
cordia tua. » Idem, de Yerbis Apostoli^: 
« Ipsa spes peregrinationi iiecessaria est, 
quse consolatur in via : tolle viatori spein 
perveniendi, continuo franguntur vires am- 
bulandi. » Idem, de Verbis Domini*: « Spes 
ad hoc nos hortatur, ut praesentia contem- 
namus, futura expectemus; ea qua3 retro 
sunt obliviscentes , cum Apostolo in ante- 
rioranos extendamus. Nihil itaque tam ini- 
micum spei , quam relro aspicere. » Hiero- 
nymus, in Epistola ' : « Cum universos 
artus mundaveris ab omni sorde peccati , 
et toto fueris sanctiflcata corpore, tunc tibi 
castitatem intelligas profuturam, et cum 
omni flducia palmam virginitatls expecta. » 
Bernardus, in Sermonibus * ; « Ilaec est vera 
hominis flducia, a se deflcientis, et innitentis 
Domino Deo suo. » 

CAPUT XLIV. 



Gregorius, in Moralibus ^ : « Sancti viri, 
cum multa se proflcere virtutum prosperi- 
tate considerant, quodam dispensationis su- 
pernae moderamine, exerceri se etiam tenta- 
tionibus exultant: quiatantorobustiusaccep- 
tam virtutum gloriam custodiunt , quanto 
tentationis impulsu concussi, inflrmitatem 
suamhumilius cognoscunt. » Idem ': « Quo 
se interioribus gaudiis animus robustius 
inserit, eo minus exterius dolores senlit. » 
Idem, in Homiliis ' ; « Ille veraciter patien- 
tiam servat , qui et ad tempus aliena mala 
sine dolore tolerat, et eadem retractans per- 
tulisse se talia exultat. » Idem : « Si me par- 
ticipem, » supra, de Communitate ». Idem, 
in Dialogis ^ : « Qualis quisque apud se lateat, 

' Aug., de verb. Apost., serm. ivi, al. CLvm, n 8. 
— ' Id., de verb. Dom., serm. xiix, al. cv, u. 7. — 
' Hieron., ad Mauric. fil., epist. xiv. — » Bern., m An- 
nunt. Dom,, serm. iii, anle med. — ' Greg., Moral., 
lib. XXXI, c.xvi. — Mbid., lili. X, c. xii, uon longe a 
princ. — ' Id., in Evang., hom. xxxv, post med. — 
• Vid. sup., c. III, p. 193-194. — » Greg., Diatog., 



DE GRATIOSIS. 217 

contumelia illata probat. Nam sicut superbi 
honoribus, sic plerumque humiles sua des- 
pectione gratulantur. » Augustinus, de Ver- 
bis Domini '" : « Quando gaudetur in Do- 
mino, non gaudetur in sajculo : vincat gau- 
dium in Domino, donec flniatur gaudiutn in 
sseculo: gaudium in Domino semper augea- 
tur, gaudium in saeculo semper minuatur, 
donec finiatur. » Idem : « Tu qui veram re- 
quiem, » supra, de Tranquillitate " ; Idem, 
de Confessionibus '' ; « Est gaudium quod 
non datur impiis, sed eis qui te gratis co- 
lunt, Domine ; quorum gaudium tu ipse es, 
et ipsa est beata vita gaudere ad te, de te, 
propter te : ipsa est, et non est altera. » Hie- 
ronymus, in Epistola " : « Niliil sollicitius 
providenduin est, quam ut solemnem diem 
non tamciborum abundantia, quamspiritus 
exultatione celebremus : quia valde absur- 
dum est, nimia saturitate velle honorare 
martyrem, quem scimus Deo placuisse jeju- 
niis. » Bernardus, in Epistola '* : «Revera 
illud solum et verum est gaudium , quod 
non de creatura, sed de Creatore concipitur, 
et quod cum possederis , nemo tollet a te : 
cui comparata omnis aliunde jucunditas 
mceror est, omnis suavitas dolor est, omne 
dulce amarum , omne decorum fcedum , 
onine postremo quodcumque aliud delectare 
possit, molestum. » Idem, in sermone'^: 
« JVon est regnum Dei esca et potus 'S sed 
justitia, etpax, et gaudium in Spiritu sancto: 
Sic fatui fllii Adam, et praecipiti saltu justi- 
tiam transilientes, et pacem, rem flnal.em, in 
principium convertere, et pervertere vultis. 
Nemo est, qui gaudere non velit : non stabit, 
et non erit istud ; quia sicut " non est pax 
impiis, sicnec gaudere, dicit Dominus ". 
Nonsic impii, non sic: prius est justitiam 
facere^ inquirere pacem, et persequieam, 
et sic apprehendere gaudium , imo a gaudio 



lib. I, c. vii. — " Aug., deverb. Dom., serm. xixvii, 
al. CLXXI, n. 1.— " Vid. sup., c. li, p. 174.— " Aug., 
Confess. lib. X, c. xxii. — '^ Hieron., ad Eustoch., 
epist. xii. — '* Bern., epist. ciiv, circa princ. — 
'» Id., de verbo Apost. Non est regnum Dei esca, etc, 
ante med. — '« Rom., iiv, 17. — '' Isa., iLvni, 22. — 
'» Psal. l, 'i. 



comprehendi. » Seneca, in Epistola: o Afl 
verum gaudium spocta, et de tuo gaude. 
Quid autem est lioc, de tuo? de teipso, et 
optima tui parte ; corpusculum quoque, et- 
si niliil potest fieri siiie ipso, magis nccessa- 
riam rem evaderern, quam magnam. » 



CAPUT XLV. 

De Connexione Virtutum. 



PHARETRjE LIB. IV. 

et formido, persistat. » Idem, de Summo 
Bono '" : « Omnis justus spe etformidine ni- 
tet, quia nunc illum ad gaudium spes erigit, 
nunc illum ad formidiuem timor gehennae 
adducit. B Auguslinus, (ic Meditationibus : 
Respira, peccator, res[)ira, ne desperes : 
spera in eo quem timos, affuge ad eum a 
quo aufugisti, invoca iinportune quem su- 
perbe provocasti. 



Gregorius, in Moralihus ' ; « Omnes vir- 
tutes, in coiispectu Conditoris, vicaria ope 
se sublevant: ut quia una virtus sine alia, 
vel nulia est onmino, vel minima , vicissim 
sua conjunclione fulciantur. » Idem *: «Valde 
singnla quajiibet deslituilur, si non una vir- 
tus virtuti alii suffragetur. » Ambrosius, 
super Lucam ': « Connexai sunt sibi conca- 
tenataeqiie virtutes, ut qui unam habet, plu- 
res habere videatur. » 

§ 1. — De Timoie, ct Spe. 

Gregorius, in Moralibus^: « In peccatoris 
pectore incessanter debet spes et formido 
conjungi, quia iucassum misericordiam spe- 
rat, si non etiani justitiam timeat; incassum 
justiliam metuit, si non etiam de misericor- 
dia coiifulal. » Idem' : « De slatu suo David 
cadente, nemo superbiat. De lapsu etiam 
8U0 David surgcnle, nemo desperet. » idem ^ : 
a Viri sancti ita moesti sunt, ut confidant ; 
atquc ila confidunt, ut tamen ex securilate 
non torpeant. » Idem, in Dialocjis ' : « Opor- 
tet et dc Dei iios semper miseratione confi- 
dere, et do nostra infirmilate formidare. » 
Idem : a Qui peccatori praedicat, » etc, su- 
pra, de Doctrina\ Isidorus, in Synonymis" : 
« Nulla te securitas deceptum blandiatur : 
nulla te .securitas a poenitentiae intentione 
suspendat: incessanter in corde tuo, spes, 

' Greg., Moral., lib. XXI, c. ni, non longe a princ. 
— ' Ibid., lib. 1, c. xvi — ' Ambi-os., in Luc., lib. V, 
c. VI. — ' Greg., MoraL, lib. XXX.III, c. i, uon louge 
a princ. — >> Ibid., c. X, circa fin. — ' Ibid., lib. IX, 
c. jviii. — ' Id., Diatog., lib. III, c. xvii, circa fln. 
— ' Vid 8up., c. imv, p. i08. — ' Isid., Synon., 



§ II. — Dc Timore, et Gaudio. 

GregorJus, in Moralibus " : o Cum bona 
in aliis cernimus, valde necesse est ut exul- 
tationem nostra» formidiui, et formidinem 
nostrae exultationi misceamus : quatenus et 
de alienis profectibus charitas gaudeat , et 
in suis infirmilalibus conscientia constricla 
contremiscat. » Ideni ": « Sancti viri, cum 
de quil)usdam se viliis ereptos hilarescunt, 
mugno se inelu eliain in ipsa exultatione 
concutiunt, quia etsi jam do cujuslibet pro- 
cella lempestatis erepti sunt, esse se tamen 
adhuc in incerti maris dubiis fluclibus 
sciunl. » Idem " : « Sancti viri sic spe exul- 
tanl, ut pavore tropident ; sic pavore timent, 
ut spei fiducia exiiltent. » 

S III. — Dc Timore cl Amorc. 

Gregorius, iu Moralibus^'' : « Cum plus 
ipsi quod liineamus agnoscimus, plus nobis 
de Deo per internam gratiam iiifunditur 
quod aineinus. » Idem '' : « Appositis quasi 
quibusdam gradibus profectus nostri, mentis 
pedein prius por timorem in imo pouimus, 
et postiiiodum por charitatem ad alta amore 
l(>vaiuus : ut ab eo, quo quisque tumet, re- 
priiniitur, ut timeat: et ab eo, (juod jam ti- 
muil, sublevetur, ut prajsumat. » Augusti- 
nus, de Virginitate '":« Ama Dei bonitatem; 
finie severiliitem : utruinque to superbum 
esse non siuit. Ainaudo enim times, ne 
amantem et amatum graviter offendas. » 

c. IV, in fiu. — '" Id., de Sum. Bon., lib. II, c, iv, 
scnt. 2. — " r.rcg., Moral., lib. IX, c. xxxv, post 
med. — " Ibid., lib. V, c. xvn, post med. — 's Ibid. 
— 'k Ibid., lib. XXII, c. xx, n. 48.— '» Ibid.— '« Aug., 
de Saitct. Virginit., c. xxxviii. 



DE GRATIOSIS. 
Idem ' , de Fide ad Petrum : o Diligentes 
Dei misericordiam, metuentesque justitiam, 
nec de remissione peccatornm desperemus, 
nec remaneamus in peccatis. » Mem, de 
Verbis AposColi* : « Non intrat charitas in- 
comitata; habet secum socium suum timo- 
rem, quem introducit ipsa, sed illum castum 
permanenlem in saeculum saecuh. » Idem, 
super primam canonicam Joannis: « Ex- 
horresce quod miiialur Omnipotens; ama 
quod pollicetur Omnipotens, et vilescit om- 
nis mundus, sive promittens, sive terrens. » 
Hieronymus in Epistola : « Yide ut omnia 
quaecumque bene facis, propter Deum fa- 
cias, sciens ejus rei tantam te a Domino re- 
cepturum esse mercedem, quantum (a) ejus 
timoris et dilectionis causa perfeceris. » Ber- 
nardus, de Consideratione ' .• « Sanctum 
facit affectio sancta, et ipsa gemina, timor 
Domini sanctus, et sanctas amor; his per- 
fecte anima aflecta, veluti duobus quibus- 
dam brachiis suis Deum ampleclitur, strin- 
git et tenet, et ait: Tenui eum, nec dimit- 
tam. » Idem in epistola * : « Mens quam semel 
affecerit charitas, sui juris esse nou sinitur ; 
metuit quod nescit; dolet quod non oportet; 
sollicitatur plusquam voluerit, et unde no- 
luerit (b). » Idem, in sermone : « Timeamus 
et amemus Christum Dominum : timeamus, 
pro nostra indignitate ; pro ipsius dignatione 
amemus : non dissimulemus, non excuse- 
mus; in medio est omnibus se offerens. » 



219 

« Non Deo, sed sibi quisque jejunat, si ea 
quae ad tempus sibi subtruhit, inopibus non 
tribuit, sed ventri postmodum offerenda 
custodif. » Joannes Chrysostomus , super 
Matthceum: « Si jejunaveris sine eleemo- 
syna, nihil jejunium tuum reputalur; sed 
ventrem implente et inebriante deterior est, 
qui talis est; et tanto deterior, quanto las- 
civa crudelitas est difficilior. » Glossa « : 
« Deo jejunat, qui ejus amore se macerat, et, 
quod sibi subtrahit, alii impendit. » 



§v. 



De AbstinenUa et Oralione. 



§ IV. — De Abstinentia, et Eleemosyna. 

Gregorius, in Homiliis^ : « Iloc quod tibi 
subtrahis, alteri largire, ut unde tua caro 
affligitur, inde egentis proximi caro repa- 
retur. » Idem ': « lllud jejunium Deus ap- 
probat, quod ad ejus oculos manus eleemo- 
synarum levat, quod cum proximi dilectione 
agitur, quod cum pietate conditur. » Idem' : 

' Imo Fulgent., de fide iid Petr., c. iii. — ' Aiig , 
de verb. Apost., serm. xviii, al. CLix, n. 9. — ' Bern., 
rfe Comider., lib. V, multo post med. — ' Id , 
epist. Lxxiv. — 5 Greg., in Evang., Uom. i, circa fia. 
— « Id., ibid. — 1 Ibid. — » Gloss. m Matth., vi. — 

(a) Caet. edit. quam.— (A) Adde cum Bernardo : com- 
patilur nolens. 



Augustinus, in epistola': « In jejuniis, et 
vigihis, etomni castigatione corporis, quam 
phirimum adjuvatur oratio. » Joannes Chry- 
sostomus, super Matthceum ^" : « Qui orat 
cum jejunio, duphces habet alas, et ipsis 
ventis leviores. Neque enim oscitat et tendi- 
tur, et torpet orans, quod patiuntur mali; 
sed est igne vehementior, et terra superior. 
Ideoque maxime hic tahs daemonibus est 
inimicus ethostis. Nihilenim homineorante 
proprie est potentius. » Idem " :« Sicut nec 
miles sine armis est ahquid, nec arma sine 
milite, sic nec oratio sine jejunio, nec jeju- 
nium sine oratione. » Isidorus, de Suramo 
Bono '- ; « Hoc est perfectum et rationabile 
jejunium, quando noster liomo exterior je- 
junat, interior orat. Facilius enim per jejii- 
nium oratio penetrat ccelum. » Bernardus, 
super Cantica "; « Abstinebo a vino, quia 
in vino luxuria est; aut, si infirmus sum, 
modico utar juxta consilium Apostoli; absti- 
nebo et a carnibus, ne, dum mihi nimis car- 
nem nutriunt, simulque et carnis nutriant 
vitia : panem etiam ipsum cum meusura 
studebo sumere , ne onerato ventre stare ad 
orandum taideat. » Idem, \n Sermonibus ^'' : 
« Oratio virtutem impetrat jejunandi, et je- 
junium gratiam promeretur orandi : jeju- 

' Aug., ad Prob., epist. cx.xi, c. svi, n. 31. — 
'» Chrysost., in Matth., hom. Llx. — " Ibid,, in 
Matth , Op. imperf., hom. xv. — '^ Ui^,, de Sum. 
Bon., lib. 11, c. XL!v, seut. 1. — " Bern., in Cant., 
serm. lxvi, ante med. — " Id., in Cap. jejun-, serm. iv, 
aule med. 



nium orationem roborat; oratio jejunium 
sanctificat , et Deo repraesentat. » Idem ' ; 
B Quid nobis jejunium proderit, si relinqua- 
tur in teiTa? Sublevelur ergo penna quadam 
orationis. » Glossa * : « Prius est mortificare 
concupiscentiam , postea offerre Deo placa- 
bilia vota cordis. » Giossa ' : « Sola oratlo 
pinguescit, quam macies corporis pascit. » 



§ VI. 



Misericordia el Onlione 



JoannesChrysostomus, super Matthceim* : 
a In lege scriptum est ' : Ne intres ante cons- 
pectum Domini vacnus. Yacuus intrat antc 
Deum, qui veniens ad oralionem nuUam 
facit eleemosynam. » Idem : « Infirma est 
oratio, quaj eleemosynarum largitate non 
est munita. » Sanctus Maxiuius, in sermone: 
a Oratio quae castitatis, justitiae, et eleemo- 
synarum operibus adjuvatur, excedit mun- 
dum, penetrat paradisura, evolat ad ipsum 
summae majestatis, Angelo offerente, cons 
pectum. » 

§ VII. — De Miscricordia el Justilia. 

Gregorius, in Registro ' : « Ipsa in te dul- 
cedo cauta sit, non remissa; correclio vero 
diligens sit, non severa : sed sic allerum 
condialur ex allero, ut et boni habeant 
amando quod caveant, et pravi meluendo 
quod diligant. » Idem : « Boni te dul- 
cem, B elc, supra, de JEquitate, et ibidem 
alia plura '. Idem , in Pastorali ' : « Disci- 
phna, vel misericordia multum destitnitur, 
si una sine altera teneatur. Idem " : « Juxta 
Pauli vocem, in arca tabernacuh cum tabu- 
lis virgasimul et manna esf, quia Scripturae 
sacrae scientia in l)oni doctoris pectore, sicut 
est virga districlionis, sic est et manna dul- 
cedinis. » Ambrosius in epistola '" : « Beatus 
qui et severitatem et mansuetudinem tenet , 

' Rern 



cap. jpjun., senn. iv, conscq. — ' Gloss. 
in Canl., in. — ' GIoss. iu Tob., Iil. — ' Chrysosl , i>i 
Malth., Op. imperf., hom. xv. — ' Exod., xxiii, l.'i. 
— ' Greg , ad Con. Lirin., lib. IX, epist. viil, 
col. 1434. — ' Vid. sup., c. Iixix, p, 213. — « Gres;., 
Pasloral, lib, II, c. vi, lonse post med. — ' Ibiil., 
circa fiu. — '» Ambios., a<l Ckm.. Ub. V, episl. .\Lii. 



PHARETRJ; LIB. IV. 

ut altero disciplina servetur, altero inno- 

centia non opprimatur. Nimia enim seve- 

ritas extorqnet plerumque crudelitate men- 

dacium. » Idem, de Officiis " :« Neque seve- 

ritatem esse duram conveuit , neque nimiam 

remissionem; ne aut potestatem oxercere, 

aut susceptum officium nequaijuam implere 

videamur. » Isidorus, inSj/no«i/m«s '•.«Im- 

pia justitia est, humanae fragihtati non 

ignoscere : non ergo ama damnare, sed 

emendare potlus et corrigere. » Idem " : 

Tene rigorem ia discussione justitiae, ml- 

sericordiam in diftinitione sententiae. » Idem, 

de Sum7no I ono " : « Omnis qui recte judi- 

cat, staleram in manu sua gestat, in utroque 

penso justitiam el misericordiam portat; sed 

per justitiam reddit peccato sententiam, et 

per misericordiam peccati temperat poenam. » 

Joannes Chiysostomus, super Matthceum " : 

« Juslitia sine misericordia non est justitia, 

sed crudelitas : sic misericordia sine justitia, 

non est misericordia, sed fatuitas. » Bernar- 

dus, super Cantica '": « Si interdum severi- 

tate opus est, paterna sit, non tyrannica; 

matres vos fovendo, patres corripiendo ex- 

hibeatis. » Idem, de Consideratiom^'' : « Jus- 

titia;, ut justitia sit, temperantia modum 

Imponil. Noli nimis esse justus (a), ait Sa- 

pieus '«, ostendens per hoc minime appro- 

bandam esse justiliam, quae temperantiae rao- 

deramine non fra?natur. » Beda, ia Homiliis : 

« Necesse est ut rectorem subditis, et ma- 

trem pietas, et patrem exhibeat disciplina: 

atque inter haec sollicita circumspectione 

providendum, ne aut districtio rigida, aut 

pietas sit remissa. » Idem dicit beatus Gre- 

gorius in Registro. Glossa '» : « Vera virtus 

est, cum nec pietas sine justitia, nec sine 

pietate justitia exequitur : quae separatae ab 

invicem dilabuntur. » 

— " Ambros., da Offic, lib. II, c. .\iv. — '» Isid., 
Sijnon., c. xvii. — " Ibid. coiiseq. — " Id., de Sum. 
Bon., lib. III, c. iv, sent. 4. — " Chrysosl., m .Vallh., 
Op. imperf., hoin. XLVI. — " Bern., in Canl., 
serm. xxiii, longe anle med. — " Id., de Cons- ler., 
lib. II , posl raed. — >• Eccle., vii, 17. — '» Gloss. in 
ilallli., 1. — («I Vulg. iVo/i essejtistmmullum. 



DE GRATIOSIS. 



m 



§ VIII. — De Continenlia et AbstineDti.i. 

Ambrosius, de Virginibus ' : « Cilms par- 
cimonicB, et potus abstinentiae docent vilia 
nescire, quiadocent causasnescire vitiorum. 
Causa peccandi etiam justos saepe decipil : 
hinc populus Dei , postquam sedit mandu- 
care et bibere , Deum negavit. » Isidorus , 
de Summo Bono ' : « Libidinis ignes fomen- 
tis ciborum increscunt; corpus autem quod 
abstinentia frangit , tentatio non exurit : 
unde et tres pueros al)stinentes flamma Ba- 
bylonii incendii, etsitetigit, non combussit. » 
Idem ' : « Quidam continentes , sicut panem 
cum pondere edunt, ita et aquam cum men- 
sura sumunt , assereutes, ad castiuioniam 
carnis,e.tiam aquae abstinentiam convenire. » 
Joannes Chrysostoraus , in Sermonibus : 
« Per jejunia cessat pugna carnis adversus 
animam , et animae adversus carnem ; nec 
ultra insurgit ancilla in dominam, nec serva 
superbit in liberam ; sed universa haec prae- 
ha jejuniorum praesentia conquiescunt. » 

§ IX. — De Continentia et Verecundia. 

Ambrosius, de Yirginibus * : « Ubique in 
virgine comes singularum virtutum est pu- 
dor; hic individuus debet esse virginitati, 
sine quo non potest esse virginitas. » Idem, 
de Officiis'^ : « Verecundia est pudiciliai co- 
mes, cujus societate castitas ipsa tutior est.» 
Hieronymus, in Sermone : « Omnino pudor 
individuus virginitali esse debet, sine quo 
recte castitas servari non potest. » Idem , in 
Epistola ' : « Sit in te nova gravitas, ho- 
nestas admirabilis, stupenda verecundia, 
mira patientia , virginalis incessus, et verae 
pudicitiae habitus, sermo semper modestus, 
et in suo temporeproferendus. » Bernardus, 
super Cantica ' : « Verecundia soror conli- 
nentiae est; nullum aeque manifestum indi- 
cium columbinae simplicitatis : et ideo om- 



' Ambroa., de Virginib., lib. 
Bon., lib. II, c. xui, sent. "i 
sent. 8. — > Ambros., de Virgi 
de Offic, lib. I, c. XVIII. — < 
fil., epist. XIV. — ' BernarJ. , in 



I. — 3 Isid., de Sutn. 
. — 3 Ibid., C. LIII, 
lib., lib. II. —» Id., 
Hieron., ad Mauric. 
Cant., serm. Lxxxvi, 



nino testis innocentiae est , et lampas pudi- 
citiae mentis. » 

§ X. — De Continentia et Charitate. 

Gregorius , super Ezechielem » : « Anti- 
quus inimicus castitatem in nobis, si sine 
charitate fuerit , nou timet : quia nec ipse 
carne premitur, ut in ejus luxuria dissolva- 
tur. B Augustinus , de Virginitate " : « Si 
nuptias contempsistis filiorum hominum, ex 
quibus gignerelis filios hominum , toto cor- 
de amate speciosum forma prae flliis homi- 
num. Vacare vobisliberum est conjugalibus 
vinculis; sed non vacare vobis liberum est a 
vinculo charitatis. » Idem '" : « Inspicite vul- 
nera pendentis , cicatrices resurgentis , san- 
guinem morientis , pretium credenlis, com- 
mercium redimentis. Haec quanti valeant 
cogitate ; hsec in statera charitatis appendite, 
et quidquid amoris nupliis vestris impeden- 
dum habebatis, illi rependite. » Idem " : « Ula 
virgo conjugalae merito praeponitur, quae 
nec multitudini se amandam proponit, cum 
amoremuniusexmultitudineinquirit;necse 
uni componit, uno jam (a) invento, cogitans 
quae mundi sunt, quomodo placeat viro : 
sed speciosum forma prae filiis hominum sic 
amavit , ut quia eum sicut Maria concipere 
carne non posset , ei corde concepto etiam 
carnem integram custodiret. » Idem, de 
Bono conjugali " :«Ouid? inquiunt; si om- 
nes velint ab omni concubitu continere, un- 
de subsistet genus humanum? Utinam om- 
nes hoc vellent, duntaxat in charitate de 
corde puro , et conscieulia bona , et fide non 
ficta : multo cilius Dei civitas coropleretur, 
et acceleraretur terminus saeculi. Quid enim 
aliud hortari apparet Aposlolum , ubi ait, 
cum inde loqueretur " : Vellem omnes ho- 
mines esse sicut me ? » Beruardus, in Epi- 
stola " : «Castitas sine charitate, lampas sine 
oleo est: subtrahe oleum, lampas non lucet : 

ante med. — ' Greg., in Ezech., hom. vili, longe 
aute med. — • Aug., de Sanct. Virginit., c. Liv. — 
'" Ibid. — " Ibid., c. xi. — '^ Id., rfe Bon. Coiijug., c. 
X.— " I Cor., vii, 7. — " Bern., epist. xLii, ante med. 
— (a) Edit. Bened. uni jam componit. 



m PHARETRJ; LIB 

tolle charitatem , castitas non placet. Sed , 
qiiam. pulchra est, Sapiens clamat ', casta 
generatio cum charitate I » Idem, super Can- 
tica ' : « Quo modo claritas , ut aiiint , Lunae 
non nisi a Sole cst, sic aiisque charifate, seu 
justilia, continentiae meritum nullum est. » 



IV. 



§ XI. — De ContineDtia el Humilitate. 

Gregorius , in Moralibus ' : « Sic mentem 
necesse est per munditiam erigi, ut lamen 
sollicite debeat in humilitate substerni. « 
Idem ' : « F'er humililatis custodiam servan- 
da est munditia castitatis : .si enim pie spi- 
ritus sub Doo premilur, caro illicite super 
spiritum non levatur. » Augiistiniis, de Vir- 
ginitate ' : « Sapientes virgines csse decet, 
ne lainpades earum extinguantur : qiio mo- 
do sapientes , nisi ' no7i alta sapientes , 
sed humilihus consentientes? » Idem : « Quia 
perpetua continentia, et maxime virginitas, 
magnnm bonum est in sanctis Dei, vigi- 
lantissirae cavendum est , ne superbia cor- 
rumpatur. » Idem '' : « Facilius sequunlur 
Agnuin, el si non quocumque ierit , certe 
quousque potuerint , conjugati humiles , 
quam superbiontes virginos. » Idem ' : « Ne- 
qiie simulare debet virgo hiimilitatem , sed 
exhiljere. Siinulalio huniililatis majorsuper- 
biaest. » Idem, swper Joannem : « Melior 
est quidein virginalis sanctitas , quam pudi- 
citia conjugalis; quis dubitet? tamen, si tu 
tenuoris superbiam , et tua mater humilila- 
tem. molior mater erit quarn filia: non du- 
bito praeferre humilem mulierem superbae 
virgini. » Ambrosius, super Lucam ' : «De- 
cct ut quanto castior virgo, tanto humilior 
sit ; noverit deferre senioribus ; sit magistra 
ejus humilitas, in qua est professio castita- 
tis. » Bernardus, super Missus'" :«PuIchra 
commixtio virginitatis et humilitatis : nec 
mediocriter placet Deo ilia anima, in qua hu- 

• Sap., IV, I . — ' Bern., in Canl., serm. xvii, circa 
med. — ' Greg., Moral., lib. 111, c. xvii, in fin. — 
• Ibid., lib. XXVI, c. .\iii, anle med. — » Aug., de 
Sand. Virgimt., c. XLii. — ' Kom.. xii, 16. — ' Aug., 
lib. cit., c. I.l. — 8 IbiJ., c. xLili. - ' Ambros., in 
Luc, i, lib. II. — '* Bern., sujicr Missu.t esl, serm. 
I, in med. — " Ibid., paulo post. — '» ld., in Cant., 



militas commendat virginitatem, et virgi- 
nitas exornat humilitalem. » Idem " : « Po- 
tes sine virginitafo salvari ; non potes sine 
humilitate : potesf, inquam, placere hu- 
militas, quae virginifatom deplorat amis- 
sam; sine humilitafe autem, audeo dicere , 
noc virginifas Mariae [tla uisset. » Idem , su- 
per Cantica "■ : a Confinonlia non habet me- 
ritum apud Deum , qus gloriam requirit 
humanam. Ideoque maxime opus est etiaiu 
purifale infentioiiis, qua soli Deo mens nos- 
tra , ot placere appetat , et valeat inhaerere. » 

§ ,\ll. — l)e ActioDC et CoDterapIatiODe. 

Gregorius, super Ezechielem " : «Activa 
in necessitate , contemplativa in voluntate 
est : illa in servifute , ista in libertate. » 
Idem " : « Sicuf bonus est ordo vivendi , ut 
ab activa in contemplativam tendatiir ; ifa 
plerumque a conlemplativa animiis ad acti- 
vam reflectitur, ut per hoc quod contempla- 
tiva nientem accenderit, perfecfius activa 
teneatur. » Idem '" : « Amor Dei ad contem- 
plafivam, amor voro proximi perfinet ad ac- 
tivam.» Idem : «Confemplativa major est, » 
elc, supra, de Gustu '". Idem , in Morali- 
bus" : « Marthae cura non reprehenditur , 
Mariae vero etiam laudatur : quia inagua 
sunt acfivae merifa, !=ed contemplativai po- 
tiora. Unde nec auferri unquam Mariae pars 
dicitur, quia aclivae vitae operacum corpore 
transeimt , confomplafivae autem gaudia 
melius ex flne convalescunt. » hlem : « llu- 
mani generis, » etc, supra, libro I, de Prce- 
dicatoribus bonis ". Idem ": «Quiculmen 
apprehendere perfectionis nituntur , cum 
confemiilalionis arcem tenere desiderant , 
priiis se in campo operis por oxercitium pro- 
bant. » Isidorus , de Summo Bono " : « Ac- 
tiva vita mundanis bene utitur; contempla- 
tiva, nec mundo renuntians, soli Deo vivere 

serm. vii, post med. — " Greg. , in Ezecli. , houi. 
III, ante med. — '^ Ibid., bom. xiv, post mcd. — 
" Ibid , hom. xviii, anle med. — '" Vid. sup., c. 
XXIX, p. 202. — " Grcg, Moral., lib. VI, c. xviii. — 
'• Vici. fiip., Ub. I, c. XIV, p. 27. — 1» Gres., Moral., 
lib. VI, c. XMi. — •» Uid., de Sum. Bon., lib. III, 
c. XV, seul. 2. 



delectatur.» Idem: «Quiprius, » eic.,supra, 
de Ascensione '. Augustinus, de Civitate 
Bei ' : « Ex tribus illis vitge generibus , sci- 
licet otioso, actuoso , et ex utroque compo- 
sito, quamvis salva fide quisque possit in 
quolibet eorum vitam ducere, el ad sempi- 
terna prsemia pervenire ; interest tamen quid 
amore teneat veritatis, quid officio charitatis 
impendat. Nec sic esse debet unusquisqne 
otiosus, ut in eodem otio utilitatem non co- 
gitet proximi ; ncc sic actuosus, ut contem- 
plationem non requirat Dei. » Mem ' : 
« Otium saiictum quserit cbaritas veritatis ; 
negotium justuni suscipit necessitas cliari- 
talis. Quam sarcinam si nullus imponit, per- 
cipiendae atque intuendae vacandum est ve- 
ritati. » Bernardus , in Apologia * : « Nec 
Jacob, nisi cognita prius Lia, desideratos 
Rachelis amplcxus meruit obtinere. » Idem, 
swper Cantica ^ : « Aliter sane afficitur mens 
fructiflcans Verbo, aliter fruens Verbo : illic 
sollicitat necessitas proximi, bic invitat sua- 
vitas Verbi. Et quidem laela in prole mater; 
sed in amplexibus sponsa laetior : cara pi- 
gnora fdiorum ; sed oscula plus delcctaiit. » 
Idem 8 : « Ex bonis operibiis in fide non 
flcta radicatis , recipit consolationem mens 
assueta quietis , quoties sibi lux , ut assolef, 
contemplationis subtrahitur. Idem, in Ser- 
monibus ' : « Bonum acquirit gradum , qui 
bene ministraverit proxiino ; forte meliorem, 
qui bene vacaverit Deo; optimum autem , 
qui perfectus est in utroque. » Idem ' : « Op- 
timam partem elegit sibi Jfaria, licet non 
minoris fortasse meriti sit apud Deum hu- 
milis conversatio Marthae : sed de electione 
Maria laudatur, quoniam illa quidem omni- 
no, quantum ad nos spectat, nobis eligenda ; 
haec vero, si injungitur, patienter est tole- 
randa. » Idem ' : « Absil ut qui Deo vacat, 
ad tumultuosam aspiret fratrum offlcialium 

> Vid. sup , c. XXVII, p. 200. — « Au";., rfe Civil. 
Dei, lib. XIX, c. xix. — ^ Ibid. — * Bern,, ad Guliclm. 
obb., Apolog. — b |J.^ ju Cant., serm. L.t.t.wi, versiis 
fln, — " Ibid., serm. .\.\i, ante med. — ' Id., in As- 
sumpt. B. Ma>\, sprni. iii, ante med.— " id., de verb. 
Psal. Audiam quid loquatur, etc, serm., post med. 



DE GRATIOSIS. 

vitam.) 



Idem : 
de Religione '" » 



223 

Felix domus,» etc, supra, 



§ XIII. — De Scientia et Humilitate. 

Gregorius, mMoralibus^' : «Summa cura 
provideudum est, neaccepta sapientia, cum 
ignorantise tenebras illuminat , lumen hu- 
mihtatis tollat, ut jam sapi