Skip to main content

Full text of "Vitruvii De architectura libri decem"

See other formats




-JK- 



>*.■"-* 



■4 ja»L"r ■> 






»,-^. 



Js: ♦•- 



,->* 






Digitized by the Internet Archive 

in 2011 with funding from 

University of Toronto 



http://www.archive.org/details/vitruviidearchitOOvitr 



VITRUVII 

DE ARCHITECTURA 

LIBRI DECEM 

EDIDIT 

f!' krohn 




508Q71 

66 So 



LIPSIAE IN AEDIBUS B.G.TEUBNERI MCMXD 



LIPSIAE: TYPIS B. G. TEUBNEKI. 



PRAEFATIO 

Dubitari adhuc, quo tempore conscripti sint Vitruvii de 
architectura libri X, cum id ante pugnam Actiacam factum 
esse W. Dietrich (Quaestionum Vitruvianarum specimen. Mis- 
niae 1906) et L. Sontheimer {YUruvius u/nd seine Zeit. 
Tiibingen 1908) luculenter ostenderint, vehementer miror: 
non dico sententiam illorum, qui sub imperatore Tito aut 
etiam posteriore aetate vixisse auctorem horum voluminum 
docent, cum iis mihi res est, qui Vitruvium 27 demum 
a. C. n. anno hoc opus componere coepisse contendunt scilicet 
ea potissimum causa adducti, quod cap. I libriV (pag. 107, 
3 pr. ed.Ros.) commemoratur coniuncta quaedara cum basilica 
Fani aedes Augusti, cuius tituli ante mensem lanuarium 
a. 27 mentionem fieri nequisse iure obtinent. attamen 
eorum in sententiam quominus pedibus, ut aiunt, eamus, 
certae quaedam res impedire videntur. namque ut omittam 
leviora illa (ne ex silentio argumentum efficere videar), quod 
templa, quae, ut singulorum aedium generum exempla essent, 
enumerata videmus, liberae rei publicae suntomnia, cumimpe- 
ratoris Augusti, licet ei dedicata sint Vitruvii volumina, 
magnificorumoperum marmoreorum mentio omninononfiat — 
quid quod ut araeostyli exemplar aedes Cereris, quae deflagra- 
vit anno 31, citatur? qliod memoratur porticusMetelli, cuiusin 
locum paulo post Dalmaticum bellum (a. 33) substituta est 
porticus Octaviae? 

lam vero si quis quaerat, quomodo Augusti nominis ab 
eodem auctore, qui etiamtum Cereris templum superfuisse 
praedicet, commemorati difficultas atquerepugnantiatollenda 
sit, dubitatio non datur, quin illud capitulum, quod est de 
basilica Fanestri, spurium esse iudicemus. „quid? num 
Vitruvium basilicam istam cum aede Augusti coniunctam 



ly PRAEFATIO 

architectatuna esse negabis?'^ critici dicent. sane, ut qui 
maxime auctorem horum de architectura librorum illam basi- 
licam et aedificasse et descripsisse nego, cuius rei, cur faciam, 
sic reddam rationes. 

Vitruvius ostendendae suae artis architectonicae negatam 
sibi facultatem ob eamque causam scriptis, quoniam operi- 
bus non liceat, virtutem suam se probare cogi saepicule que- 
ritur. quae quomodo ei opinioni, qua basilicam, haud con- 
temnendae auctoritatis aedificium, struxisse putatur, con- 
veniunt? quodsi re vera illius operis cura a Fanestribus 
ei delata fuisset, certe non habuisset, cur se parum notities 
adsecutiim esse quereretur (cf. 133,9). 

Nec vero argumentum solum eius de quo agimus capi- 

tuli cum eis, quae Vitruvius de se ipse memoriae prodidit, 

pugnat, sed etiam scripturae genus a solito Vitruvii stilo in- 

mane quantum discrepat, quod sic mecum recenseas velim. 

pag. 106,14. quod hoc loco tes^wc^o appellatur, idVitruviusmec?nm 
spatium dicit; quae ab eo testudo vocatur, machina 
est illa ad oppugnandas urbes utilis. 
17. columnae altitudinibus perpetuis cum cdpitulis, ubi 
altitudinibus perpetuis abest a Vitruvio, qui simpli- 
citer columnae cum capitulis. 

22. cantherium collective numero singulari usurpatum 
Vitr. ignorat; is semper (decies!) plurali numero 
utitur (cf. etiam pag. 88,14). 

23. summittere (si modo integra est lectio) semel occurrit 
in Vitruvio prorsus alia significatione. Vitruvianum 
esset: quae sunt subiectae. 

pag. 107,2. ne impediant aspectus pronai. voce quae est aspec- 
tus Vitruvius vicies quater (i. e. omnibus locis) 
singulari numero utitur; hoc uno loco numerus 
pluralis invenitur. 

3. in medio latere parietis. similem elocutionem in 
11. X de architectura frustra requires. 

5. tribunal. mirandum, quod Vitruvius in describenda 
summatim basilicae forma tribunalis mentionem 
omnino non facit. 

7. curvatura. hanc vocem plane alia significatione 
hic usurpari atque apud Vitruvium iam pridem in- 
tellexit et exposuit W. Schmidt (Bursians Jahres- 
berichte 108 (1901), 122), unde, sitne eius auctoris 
haec explicatio, ipse quoque dubitat. 



PRAEFATIO V 

8. negotiantes ana^ Xsyofisvov (negotiatores Vitr.) 
13. fulmentis an. Xsy. 

16. everganeae (?) &7C. Xsy. quod nimis sapit inferiorem 
latinitatem. 

17. quihus insuper. insuper., nisi est adverbium, Vitr. 
cum accusativo coniungit. {quo insuper 278,17). 

18. culmen ocTt. Xsy. {columen Vitr.) 
23. operosam an. Xsy. 

Quod duabus rebus, cum argumento tum elocutione, com- 
probatur, Vitruvio cum basilica Fanestri eiusque descriptione 
nihil rei esse, idem ne architectum quidem fuisse eura, qui 
inseruit illud capitulum, demonstrando manifestius etiam fiet. 
an architectum se collocavisse curavisseque aedificium fa- 
ciendum dicturum fuisse credis? aliud enim est opus cu- 
randum recipere, quod architecto Vitruvius tribuit (242, 7), 
aliud opus faciendum curare, quod est eius, qui sumptus im- 
pendit seu aedificium struendum locat. eum autem, qui 
Coloniae luliae Fanestri basilicam curavit faciendam, ne vo- 
cabula quidem architectis usitata satis novisse ex ea re 
apparet, quod dicit (107, 9): supra colwmnas ex trihus ti- 
gnis Mpedalihus compactis trahes sunt circa conlocatae item- 
que V. 15: ex duohus tignis hipedalihiis trahes. rideret, ea 
si legeret, Vitruvius. nescit enim vir bonus, id quod ex- 
presse lucideque Vitruvius exponit (pag. 88, 11), duas res 
plane diversas esse trabes atque tigna, nec posse ex tignis, 
etiamsi compingantur, trabes fieri; nescit idem eas trabes 
ab architectis trahes compactiles appellari (cf. 100, 6. 7). 
rideret, inquam, Vitruvius! 

Denique, ut absolvam eam quaestionem, Vitruvius Fani 
basilicam propterea aedificare non potuit, quod omnino nun- 
quam in eo municipio fuit. qui sciam, quaeris? eius rei 
ratioues sic collige mecum. libro altero (pag. 59, 4 sqq.) 
incredibiles et inauditas res narrat de larice: eam ab carie 
aut tinea non noceri neque flammam ex igni recipere nec 
ipsam per se posse ardere propterque pondus ab aqua non 
sustineri et resinam eius pthisicis mederi. mirabiliorem 
deinde narratiunculam de inventione eius materiae subdit, 
quam narratiunculam si perleges, architectum optimum a 



VI PRAEFATIO 

milite nescio quo glorioso mendaciis probe oneratura esse fa- 
cile perspicies. Komae (nec miriim!) eius materiae facul- 
tatem non esse ait nec notam esse nisi iis municipalibus, 
qui sint circa ripam fluminis Padi et litora maris Adriani; 
deportari autem per Padum Ravennam et praeberi in colo- 
nia Fanestri, Pisauri, Anconae reliquisque quae sunt in 
ea regione municipiis! — posthac si quis eundem Vitruvium 
rettulisse eas quas supra commemoravimus ineptias de larice 
eundemque aedificavisse basilicam coniunctam cum aede Au- 
gusti Coloniae Fanestri, quod emporium esse dicebatur ad- 
mirandae istius materiae, obtinebit, non ego vetabo. aedifica- 
vit nempe eam basilicam trabibus ex tignis larignis com- 
pactis, quibus quod neque ignis nec caries neque tinea potest 
nocere, eam non exstare ad hodiemum diem vehementer 
mirandum est. 

Haec habui quae afferrem ad confirmandam sententiam 
virorum supra laudatorum Dietrich et Sontheimer, de rati- 
one autem, quae intercedit inter Vitruvium et Athenaeum 
mechanicum, scilicet sub Athenaei nomine latere ipsum Vi- 
truvium alio loco uberius disseram, qua disputatione me 
comprobaturum esse spero illum libellum neQi firjiavrj^idxcov 
dedicatum esse Marcello, cui nupserat Octavia, cuius per 
commendationem Caesar Octavianus architecto nostro ea 
quae acceperat pro refectione ballistarum commoda, cum ei 
tributa esset recognitio tormentorum, servavit (cf. 2, 6). 
nunc vero paucis tangendum est, quod E. Oder (Philologus 
Suppl. VII (1898) 231 sqq.) nisus Plinii (5,51) et Am- 
miani Marcellini (22, 15, 8) testimoniis et sibi et aliis per- 
suasit eas res, quas Vitruvius de origine Nili profert, redire 
ad regis lubae Ai^vyid^ quem librum ante annum 26 scribi 
coeptum esse negat Oder, cum Sontheimer lubam admodum 
adulescentulum iam anno 34 scriptoris munere functum esse 
haud abnuendum arbitretur. equidem utra sententia vera 
sit, diiudicare nolim, quod de lubae commentario in exqui- 
rendo istorum verborum fonte cogitare non necesse esse reor; 
nam cum Ammianus regem lubam in libris Punicis eam doc- 
trinam invenisse haud ambigue testetur, quid impedit, quo- 



PRAEFATIO VII 

minus C. lulium Masinissae filium, eundem qui, cum utere- 
tur Vitruvii hospitio, cum eo de philologia et praecipue de 
aquae virtutibus disputavit (cf. 203, 11), hausisse ipsum quo- 
que ex istis lihris Punicis et ea quae invenerat de Nili ori- 
gine cum Vitruvio communicavisse suspicemur? quod autem 
et Plinius et Ammianus Marcellinus regi lubae repertorum 
primum Nili fontium tribuunt laudem, id minime mirandum 
videtur; quis enim, ut de Nili origine quaerat, de architectura 
libros adibit? 

Denique quod commemoratur pag. 71, 12 aedes Apollinis 
et Dianae, quam esse celeberrimam aedem Palatinam dedi- 
catam ab Augusto anno 28 plurimi voluerunt, id tantum 
abest, ut labefactet nostram de Vitruvii aetate sententiam, 
ut eam maxime confirmare videatur. Vitruvius enim, ubicun- 
que exempli causa aedem alicuius divinitatis complures Ro- 
mae habentis sedes sacras aflfert, tam accurate eam designare 
solet, ut ne minima quidem dubitatio, quod templimi intelle- 
gendum sit, in legentium animis haerere possit. ergo ex ea 
ipsa re, quod simpliciter dicit aedem Apollinis et Dianae, 
luce clarius apparet tum, cum scribebat auctor noster de 
architectura librum tertium, nondum perfectum fuisse tem- 
plum Palatinum et significari aedem illam vetustissimam ad 
portam Carmentalem, quae usque ad Augusti tempora teste 
Asconio (ad Cic. in tog. cand. or. 91) sola Romae Apollinis 
aedis erat. eique rei optime convenit quod iudicium Vitru- 
vius improbans diastyli speciem de eo fano facit, cum dicit 
eam dispositionem hanc habere difficultatem^ qiiod epistylia 
jpropter intervallorum magnitudinem frangantur, hoc est eius- 
modi opus brevi tempore vitiosum atque ruinosum fieii 
necesse esse. hasne voces virum urbanum, cui cum ipsa im- 
peratoris familia necessitudo erat, ei ingesturum fuisse su- 
spicabimur, cui dedicaturus erat opus suum, de eo praesertim 
operae architectonicae monumento, quo potissimum ille et 
delectabatur et gloriabatur? adeo absurda res videtur, ut, 
ne possit ex ipsa significatione , de quo templo agatur, iu- 
tellegi, qui de Palatina aede cogitant, eorum sententiam fu- 
tilem esse appareat. 



Vm PRAEFATIO 

Quare sublato eo capitulo, in quo Augusti nomen invenitur, 
cum res raultae vel omnes ad id terapus, quod interiectum 
est inter annum quadragesimum circiter et pugnam Actia- 
cam, legentes vocent, illo temporis spatio conscriptos esse de 
architectura libros X statuendum est; prooemium autem ad- 
ditum esse scriptaque ipsa imperatori tradita esse haud ita 
multo post annum 28 ex ipso prooemii arguraento facile 
cognoscitur. 

Absoluta quaestione, quae est de Vitruvii aetate, pauca 
dicenda sunt de libris manuscriptis. eos omnes recedere ad 
unum eundemque archetypum (^x) nunc deperditum et ex 
lacunis omnium codicum communibus et ex textus quadam 
confusione foliorum transpositione orta perspicitur. ex isto 
archetypo, qui litteris anglosaxonicis fuerat exaratus, quat- 
tuor derivati sunt libri mss., quorum ad fidem restituendum 
esse Vitruvii opus cognovit restituitque Valentinus Rose, ita 
ut is demum studiis Vitruvianis solidum fundamentum iecisse 
iudicandus sit. eorum autem codicum antiquissimus cuique 
maxima auctoritas tribuatur, est Harleianus (H) musei Bri- 
tannici 2767, saeculo IX exaratus; cum eo plerumque facit 
S, bibliothecae Selestadiensis nr. 1153''^^, saec. X vergentis, 
minoris quidem auctoritatis , quod haud paucis locis tradi- 
tam lectionem de suo corrigit ita tamen, ut non raro rectum 
invenerit. ab altera parte stant duo codices Gudiani biblio- 
thecae Wolfenbuttelensis, quorum alter E (nr. 132) saec. X 
continet Vitruvium excerptum singulis Faventini capitulis 
interpositis, alter Gr (nr. 69) saec. XI totum Vitruvium, uti- 
lissimus ad explendas quasdam lacunas in alterius familiae 
libris mss. extantes. quorum omnium codicum excutiendorum 
facultatem mihi datam esse insigni liberalitate eorum vi- 
rorum, qui praesunt bibliothecis musei Britannici, Selestadiensi, 
Wolfenbuttelensi, grato animo memini atque commemoro. 

Editiones atque editorum nomina, quibus singulae emen- 
dationes in adnotatione quam dicunt criticam relatae deben- 
tur, sunt haec: ed(itio princeps Siilpitli), ed. Fl(orentina)<, 
ed. Yen(etd), Joc(undus), Mach(aeropieus) , Phil(^ander), 
Barb(arus), Laet, Perr(ault\ Gal(iani), Bode, Schn(eider), 



PRAEFATIO IX 

Mar(ini), Lor(entzen), Bo{se)^ Ghoisy. quae Sch signo notavi, 
ei debentur, qui, cum amice ac fideliter has schedas mecum per- 
legeret, optime de emendando Vitruvii textu meruit, gym- 
nasii civici Halensis directori designato C. F. W. Schmidt, cui 
quas debeo gratias magnas ago, non solum pro dicata opera 
sed etiam pro repertis ac restitutis vocabulis graecis prae- 
sertim artius se adplicantibus ad traditam lectionem (velut 
TEXQCidiaQ(xiq^ TtEvradcoQcog^ evnley.rov^ TtevrifxoiQOV, SiTcXaGlcova^ 
KQLoSoKLg etc, etiam apparitio cf. ital. apparecchio). eidem 
primo contigit, ut exquireret Pausaniae patrem (4,23) ab 
quibusdam Agesilam appellari (cf. Ps. Plutarch. Parall. 10: 
UeQC&v rriv '^EXidda XerjXarovvrcov UavGaviag 6 r&v AaKe- 
daLfjLOVLCov orQarrjybg TtevranoGLa ')(^qvCov rdXavra naQo. AeQ^ov 
Xa^cov e^eXXe TtQodLdovaL rrjv I^TcdQr^v. (pcoQad^evrog de rovrov 
AyrjalXaog 6 jtarrjQ ^ey^QL rov vaov riqg XaXKLOLKOv CvvedCco^ev 
Ad^rivag Kal rdg Q^vQag rov re^evovg TtXivd^co cpQdS,ag Xl^ico 
aiteKreLvev, rj de firjrrjQ %al aracpov eQQLipev. ag XQv6eQ(iog 
iv devreQcp ^laroQL&v). quod autem felici coniectura (9,20) 
Xoyog oQLKog restituit pro codicum logos opticos, id Platonis 
testimonio (Phileb. 17 CD etResp.443D) comprobatur. deni- 
que quod pag. 12,22 navihus interscalmio , qiiod dLitYnvaia 
dicitur legendum proponitur, conferendi sunt versus Apollonii 
Rhodii I, 378 sq.: 

vipL S^ aQ^ evd-a nal evd^a [AsraCrQe^avreg eQer(jLd 
TtrjiVLOV TtQOvyovra TteQL 6KaX(i0L6Lv edrjCav 

ad quos Etym. Magn. s. v. 7Trj%vLOV itQovyovra' ^AitoXXcavLog. 
OL (lev (iLTtQov [(lavridLOv ro avveyov rrjv KcoTtrjv TtQog rov 
0Y.aX(i6v ^ o(v)7teQ ^ArrLKol nriyvaXea %aXovCLv' ot 8e t6 om- 
Gd^ev (leQog r^g xcoTtr/g, OTteQ aareycov 6 vavrrjg %C07trjXareL. 
eum autem locum, qui corruptissimus exhibetur in libris 
mss. pag. 217, 11 sq., ita corrigi posse putat, ut in amolcie 
dvroXniriv (servata ionica Democriti scriptura) latere sta- 
tuat, i. e. vim attractoriam, quam Democritus signando ex- 
pertus sit. 

Iniecta mentione loci, qui emendatione adhuc egere vide- 
tur, data facultate utor subiungendi nonnuUos locos, quos 



X PRAEFATIO 

impresso libro relegens mutatos velim. pag. 9,20 haud scio 
an etiam a geometris delendum sit; totius autem sententiae 
conformatio haec erit: similiter cum astrologis et musicis est 
disputatio communis de sympatliia stellarum et symphonia 
<^eayrum in quadratis et trigonis diatessaron et diapente, [a 
geometris divisusj qui graece Xoyog oQiKog appellatur. 

6,18 hydraulicas quoque machinas et cetera quae suMt similia 
his organa sine musicis rationibus efficere nerno potcrit. 

19, 23 mare tempestatibiis actum in paludes redundantiam 
motionibus concitat amarisque mixtionibusnonpatiturbestiarum 
palustrium genera ibi nasci. 

176, 19 servata codicum lectione sic interpungendum est: 
eadem ratione melinum: quod eius metalli, insidae cycladi 
Melo dicitur esse (cf. Fav. 306, 12). 

Lacunosum atque mendosum temporum iniuria et libra- 
riorum incuria Vitruvii opus ad nostram aetatem pervenisse 
nemo ignorat; quae quidem minores lacunae cum aliqua 
probabilitate expleri possint, explevi, ceteras asteriscis notavi. 
praeterea glossis et interpolationibus, non minus qui casu 
in ipsum orationis tenorem inrepserunt titulis opinione peius 
deformatum est; talia uncis quadratis [ ] inclusi; quae autem 
ex dittographia orta inveniuntur additamenta, ea in adno- 
tatione enumeravi. plus quinquagies ad et in particulas in 
his libris deletas esse nosces, quibus sub signis (unde ad et in 
additivum vocavi) verba a librariis omissa in margine anti- 
quorum librorum suppleri solita esse commentariolo, qui in- 
scribitur ^c/, in und andere Falaeographica (Miinster 1911), 
exposui. multis item locis que sive Quae (sic plerumque G) 
delendum fuit, quam notam pro quaere accipiendam esse 
mihi quidem persuasum est; cetera autem additamenta quae 
sunt esse, fuit, futurum, perfecta (cf. adn. ad pag. 218,4) 
decies fere occurrentia quid sibi velint, videant acutiores. 

In rebus orthographicis ad Rosii editiones adplicata est 
haec editio, nisi quod genitivis pluralis in um pro orum 
exeuntibus, quod multas eiusraodi formas non solum male 
intellectas sed etiam ab editoribus temptatasessevideo, apicem 
adposui; praeterea, prout in libris mss. extant, iuxta posui 



PRAEFATIO XI 

formas camara et camera^ trullizare et tridlissare et quae 
sunt similia; item servanda videtur scriptura codicum fide 
probata decusls^ quam vocem apud Vitruvium ubique inde- 
clinabilem esse animadvertendum est. 

Numeri paginarum et in margine adscripti et in adno- 
tatione citati sunt Rosii editionis prioris; eos autem addidi 
et propterea, quod ea editio, sicut digna est, pro vulgata 
semper habebitur, et eodem consilio, quo olim addidit Rosius 
in altera editione, „ut huic quoque editioni servaretur indicis 
Nohliani utilitas, quo de Vitruvii sermone ita nituntur 
recentiorum studia universa, ut sine eo non existerent om- 
nino." 

Scr. Monasterii m. lun. 

F. Krohu. 



k 



VITRUVII 

DE ARCHITECTURA 

LIBRI DECEM 



VITRUVII DE ARCHITECTURA 

LIBER PRIMUS. 

Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, im- i 
perio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis 
hostibus stratis triumpho victoriaque tua cives gloriarentur 
et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populus- 

6 que Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis 
cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam, 
tantis occupationibus , de architectura scripta et magnis 
cogitationibus explicata edere, metuens, ne non apto tem- 
pore interpellans subirem tui animi off ensionem. cum vero 2 

10 attenderem te non solum de vita communi omnium curam 
publicaeque rei constitutione habere sed etiam de oppor- 
tunitate publicorum aedificiorum, ut civitas per te non 
solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas 
ijnperii publicorum aedificiorum egregias haberet auctori- 

15 tates, non putavi praetermittendum , quin primo quoque 
tempore de his rebus ea tibi ederem, ideo quod primum 
parenti tuo [de eo] fueram notus et eius virtutis studiosus. 

2 cum autem concilium caelestium in sedibus inmortalitatis 
eum dedicavisset et imperium parentis in tuam potestatem 

20 transtulisset, idem studium meum in eius memoria per- 
manens in te contulit favorem. itaque cum M. Aurelio 
et P. Minidio et Gn. Cornelio ad apparationem ballistarum 

(6) et scorpionum reliquorumque tormentorum refectionem 
fui praesto et cum eis commoda accepi, quae, cum primo 

1 cum HS: primam Utteram om. G, quam D pro C suppl. 
manus recens 11 constitutione SG'^: -nem J3", -ne G 17 del. 
Schn (virtutis) erat S 24 Quecuq, pr. G 

ViTRirv. de architect. ed. K r o b n. 1 






2 VITRUVn 

mihi tribuisti recognitionem, per sororis commendationem 
3 servasti. cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad 
exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi 
scribere coepi, quod animadverti multa te aedificavisse (le 
et nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum et i 
privatorum aedificiorum, pro amplitudine rerum gestarum 
ut posteris memoriae traderentur, curam habiturum. con- 
scripsi praescriptiones terminatas, ut eas attendens et ante 
facta et futura qualia sint opera per te possesnotahabere;(if 
namque his voluminibus aperui omnes disciplinae rationes. ic 

1 Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis 
eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae 
ab ceteris artibus perficiuntur opera. ea nascitur ex fa- 
brica et ratiocinatione. fabrica est continuata ac trita(2( 
usus meditatio, quae manibus perficit[ur] e materia cuius- 15 
cumque generis opus [est] ad propositum deformationis. 1 
ratiocinatio autem est, quae res fabricatas sollertiae ac 
rationis pro portione demonstrare atque explicare potest. 

2 itaque architecti, qui sine litteris contenderant, ut manibus (2! 
essent exercitati, non potuerunt efficere, ut haberent pro 2( ili 
laboribus auctoritatem; qui autem ratiocinationibus et 3 
litteris solis confisi fuerunt, umbram non rem persecuti 
videntur. at qui utrumque perdidicerunt, uti omnibus 
armis ornati citius cum auctoritate, quod fuit propositum, 

3 sunt adsecuti. cum in omnibus enim rebus, tum maxime 25 
etiam in architectura haec duo insunt: quod significatur (6 
et quod significat. significatur proposita res, de qua dici- 
tur; hanc autem significat demonstratio rationibus doctri- 
narum explicata. quare videtur utraque parte exercitatus 
esse debere, qui se architectum profiteatur. itaque eum 3(, 
etiam ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem;(i 
neque enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine 1 



1 recognotionem S 2 (eervasti) in animo S 12 cuiuB 
iudicio probantur omnia GS: om. H iZexGS.&H 15-16 del 
Kr cuiuscumque HG: unius cuius q; S {unde unius in marg. 
suppl G") 22 fuerant G 31 disciplina H^S: -na H, -nas G 
32 aut sine ingenio disciplina G 



DE ARCHITECTURA LIB. I, 1 3 

ingenio perfectum artificem potest efficere. et ut litte- 
ratus sit, peritus graphidos, eruditus geometria, historias 
complures noverit, philosophos diligenter audierit, musi- 
5)cam scierit, medicinae non sit ignarus, responsa iuris- 
5 consultorum noverit, astrologiam caelique rationes cogni- 
tas habeat. 

Quae cur ita sint, haec sunt causae. litteras architectum 4 

scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem effi- 

cere possit. deinde graphidis scientiam habere, quo facilius 

exemplaribus pictis quam velit operis speciem deformare 

valeat. geometria autem plura praesidia praestat archi- 

tecturae; et primum ex euthygrammis circini tradit usum 

<^regulaeque)>, e quo maxime facilius aedificiorum in areis 

expediuntur descriptiones normarumque et librationum 

[ et linearum directiones. item per opticen in aedificiis ab 

5 certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. per arith- 

meticen vero sumptus aedificiorum consummantur, men- 

surarum rationes explicantur, difficilesque symmetriarum 

) quaestiones geometricis rationibus et methodis inveniuntur. 

) historias autem plures novisse oportet, quod multa orna- 5 

menta saepe in operibus architecti designant, de quibus 

argumenti rationem, cur fecerint, quaerentibus reddere 

debent. quemadmodum si quis statuas marmoreas muli- 

)ebres stolatas, quae caryatides dicuntur, pro columnis in 

. opere statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, 

percontantibus ita reddet rationem. Carya, civitas Pelo- 

ponnensis, cum Persis hostibus contra Graeciam consensit. 

postea Graeci per victoriam gloriose bello liberati com- 

muni consilio Caryatibus bellum indixerunt. itaque oppido 

capto, viris interfectis, civitate deflagrata matronas eorum 

in servitutem abduxerunt, nec sunt passi stolas neque 

2 graphidis S 7 sint haec JSS: sunt h^ G » qd fac. S 
18 add. Kr aeris S 16 opthicen HSG'^, optichen G 16 di- 
cuntur G arithmetichen x 22 argumenti Bo: -tis x 
24 cariatides HS 26 percontantibus HG: percuntantibus H'^, 
percunctantibus SG*^ caria x peloponnessis H, peloponen- 
sis GS 2» cariatybus G, cariatibus S 80 deflagrata Kr: 
declarata x. 



4 viTRUvn 

ornatus matronales deponere, non uti una triumpho duce- 
rentur, sed aeterna, servitutis exemplo gravi, contumelia 
pressae poenas pendere viderentur pro civitate. ideo qui 
tunc architecti fuerunt aedificiis publicis designaverunt (20) 
earum imagines oneri ferendo conlocatas, ut etiam posteris 5 

6 [nota] poena peccati Caryatium memoriae traderetur. non 
minus Lacones, Pausania Agesilae filio duce, Plataico 
proelio pauca manu infinitum numerum exercitus Per- 5 
sarum cum superavissent, acto cum gloria triumpho spo- 
liorum et praedae, porticum Persicam ex manubiis, laudis 10 
et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro tro- 
paeo constituerunt. ibique captivorum simulacra bar- (5) 
barico vestis ornatu, superbia meritis contumeliis punita, 
sustinentia tectum conlocaverunt, uti et hostes horrescerent 
timore eorum fortitudinis effectus, et cives id exemplum 15 
virtutis aspicientes gloria erecti ad defendendam liber- 
tatem essent parati. itaque ex eo multi statuas Persicas 
sustinentes epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt,(io) 
et ita ex eo argumento varietates egregias auxerunt operi- 
bus. item sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum 20 

7 notitiam architectos tenere oporteat. philosophia vero 
perficit architectum animo magno et uti non sit adrogans, 
sed potius facilis, aequus et fidelis, sine avaritia, quod est(i5) 
maximum; nullum enim opus vere sine fide et castitate 
fieri potest; ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis 25 
habeat animum occupatum, sed cum gravitate suam tuea- 
tur dignitatem bonam famam habendo; et haec enim 
philosophia praescribit. praeterea de rerum natura, quae(20) 
graece qpucioXoTia dicitur, philosophia explicat. quam ne- 
cesse est studiosius novisse, quod habet multas et varias 30 
naturales quaestiones. ut etiam in aquarum ductionibus. 
incursibus enim et circumitionibus et librata planitie ex- 

1 non uti Kr: uti non x 2 aetema Kr: -no x 4 (de- 
signavemnt) quod add. S 6 nota ut ex marg.receptum del.Kr 
7 Agesilae Sch: hagest ill(a)e polidoa x Plataico (Plataeeo 

Joc) : pitalco x 29 physiologia H, phisiologia S, phisioloya G 
(dicitur) quae add. S 32 circuitionibns x 



DE ARCHITECTURA LIB. I, 1 5 

25) pressionibus spiritus naturales aliter atque aliter fiunt, 
quorum offensionibus mederi nemo poterit, nisi qui ex 
philosophia principia rerum naturae noverit. item qui 
Ctesibii aut Archimedis et ceterorum, qui eiusdem generis 

5 praecepta conscripserunt, leget, sentire non poterit, nisi 

6 his rebus a philosophis erit institutus. musicen autem sciat 8 
oportet, uti canonicam rationem et mathematicam notam 
habeat, praeterea ballistarum, catapultarum , scorpionum 
temperaturas possit recte facere. in capitulis enim dextra 

10 ac sinistra sunt foramina hemitoniorum, per quae tendun- 

tur suculis et vectibus e nervo torti funes, qui non prae- 

cluduntur nec praeligantur, nisi sonitus ad artificis aures 

certos et aequales fecerint. bracchia enim, quae in eas 

tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et 

16 pariter utraque plagam mittere debent; quodsi non homo- 

tona fuerint, inpedient directam telorum missionem. item 9 

theatris vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathe- 

matica ratione conlocantur sonitum ex discrimine, quae 

Graeci rixeia appellant, ad symphonias musicas sive con- 

20 centus componuntur divisa in circinatione diatessaron 

16) et diapente et <^diapason ad)> disdiapason, uti vox scaenici, 

sonitu conveniens in dispositionibus tactu cum offenderit, 

aucta cum incremento clarior et suavior ad spectatorum 

perveniat aures. hydraulicas quoque machinas et cetera, 

25 quae sunt similia his organis, sine musicis rationibus 

20) efficere nemo poterit. disciplinam vero medicinae novisse 10 

oportet propter inclinationem caeli, quae Graeci KXijuaxa 

7 dicunt, et aeris et locorum, qui sunt salubres aut pesti- 
lentes, aquarumque usus; sine his enim rationibus nulla 

30 salubris habitatio fieri potest. iura quoque nota habeat 



4 Ctesibii Joc: cumthesbia x 10 emitoniomm HS 

11 suculis Joc: surculis x 13 fecerunt H 15 utraque rec 
utraeque x homotona Phil: o motonia x i. equaliter so- 

nantia add. S 16 impediendi rectam H 18 ex discrimine ^r : 
et discrimina x 1» echea x 21 add. Bo 22 sonitu rec: 
-tus X 27 climata x 



6 VITRUVII 

oportet, ea quae necessaria sunt aedificiis <^locis)> com- 
munibus parietum ad ambiti;m, stillicidiorum et cloaca- (5) 
rum, luminum, item aquarum ductiones et cetera, quae 
eiusmodi sunt. nota oportet sint architectis, uti ante 
caveant quam instituant aedificia, ne controversiae factis 5 
operibus patribus familiarum relinquantur, et ut legibus 
scribendis prudentia cavere possit et locatori et conduc- 
tori; namque si lex perite fuerit scripta, erit ut sine cap-(io) 
tione uterque ab utroque liberetur. ex astrologia autem 
cognoscitur oriens, occidens, meridies, septentrio, etiam 10 
caeli ratio, aequinoctium, solstitium, astrorum cursus; 
quorum notitiam si quis non habuerit, horologiorum ratio- 
nem omnino scire non poterit. (i6) 

11 Cum ergo tanta haec disciplina sit, condecorata et abun- 
dans eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse <^se^ 15 
iuste repente profiteri architectos, nisi qui ab aetate 
puerili his gradibus disciplinarum scandendo scientia ple- 
rarumque litterarum et artium nutriti pervenerint ad sum- (20) 

12 mum templum architecturae. at fortasse mirum videbitur 
inperitis, hominis posse naturam tantum numerum doctri- 20 
narum perdiscere et memoria continere, cum autem anim- 
adverterint omnes disciplinas inter se coniunctionem 
rerum et communicationem habere, fieri posse f aciliter (25) 
credent; encyclios enim disciplina uti corpus unum ex his 
membris est composita. itaque qui a teneris aetatibus 35 8 
eruditionibus variis instruuntur, omnibus litteris agno- 
scunt easdem notas communicationemque omnium discipU- 
narum, et ea re facilius omnia cognoscunt. ideoque de 
veteribus architectis Pytheos, qui Prieni aedem Minervae 
nobiliter est architectatus, ait in suis commentariis archi- .10 (T 
tectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere posse 



1 locis add. Kr {cf. 25, 15) 15 add. Joc 17 plerarumque 
Frisemann: plerumque x 19 at rec: ac x 20 hominis Mar: 
hominibus x 26 qui a G'^: quia x 29 Pytheos Bo: pythios 
H, pithios G, pythius S 'it^% prieni H: primus S, primus i 
prieni G 



DE ARCHITECTURA LIB. I, 1 7 

facere, quam qui singulas res suis industriis et exercitationi- 

bus ad summam claritatem perduxerunt. id autem re non 

expeditur. non enim debet nec potest esse architectus 13 

(10) grammaticus, uti fuerat Aristarchus, sed non agrammatus, 

5 nec musicus ut Aristoxenus, sed non amusos, nec pictor 

ut Apelles, sed graphidos non inperitus, nec plastes quem- 

admodura Myron seu Polyclitus, sed rationis plasticae 

non ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates, sed non 

[i5)aniatrologetus, nec in ceteris doctrinis singulariter ex- 

10 cellens, sed in is non inperitus. non enim in tantis rerum 

varietatibus elegantias singulares quisquam consequi pot- 

est, quod earum ratiocinationes cognoscere et percipere 

vix cadit in potestatem. nec tamen non tantum architecti 14 

:20)non possunt in omnibus rebus habere summum effectum, 

15 sed etiam ipsi, qui privatim proprietates tenent artium, 

non efficiunt, ut habeant omnes summum laudis princi- 

patum. ergo si in singulis doctrinis singuli artifices neque 

omnes sed pauci aevo perpetuo nobilitatem vix sunt con- 

secuti, quemadmodum potest architectus, qui pluribus ar- 

20 tibus debet esse peritus, non id ipsum mirum et magnum 

facere, ne quid ex his indigeat, sed etiam ut omnes artifices 

superet; qui singulis doctrinis adsiduitatem cum industria 

summa praestiterunt? igitur in hac re Pytheos errasse 15 

videtur, quod non animadvertit ex duabus rebus singulas 

25 artes esse compositas, ex opere et eius ratiocinatione, ex 

;io>his autem unum proprium esse eorum, qui singulis rebus 

sunt exercitati, id est operis effectus, alterum commune 

cum omnibus doctis, id est rationem, uti medicis et musicis 

et de venarum rythmo et pedum [motus]; at si vulnus 

30 mederi aut aegrum eripere de periculo oportuerit, non 



4 fuerat rec: fuerit x aristarcus G 6 imperitos H 
9 aniatrologetus H^G: -gecus jET, -gicus SG'^ 10 his x (ut 

semper fere pro is) 11 eligantias x 16 effiunt H 

22 qui J2": quin S (qui in S^, & qui G 28 ratione S: ratione 
SG 2» rythmo ed {S'^: pythmo x pedum Kr: adpedu 

GS^ adpedem H {cum ad additivo) motus ut glossam spec- 
tantem ad rvthmo eiecit Kr at ed. Fl: \ii x 



8 VITRUVII 

accedet musicus, sed id opus proprium erit medici; item(iB) 
in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut aures 

16 suavem cantionibus recipiant iucunditatem. similiter cum 
astrologis et musicis est disputatio communis de sympathia 
stellarum et symphoniarum in quadratis et trigonis dia- 5 
tessaron et diapente, a geometris [divisus] qui graece(20) 
XoYOC opiKOC appellatur; ceterisque omnibus doctrinis 10 
multae res vel omnes communes sunt dumtaxat ad dis- 
putandum. operum vero ingressus, qui manu aut tracta- 
tionibus ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt, qui 10 
proprie una arte ad faciendum sunt instituti. ergo satis (B) 
abunde videtur fecisse, qui ex singulis doctrinis partes et 
rationes earum mediocriter habetnotas, easquaenecessariae 
sunt ad architecturam, uti, si quid de his rebus et artibus 

17 iudicare et probare opus fuerit, ne deficiatur. quibus vero ib 
natura tantum tribuit sollertiae, acuminis, memoriae, ut(io) 
possint geometriam, astrologiam, musicen ceterasque disci- 
plinas penitus habere notas, praetereunt officia architec- 
torum et efficiuntur mathematici. itaque faciliter contra 
eas disciplinas disputare possunt, quod pluribus telis di- 20 
sciplinarum sunt armati. hi autem inveniuntur raro, ut 
aliquando fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archy- (i5) 
tas Tarentini, ApoIIonius Pergaeus,EratosthenesCyrenaeus, 
Archimedes et Scopinas ab Syracusis, qui multas res ^me- 
chanicas,)> organicas, gnomonicas numero naturalibusque 25 
rationibus inventas atque explicatas posteris reliquerunt. 

18 Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non passim (20) 
cunctis gentibus sed paucis viris habere concedatur, offi- 
cium vero architecti omnibus eruditionibus debeat esse 
exercitatum, et ratio propter amplitudinem rei j^ermittat 30 
non iuxta necessitatem summas sed etiam mediocres scien- 



3 suavem Choisy: suae x 5 tridonis H 6 glossam eie- 
cit Kr 7 XoYoc 6piK6c Sch: logos opticos x 12 ex om. S (in 
suppl S^ 22 phylolaus HG architas GS 24 ab HG: 
a S {H'G') 24 add. Kr 27 ab HG: a H'G', ac S (natu- 
ralis S^) 2» debet S 31 mediocris H 



DE ARCHITECTURA LIB. I, 1. 2 9 

11 tias habere disciplinarum , peto, Caesar, et a te et ab is, 
qui ea volumina sunt lecturi, ut, si quid parum ad regulam 
artis grammaticae fuerit explicatum, ignoscatur. namque 
non uti summus philosophus nec rhetor disertus nec gram- 

5 maticus summis rationibus artis exercitatus, sed ut archi- 
tectus his litteris imbutus haec nisus sum scribere. de 
artis vero potestate quaeque insunt in ea ratiocinationes 
polliceor, uti spero, his voluminibus nonmodoaedificantibus 
sed etiam omnibus sapientibus cum maxima auctoritate 

10 me sine dubio praestaturum. 

(10) Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece II 
laHic dicitur, et ex dispositione, hanc autem Graeci bm- 
Geciv vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et 
distributione , quae graece oiKOVOjuia dicitur. 

15 Ordinatio est [modica] membrorum operis [commoditas | 2 

(15) separatim universeque proportionis ad symmetriam com- 
paratio. haec componitur ex quantitate, quae graece 
TTOCOTrjC dicitur. quantitas autem est modulorum ex ipsius 
operis e singulisque membrorum partibus sumptio uni- 

20 versi operis conveniens effectui. 

(20) Dispositio autem est rerum apta conlocatio elegansque 
compositionibus effectus operis cum qualitate. species dis- 
positionis, quae graece dicuntur ibeai, sunt hae: ichno- 
graphia, orthographia, scaenographia. ichnographia est 

25 circini regulaeque modice continens usus, e qua capiun- 

(25)tur formarum in solis arearum descriptiones. ortho- 

12 graphia autem est erecta frontis imago modiceque picta 
rationibus operis futuri figura. item scaenographia est 
frontis et laterum abscedentium adumbratio ad circini- 



1 peto HG'. Pio eo S (expostulo post lecturi add.S*^ 12 ta- 
xis X diathesin x 18 eyrithmia x 14 oeconomia x 
16 modica commoditas ut glossam ad oiKovo|uia pertinentem 
eiecit Kr 16 seperatim G proportionis S: -nes H, propor- 
ticionis G 18 possotes HS, posotis G 1» sumptio transp. 
Kr: ante e singuliaque exh. x (sumptione singularisq; *S, unde 
eumptione G^ 20 eflFectui Kr: effectus x 21 elegans S: eli- 
gans HG 23 ideae x 25 equa G: aequa HSG'^ 26 solis 
G: soliis HS 



10 VITRUVII 

que centrum omnium linearum responsus. hae nascuntur 
ex cogitatione et inventione. cogitatio est cura studii(5) 
plena et industriae vigilantiaeque effectus propositi cum 
voluptate. inventio autem est quaestionum obscurarum 
explicatio ratioque novae rei vigore mobili reperta. hae 5 
sunt terminationes dispositionum. 

Eurythmia est venusta species commodusque in com- 
positionibus membrorum aspectus. haec efficitur, cummem-(io) 
bra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem, la- 
titudinis ad longitudinem, et ad summam omnia respondent 10 
suae symmetriae. 

Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens 
consensus ex partibusque separatis ad universae figurae(i5) 
speciem ratae partis responsus. uti in hominis corpore e 
cubito, pede, palmo, digito ceterisque particulis symmetros 15 
est eurythmiae qualitas, sic est in operum perf ectionibus. 
et primum in aedibus sacris aut e columnarum crassitudi- 
nibus aut triglypho aut etiam embatere, ballista e fora-(20) 
mine <(capituli)>, quod Graeci 7TepiTpr)T0V vocitant, navibus 
interscalmio, quaebmrixuaiadicitur, itemceterorumoperum 20 
e membris invenitur symmetriarum ratiocinatio. 

Decor autem est emendatus operis aspectus probatis 
rebus compositi cum auctoritate. is perficitur statione, 
quod graece GejLiaTiCjuuJi dicitur, seu consuetudine aut(25) 
natura. statione, cum lovi Fulguri et Caelo et Soli et 25 
Lunae aedificia sub divo hypaethraque constituentur; ho-l$ 
rum enim deorum et species et effectus in aperto mundo 
atque lucenti praesentes videmus. Minervae et Marti et 
Herculi aedes doricae fient; his enim diis propter virtutem 
sine deliciis aedificia constitui decet. Veneri, Florae, Pro- 30 



9 convenientis Ro : convenientia x lOrespondent G : -deant 
HS U ratae GS: latae H 18 ballista e: ballistae H, 

balist§ S, baliste G 1» capituli add. Kr (cf. 13, 19) peri- 
treton x 20 6nrr]xuaia Sch: dipheciaca x 24 thematismo x 
26 constituuntur G 28 videmus GSP: vidimus HS 80 diliciis 
(-as H) H'G a. c. 



m ARCHITECTURA LIB. I, 2 11 

(5) serpinae , f ontium nymphis corinthio genere constitutae 
aptas videbuntur habere proprietates, quod his diis propter 
teneritatem graciliora et florida foliisque et volutis ornata 
opera facta augere videbuntur iustum decorem. lunoni, 

D) 5 Dianae, Libero Patri ceterisque diis, qui eadem sunt simi- 
litudine, si aedes ionicae construentur, habita erit ratio 
mediocritatis , quod et ab severo more doricorum et ab 
teneritate corinthiorum temperabitur earum institutio pro- 
prietatis. ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, 

1 10 cum aedificiis interioribus magnificis item vestibula con- 
venientia et elegantia erunt facta. si enim interiora pro- 
spectus habuerint elegantes, aditus autem humiles et inho- 
nestos, non erunt cum decore. item si doricis epistyliis in 
coronis denticuli sculpentur aut in pulvinatis columnis ex 

1 15 ionicis epistyliis [capitulis] exprimentur triglyphi, translatis 
ex alia ratione proprietatibus in aliud genus operis offende- 
tur aspectus aliis ante ordinis consuetudinibus institutus. 
naturalis autem decor sic erit, si primum omnibus tempHs 
saluberrimae regiones aquarumque fontes in is locis idonei 

30 eligentur, in quibus fana constituantur, deinde maxime 

(25) Aesculapio, Saluti, ut eorum deorum, quorum plurimi me- 

14 dicinis aegri curari videntur. cum enim ex pestilenti in 
salubrem locum corpora aegra translata fuerint et e fon- 
tibus salubribus aquarum usus subministrabuntur, celerius 

25 convalescent. ita efficietur, uti ex natura loci maiores 

(6) auctasque cum dignitate divinitas excipiat opiniones. item 
naturae decor erit, si cubiculis et bybliothecis ab oriente 
lumina capiuntur, bahieis et hibernaculis ab occidente hi- 
berno, pinacothecis et quibus certis luminibus opus est 

80 partibus, a septentrione, quod ea caeli regio neque ex- 



1 fontium nymphis: fontycumphys HS, fonticym phis G 
(phys G'^) 7 ab (severo) om. G 8 earum Joc: eorum x 
11 prospectus rec: perfectus x 14 ex Kr: et x 15 capitulis 
del. Ro {videtur esse illud capituli, qiiod desideratur 12, 21) 
triglyphi Joc: triglyphis G, triclyphis H, tricliphis S 17 in- 
stitutus Kr: -tis x 2i ut Kr: et (&) x 2» pinacothicis H 
et a. c. S 



12 VITRUVII 

claratur neque obscuratur solis cursu sed est certa in-(io) 
mutabilis die perpetuo. 

8 Distributio autem est copiarum locique commoda dis- 
pensatio parcaque in operibus sumptus ratione temperatio. 
haec ita observabitur, si primum architectus ea non quae- 6 
ret, quae non poterunt inveniri aut parari nisi magno. 
namque non omnibus locis harenae fossiciae nec caemen-(i5) 
torum nec abietis nec sappinorum nec marmoris copia est, 
sed aUud alio loco nascitur, quorum comportationes diffi- 
ciles sunt et sumptuosae. utendum autem est, ubi non est lo 
harena fossicia, fluviatica aut marina lota; inopiae quoque 
abietis aut sappinorum vitabuntur utendo cupresso, populo, (20) 

9 ulmo, pinu; reliquaque his similiter erunt explicanda. alter 
gradus erit distributionis, cum ad usum patrum f amiliarum 
et ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae dignitatem aedi- is 
ficia apte disponentur. namque aliter urbanas domos opor- 
tere constitui videtur, aliter quibus ex possessionibus rusti- (25) 
cis influunt fructus; non item f eneratoribus , aliter beatis 15 
et delicatis; potentibus vero, quorum cogitationibus res- 
publica gubernatur, ad usum conlocabuntur; et omnino 20 
faciendae sunt aptae omnibus personis aedificiorum dis- 
tributiones. 

ni Partes ipsius architecturae sunt tres: aedificatio, gno-(5) 
monice, machinatio. aedificatio autem divisa est bipertito, 
e quibus una est moenium et communium operum in pu- 25 
blicis locis conlocatio, altera est privatorum aedificiorum 
expKcatio. publicorum autem distributiones sunt tres, e 
quibus est una defensionis, altera religionis, tertia oppor- (lO) 
tunitatis. defensionis est murorum turriumque et portarum 
ratio ad hostium impetus perpetuo repellendos excogitata, 30 
religionis deorum inmortalium fanorum aediumque sacra- 
rum conlocatio, opportunitatis communium locorum ad 
usum publicum dispositio, uti portus, fora, porticus, (i5)j 

4 cum (ratione) add. S^ 6 potuerunt H 11 loca G^ 

13 reliquaq; qu§ G 16 apte Kr: alte x urbanos G 
17 construi S 18 item Phil: idem x 28 est una HS: una 
est G 31 sacrorum x 33 uti HS: ut G 



DE ARCHITECTURA LIB. I, 2. 3. 4 13 

balinea, theatra, ambulationes ceteraque, quae isdem ratio- 

nibus in publicis locis designantur. 

Haec autem ita fieri debent, ut habeatur ratio firmi- 2 

tatis, utilitatis, venustatis. firmitatis erit habita ratio, cum 
!0) 5 fuerit fundamentorum ad solidum depressio, quaque e ma- 

teria, copiarum sine avaritia diligens electio; utilitatis 

autem, ^cum fuerit)> emendata et sine inpeditione usus loco- 

rum dispositio et ad regiones sui cuiusque generis apta 

et commoda distributio ; venustatis vero, cum f uerit operis 
\) 10 species grata et elegans membrorumque commensus iustas 

habeat symmetriarum ratiocinationes. 

In ipsis vero moenibus ea erunt principia. primum elec- lY 

tio loci saluberrimi. is autem erit excelsus et non nebu- 
IGlosus, non pruinosus regionesque caeli spectans neque 
15 aestuosas neque frigidas sed temperatas, deinde si vitabi- 

tur palustris vicinitas. cum enim aurae matutinae cum 

sole oriente ad oppidum pervenient et his ortae nebulae 
(5) adiungentur spiritusque bestiarum palustrium venenatos 

cum nebula mixtos in habitatorum corpora flatu spargent, 
20 efficient locum pestilentem. item si secundum mare erunt 

moenia spectabuntque ad meridiem aut occidentem, non 

erunt salubria, quod per aestatem caelum meridianum sole 
(10) exoriente calescit, meridie ardet; item quod spectat ad 

occidentem, sole exorto tepescit, meridie calet, vespere 
25 fervet. igitur mutationibus caloris et refrigerationis cor- 2 

pora, quae in his locis sunt, vitiantur. hoc autem licet 

animadvertere etiam ex is, quae non sunt animalia. in 
(i6)cellis enim vinariis tectis lumina nemo capit a meridie 

nec ab occidente, sed a septentrione, quod ea regio nullo 
so tempore mutationes recipit sed est firma perpetuo et in- 

mutabilis. ideo etiam ea granaria, quae ad solis cursum 



1 balinea H: balnea H^^GS ambulationes Kr: inambu- 
lationes {cum in add.) x 2 locis om. H et a. c. S 6 ad 

solidum dispositio & cu erit e materia S 7 add. Mar usus 
rec: usu x 10 membrorum {om. que) <S 15 si Joc: sic x 
22 quod HS: quia G 81 ea Bo: et (&) x 



14 VITRUVII 

spectant, bonitatem cito miitant, obsoniaque et poma, quae 
non in ea parte caeli ponuntur, quae est aversa a solis(20) 

3 cursu, non diu servantur. nam semper calor cum excoquit 
e rebus firmitatem et vaporibus fervidis eripit exsugendo 
naturales virtutes, dissolvit eas et fervore mollescentes 5 
efficit inbecillas. ut etiam in ferro animadvertimus, quod, 
quamvis natura sit durum, in fornacibus ab ignis vapore(25) 
percalefactum ita mollescit, uti in omne genus formae fa- 
ciliter fabricetur; et idem, cum molle et candens refrigere- 
tur tinctum frigida, redurescit et restituitur in antiquam lo 

4 proprietatem. licet etiam considerare haec ita esse ex eo, 
quod aestate non solum in pestilentibus locis sed etiam 

in salubribus omnia corpora calore fiant inbecilla, et peroo) 
hiemem etiam quae pestilentissimae sint regiones effici- 17 
antur salubres, ideo quod a refrigerationibus solidantur. 15 
non minus etiam quae ab frigidis regionibus corpora tra- 
ducuntur in calidas, non possunt durare sed dissolvuntur; 
quae autem ex calidis locis sub septentrionum regiones (5) 
frigidas, non modo non laborant inmutatione loci valetu- 

5 dinibus sed etiam confirmantur. quare cavendum esse 20 
videtur in moenibus conlocandis ab is regionibus, quae 
caloribus flatus ad corpora hominum possunt spargere. 
namque <^e)> principiis, quae Graeci CTOixeia appellant, ut(io) 
omnia, corpora sunt composita, id est e calore et umore, 
terreno et aere, et ita mixtionibus naturali temperatura 25 
figurantur omnium animalium in mundo generatim qua- 

6 litates. ergo in quibus<^vis)> corporibus cum exsuperat e 
principiis calor, tunc interficit dissolvitque cetera fervore. (ib) 
haec autem vitia efficit fervidum ab certis partibus cae- 
lum, cum insidit in apertas venas plus quam patitur e 30 
mixtionibus naturali temperatura corpus. item si umor 
occupavit corporum venas inparesque eas fecit, cetera 

4 e rebus Bo: aeribus x 8 omni HS (-e S^ 10 redu- 
rescit et restituitur Joc: redurescat et restituatur x 1» vali- 
tudinibus x 23 e add. rec: om. x stoechia x 24 acalore G 
27 quibusvis Kr (scil: quib,uis): quibus x 2» certis ed: cae- 
teris x 



DE ARCHITECTURA LIB. I, 4 15 

20) principia liquido corrupta diluuntur, et dissolvuntur com- 
positionibus virtutes. item haec e refrigerationibus umo- 
ris ventorum et aurarum infunduntur vitia corporibus. 
non minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis com- 
5 positio augendo aut minuendo infirmat cetera, principia 
terrena cibi plenitate, aer gravitate caeli. 

18 Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere, 7 
animadvertat attendatque naturas avium et piscium et 
terrestrium animalium, et ita considerabit discrimina tem- 

10 peraturae. aliam enim mixtionem habet genus avium, aliam 

(B) piscium , longe aliter terrestrium natura. volucres minus 
habent terreni, minus umoris, caloris temperate, aeris 
multum; igitur levioribus principiis compositae facilius in 
aeris impetum nituntur. aquatiles autem piscium naturae, 

15 quod temperatae sunt a calido plurimumque ex aeris et 

:iO)terreni <(principiis)> sunt compositae, sed umoris habent 
oppido quam paulum, quo minus habent e principiis umo- 
ris in corpore, facilius in umore perdurant; itaque cum ad 
terram perducuntur, animam cum aqua relinquunt. item 

20 terrestria, quod e principiis ab aere caloreque sunt tem- 

[15) perata minusque habent terreni plurimumque umoris, quod 
abundant umidae partes, non diu possunt in aqua vitam 
tueri. ergo si haec ita videntur, quemadmodum proposui- 8 
mus, et e principiis animalium corpora composita sensu 

23 percipimus et e superationibus aut defectionibus ea la- 
borare dissolvique iudicamus, non dubitamus, quin dili- 

(20) gentius quaeri oporteat, uti temperatissimas caeli regiones 
eligamus, cum quaerenda fuerit in moenium conlocationi- 
bus salubritas. itaque etiam atque etiam veterem revo- 9 

30 candam censeo rationem. maiores enim pecoribus immo- 
latis, quae pascebantur in is locis, quibus aut oppida aut 

(26) castra stativa constituebantur, inspiciebant iocinera, et si 
erant livida et vitiosa primo, alia immolabant dubitantes, 

1 liquido Kr: nt aliquida H^ ut liquida G, aut aliquida 

S {scil. fuit: ui 0) 8 attendat Joc: tendat HS, intendat G 

9 consideravit H 12 temperate G: -tae H, -ti S 16 add. Kr 
80 cen8& H 



16 VITRUVn 

utrum morbo an pabuli vitio laesa essent. cum pluribus 
experti erant et probaverant integram et solidam naturam 
iocinerum ex aqua et pabulo, ibi constituebant munitiones ; 19 
si autem vitiosa inveniebant, iudicio transferebant item 
humanis corporibus pestilentem futuram nascentem in his 5 
locis aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et muta- 

10 bant regiones quaerentes omnibus rebus salubritatem. hoc (5) 
autem fieri, uti pabulo ciboque salubres proprietates ter- 
rae videantur, licet animadvertere et cognoscere ex agris 
Cretensium, qui sunt circa Pothereum flumen, quod est 10 
Cretae inter duas civitates Gnoson et Gortynam.. dextra 
enim et sinistra eius fluminis pascuntur pecora; sed ex his(io) 
quae pascuntur proxime Gnoson si ♦ * * * quae autem 
ex altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem 
splenem. unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt 15 
in his locis herbam, quam pecora rodendo inminuerunt 
lienes. ita eam herbam colligendo curant lienosos hoc(i5) 
medicamento, quod etiam Cretenses acTrXr|VOV vocitant. 

ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates locorum 
naturaliter pestilentes aut salubres esse. 20 

11 Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae pa- 
ludes secundum mare fuerint, spectabuntque ad septen- 
trionem aut inter septentrionem et orientem, eaeque(20) 
paludes excelsiores fuerint quam litus marinum, ratione 
videbuntur esse constituta. fossis enim ductis fit aquae 25 
exitus ad litus, et mare tempestatibus actum in paludes | 
redundantia motionibus concitata marisque mixtionibus •! 
non patitur bestiarum palustrium genera ibi nasci, quae-(25: 
que de superioribus locis natando proxime litus perveniunt, 20] 
inconsueta salsitudine necantur. exemplar autem huius rei 30 
GalUcae paludes possunt esse, quae circum<(cingunt) Alti- 



4 item Buttmann : idem x 5 humanis Bo : inhumanis {mm 
in add.) x » (terrae) habere add. S^ 10 pothemm S 11 cor- 
tynam JT, cortinam GS 18 proxime GS^: -ma HSG^ 16 ro- 
dendo S: rudendo HG, radendo G'^ 17 lienosus H 18 asple- 
non X 25 fit G^: om. HS 26 mare H: mari GS actum Kr: 
aucto X paludis HS 27 marique H 31 add. Kr 



DE ARCHITECTURA LIB. I, 4. 5 17 

num, Ravennam, Aquileiam, aliaque quae in eiusmodi lo- 

(5) cis municipia sunt proxima paludibus, quod his rationibus 
habent incredibilem salubritatem. quibus autem insiden- 12 
tes sunt paludes et non habent exitus profluentes neque 
5 per flumina neque per f ossas, uti Pomptinae, stando pute- 
scunt et umores graves et pestilentes in is locis emit- 
tunt. item in Apulia oppidum Salpia vetus, quod Dio- 

lOmedes ab Troia rediens constituit sive, quemadmodum 
nonnuUi scripserunt, Elpias Rhodius, in eiusmodi locis fu- 

10 erat conlocatum, ex quo incolae quotannis aegrotando labo- 
rantes aliquando pervenerunt ad M. Hostilium ab eoque 
pubhce petentes impetraverunt, ut is idoneum locum ad 

i5)moenia transferenda conquireret eligeretque. tunc is mo- 
ratus non est, sed statim rationibus doctissime quaesitis 

15 secundum mare mercatus est possessionem loco salubri 
ab senatuque populoque Romano petit, ut liceret trans- 
ferre oppidum, constituitque moenia et areas divisit num- 

20)moque sestertio singulis municipibus mancipio dedit. his 
confectis lacum aperuit in mare et portum e lacu muni- 

20 cipio perfecit. itaque nunc Salpini quattuor milia passus 
progressi ab oppido veteri habitant in salubri loco. 

Cum ergo his rationibus [erit] salubritatis [moenium V 
:25)Conlocandorum explicatio] regiones[que] electae fuerint 
fructibus ad alendam civitatem copiosae, et viarum 
25 munitiones aut opportunitates fluminum seu per portus 

21 marinae subvectionis habuerit ad moenia comportationes 
expeditas, tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt 
facienda, uti fodiantur, si queat' inveniri, ad solidum et in 
solido, quantum ex amplitudine operis pro ratione videa- 

isotur, crassitudine ampliore quam parietum, qui supra ter- 



1 aquilegiam x 5 per (flum.) om. H et ante ips. corr. S 
1 diomedis H » elphias x 10 quodannis H 11 mar- 
cum G 12 ut his HS, uti his G 18 elegeret quae H 
16 romano GS.xH petiit SG'^ 21 veteri HS -re G in 
HS: om. G 22 titulum cuin interpolationibus eiecit Kr 

moenium Fhil: inmoenium x 20 subvectionis S'^: -nes x 
28 queat ed. Fl: queant x 29 videatur G: -antur HS 

ViTRtjv, de architect. ed. Krohn. 2 



18 VITRUVU 

ram sunt futuri, et ea impleantur quam solidissima struc- 

2 tura. item turres sunt proiciendae in exteriorem partem, 
uti, cum ad murum hostis impetu velit adpropinquare, a 
turribus dextra ac sinistra lateribus apertis telis vulnerentur. 
curandumque maxime videtur, ut non facilis aditus sit ad 5 (lo; 
oppugnandum murum, sed ita circumdandum ad loca prae- 
cipitia et excogitandum, uti portarum itinera non sint 
directa sed scaeva. namque cum ita factum fuerit, tum 
dextrum latus accedentibus , quod scuto non erit tectum, 
proximum erit muro. conlocanda autem oppida sunt non 10 (li 
quadrata nec procurrentibus angulis sed circinationibus, 

uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. in quibus enim 
anguli procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus 

3 magis hostem tuetur quam civem. crassitudinem autem 
muri ita faciendam censeo, uti armati homines supra obviam 15 (2 
venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint, 
dum in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae 
quam creberrime instruantur, uti utraeque muri frontes 
inter se, quemadmodum fibulis, his taleis conligatae aeter- 
nam habeant firmitatem; namque ei materiae nec caries 20 , 
nec tempestates nec vetustas potest nocere, sed ea et in(25) 
terra obruta et in aqua conlocata permanet sine vitiis 
utilis sempiterno. itaque non solum in muro sed etiam 

in substructionibus quique parietes murali crassitudine 
erunt faciundi, hac ratione religati non cito vitiabuntur. 25 

4 intervalla autem turrium ita sunt facienda, ut ne longius 22 
sit alia ab alia sagittae missionis, uti, si qua oppugnetur, | 
tum a turribus, quae erunt dextra sinistra, scorpionibus 
reliquisque telorum missionibus hostes reiciantur. etiam- 
que contra interiores <(partes)> turrium dividendus estmurus 30 (6; 
intervallis tam magnis, quam erunt turres, ut itinera sint 



8 tum H: dum G, tunc S » quod SG'^: quo HG 11 cir- 
cinationibus Kr: circuitionibus x 14 tueatur G 17 taleae 
Joc: tabulae x 20 nec aries a. c. G, necessaries a. c. H 
21 tempestas G 22 permanet G: permanent HS (utiles S) 
27 sagitta emissionis x 30 interiores <^partes)> Kr: inferiores 
X (inferiora S^) 



DE ARCHITECTURA LIB. I, 5 19 

interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro 
fixa; hostis enim si quam partem muri occupaverit, qui 
repugnabunt rescindent et, si celeriter administraverint, 

(lO)non patientur reliquas partes turrium murique hostem 

5 penetrare, nisi se voluerit praecipitare. turres itaque ro- 6 

tundae aut polygonoe sunt faciendae; quadratas enim 

machinae celerius dissipant, quod angulos arietes tundendo 

frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum 

:i6)adigendo laedere non possunt. item munitiones muri tur- 

10 riumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores, quod 
neque arietes neque suffossiones neque machinae ceterae 
eis valent nocere. sed non in omnibus locis est aggeris 6 
ratio facienda, nisi quibus extra murum ex alto loco 
plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda. ita- 

16 que in eiusmodi locis primum fossae sunt faciendae la- 
titudinibus et altitudinibus quam amplissimis, deinde fun- 
damentum muri deprimendum est infra alveum fossae 
et id extruendum est ea crassitudine, ut opus terre- 
num facile sustineatur. item interiore parte substructionis 7 

20 fundamentum distans ab exteriore introrsus amplo spatio, 
ita uti cohortes possint quemadmodum in acie instructae 
ad defendendum supra latitudinem aggeris consistere. cum 
autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta, 
tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et inte- 

i26riori fundamento, pectinatim disposita [quemadmodum 
serrae dentes solent esse] conlocentur; cum enim sic erit 

23factum, tunc ita oneris terreni magnitudo distributa in 
parvas partes neque universa pondere premens <^non)> pot- 
erit ulla ratione extrudere muri substructiones. de ipso 8 

30 autem muro, e qua materia struatur aut perficiatur, ideo 
non est praefiniendum, quod in omnibus locis, quas opta- 

(5) mus copias, eas non possumus habere. sed ubi sunt saxa 
quadrata sive silex seu caementum aut coctus later sive 

6 mtundae a. c. H 6 polygonoe Kr-. polygonea HG^ po- 
ligonea S 8 cuneus H 14 munia x 17 infra Kr-. intra x 
18 est (ea) om. G 25 glossam eiecit Kr 26 solentes se G, 
solventes se H et a. c*. S 28 pondera G add. Phil 

2* 



20 VITRUVII 

crudus, his erit utendum. non enim, uti Babylone abun- 
dantes liquido bitumine pro calce et harena ex cocto latere 
factum habent murum, sic item possunt omnes regiones 
seu locorum proprietates habere tantas eiusdem generis(io) 
; utilitates, uti ex his comparationibus ad aeternitatem per- 5 
fectus habeatur sine vitio murus. 
VI Moenibus circumdatis sequuntur intra murum arearum 
divisiones platearumque et angiportum ad caeli regionem 
directiones. dirigentur haec autem recte, si exclusi erunt(i5) 
ex angiportis venti prudenter. qui si frigidi sunt, laedunt; 10 
si calidi, vitiant; si umidi, nocent. quare vitandum videtur 
hoc vitium et avertendum, ne fiat quod in multis civita- 
tibus usu solet venire. quemadmodum in insula Lesbo 
oppidum Mytilenae magnificenter est aedificatum et ele-(20) 
ganter, sed positum non prudenter. in qua civitate auster 15 
cum flat, homines aegrotant; cum corus, tussiunt; cum 
septentrio, restituuntur in salubritatem, sed in angiportis 
et plateis non possunt consistere propter vehementiam 
2 frigoris. ventus autem est aeris fluens unda cum certa(25) 
motus redundantia. nascitur, cum fervor offendit umorem 20 
et impetus spiritus factionis exprimit vim flatus. id autem 
verum esse ex aeolis aereis licet aspicere et de latentibus 
caeli rationibus artificiosis rerum inventionibus divinitatis 24 
exprimere veritatem. fiunt enim aeoli pilae aereae cavae, — 
hae habent punctum angustissimum — quae aqua infundun- 25 
tur conlocanturque ad ignem; et antequam calescant, non ^ 
habent ullum spiritum, simul autem ut f ervere coeperint, effi- (5) ~ 
ciunt ad ignem vehementem flatum. ita scire et iudicare licet 
e parvo brevissimoque spectaculo de magnis et inmani- 



2 ex jRo: et(&) x 5 utilitatis H 7 secuntur H 

8 angiportum Ro {in adn. crit.): angiportuum x 9 dirigen- 

tur. haec autem rect(a)e x 13 usus G 16 chorus x 

1» certa Kr: incerta x 21 spiritus transp. Kr: post vim (vi S'^ 
exh. X flatum GS'^ 22 aeolis Kr: eolis S (in marg. t eolip- 
pilia /S^, acolis H, eolypilis in ras. G'^ aeris H 24 aeoli- 
pilae X {ex hoc loco male intellecto nata est omnis „aeolipilarum" 
Qatio) 2B quae aqua GS: quae qua H 28 vehementum H 



DE ARCHITECTURA LIB. I, 6 21 

bus caeli ventorumque naturae rationibus. ^venti autem 3 
si ex habitationibus) exclusi fuerint, non solum efficient 
corporibus valentibus locum salubrem, sed etiam si qui 

(lo)morbi ex aliis vitiis forte nascentur, qui in ceteris <(mi- 

5 nus> salubribus locis habent curationes medicinae con- 

trariae, in his propter exclusiones ventorum temperatura 

expeditius curabuntur. vitia autem sunt, quae difficulter 

curantur in regionibus, quae sunt supra scriptae, haec: 

(i6)gravitudo arteriace, tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis 

10 eiectio et cetera, quae non detractionibus sed adiectioni- 
bus curantur. haec ideo diificulter medicantur, primum 
quod ex frigoribus concipiuntur, deinde quod defatigatis 
morbo viribus eorum aer agitatus est <moIestus; namque 
ubi) ventorum agitationibus extenuatur, a vitiosis corpori- 
D) 15 bus detrahit sucum et efficit ea exiliora. contra vero lenis et 
crassus aer, qui perflatus non habet neque crebras redun- 
dantias, propter inmotam stabilitatem adiciendo ad mem- 
bra eorum alit eos et reficit, qui in his sunt inpliciti 
morbis. 

5) 20 Nonnullis placuit esse ventos quattuor: ab oriente aequi- 4 
noctiali solanum, a meridie austrum, ab occidente aequi- 

26noctiali favonium, ab septentrionali septentrionem. sed 
qui diligentius perquisierunt, tradiderunt eos esse octo, 
maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui etiam exem- 

25 plum conlocavit Athenis turrem marmoream octagonon 

(5)et in singuhs lateribus octagoni singulorum ventorum 
imagines excalptas contra suos cuiusque flatus designavit, 
supraque eam turrim metam marmoream perfecit et in- 
super Tritonem aereum conlocavit dextra manu virgam 

30 porrigentem, et ita est machinatus, uti vento circumage- 

1 add. Kaihel {qui sic: igitux venti si ex h.) 4 minus add. 
Kr 6 exclusiones v. temperatura Kr: temperatura (-am) ex- 
clusiones v.o; » tiphisis ^r \^ add. Kr U extenuatur Jbc: 
extenuabitur unaque {unde elicui namque ubi) x 20 ventus H 

25 turrim SG" octogonon G 27 exscaptas G, ex^calpas H, 
exsculpas S 



22 VITRIJVII 

retur et semper contra flatum consisteret supraque iraa- 

6 ginem flantis venti indicem virgam teneret. itaque sunt(io) 
conlocati inter solanum et austrum ab oriente hiberno 
eurus, inter austrum et favonium ab occidente hibemo 
africus, inter favonium et septentrionem caurus, quem 5 
plures vocant corum, inter septentrionem et solanum 
aquilo. hoc modo videtur esse expressum, uti pateat(i5) 
numerus et nomina et partes, unde flatus certi ventorum 
spirent. quod cum ita exploratum habeatur, ut invenian- 

-6 tur regiones et ortus eorum, sic erit ratiocinandum. con- 10 
locetur ad libellam marmoreum amusium mediis moenibus, 
aut locus ita expoliatur ad regulam et libellam, ut amu-(jo) 
/sium non desideretur, supraque eius loci centrum medium 
conlocetur aeneus gnomon, [indagator umbrae] qui graece 
CKio6r|pr|C dicitur. huius antemeridiana circiter hora quinta ib 
sumenda est extrema gnomonis umbra et puncto signanda, 
deinde circino diducto ad punctum, quod est gnomonis i 
umbrae longitudinis signum, ex eoque a centro circum-(25) 
agenda linea rotundationis. itemque observanda postmeri- 
diana istius gnomonis crescens umbra, et cum tetigerit 20 1 
circinationis lineam et fecerit parem antemeridianae um- 

7 brae postmeridianam, signanda puncto. ex his duobus 
signis circino decusatim describendum, et per decusa- 
tionem et medium centrum linea perducenda ad extremum, (5) 
ut habeatur meridiana et septentrionalis regio. tum postea 25 
sumenda est sexta decima pars circinationis lineae totius 
rotundationis , centrumque conlocandum in meridiana 
linea, qua tangit circinationem, et signandum dextra ac 



6 chaurus G 6 chorum x 7 pateat Kr (cf. 103, 17): 
capiat X 11 libellum S 12 hamusium G (ut postea 

HG) 14 aeneos H 15 sciotheres HG^ ciotheres S Qiuc 

pertinentem glossam quae est indagator umbrae eiecit Kr) ante 
meridiana hora (quinta S) x 16 gnomonis HGS^: gnominis 
S {item V. 20 HS) l» rotundationis 6r^: -ni GS, -ne S^, 

r&undationi H 20 tetiger& H et a. c. S 28 decussa- 

cione G 26 septentrionales H tunc G 28 qua Fhil: 
quae x 



DE ARCHITECTURA LIB. I, 6 23 

(10) sinistra in circinatione et meridiana et septentrionali parte. 

tunc ex signis his quattuor per centrum medium decusatim 

lineae ab extremis ad extremas circinationes perducendae. 

ita austri et septentrionis habebitur octavae partis desi- 

6 gnatio. reliquae partes dextra ac sinistra tres et tres 

(i5)aequales his distribuendae sunt, in tota rotundatione ut 

aequales divisiones octo ventorum designatae sint in de- 

scriptione. tum per angulos inter duas ventorum regiones 

et platearum et angiportorum videntur deberi dirigi de- 

10 scriptiones. his enim rationibus et ea divisione exclusa erit 8 

(10) ex habitationibus et vicis ventorum vis molesta. cum enim 

plateae contra directos ventos erunt conformatae, ex aperto 

caeli spatio impetus ac flatus frequens conclusus in fauci- 

bus angiportorum vehementioribus viribus pervagabitur. 

15 quas ob res convertendae sunt ab regionibus ventorum 

(26) directiones vicorum, uti advenientes ad angulos insularum 
frangantur repulsique dissipentur. 

Fortasse mirabuntur i, qui multa ventorum nomina 9 
noverunt, quod a nobis expositi sunt tantum octo esse 
20 venti. si autem animadverterint orbis terrae circumitionem 

27 per solis cursum et umbras gnomonis aequinoctialis ex in- 
clinatione caeli ab Eratosthene Cyrenaeo rationibus mathe- 
maticis et geometricis methodis esse inventam ducentorum 
quinquaginta duum milium staditim, quae fiunt passus 

}) 25 trecenties et decies quinquies centena milia, huius autem 
octava pars, quam ventus tenere videtur, est triciens non- 
genta triginta septem milia et passus quingenti, non debe- 
bunt mirari, si in tam magno spatio unus ventus vagando 
inclinationibus et recessionibus varietates mutatione flatus 
so faciat. itaque dextra et sinistra austrum leuconotus et 10 



6 tres et tres aequales his Kr: tres aequales et tres 
his X 9 debere G 10 excluserit H 11 molesta vis G 
12 derectos x ventus HS 15 ad reg. HG^ a reg. S 

16 derectiones HS 20 venti GS'-. ventis H, ventos S ad- 
verterint G 21 gnominis HS ex Joc: et(&) x 22 era- 
t(h (r)08thenin H et a. c. G 23 methodiis RG'', -dus GS 
24 stadiorum SG'^ 25 quinquies centena Kr: quinquaginta x 



24 viTRUvn 



1 



altanus flare solet, <(circa)> africum libonotus et subve-(io) 
sperus, circa favonium argestes et certis temporibus etesiae, 
ad latera cauri circius et corus, circa septentrionem thracias 
et gallicus, dextra ac sinistra aquilonem supernas et caecias, 
circa solanum carbas et certo tempore ornithiae, euri vero 5 
medias partes tenentis in extremis euricircias et volturnus. (i5) 
sunt autem et alia plura nomina flatusque ventorum e locis 

11 aut fluminibus aut montium procellis tracta. praeterea 
aurae matutinae, qua sol, cum emergit, de subterranea 
parte versando pulsat aeris umorem et [impetu] scandendo 10 
praeurens exprimit aurarum antelucano impetu flatus. qui 28 
cum exorto sole permanserunt, euri venti tenent partes, 
et ea re, quod ex auris procreatur, ab Graecis eupoc vide- J 
tur esse appellatus, crastinusque dies propter auras matu- " 
tinas aupiov fertur esse vocitatus. sunt autem nonnuUi, 15 (? 
qui negant Eratosthenem potuisse veram mensuram orbis 
terrae coUigere. quae sive est certa sive non vera, non 
potest nostra scriptura non veras habere terminationes 

l2regionum, unde spiritus ventorum oriuntur. ergo si ita 
est, tantum erit, uti non certam mensurae rationem sed20( 
aut maiores impetus aut minores habeant singuli venti. 
Quoniam haec a nobis sunt breviter exposita, ut fa- 
cilius intellegatur, visum est mihi in extremo volumine 
formas sive, uti Graeci dicunt, cxr||uaTa duo explicare, unum 
ita deformatum, ut appareat, unde certi ventorum spiritus 25 ( 
oriantur, alterum, quemadmodum ab impetu eorum aversis 
directionibus vicorum et platearum evitentur nocentes fla- 
tus. erit autem in exaequata planitie centrum, ubi est 
littera a, gnomonis autem antemeridiana umbra, ubi est 



1 add. Kr subvesperos x 2 ergastes x &hesi§ S ((r'^), 
aetthestae HG 3 chauri x circlas H chorus x 6 te- 
nentis Joc: -tes x euri circias GS^, euri certias H (-cias S) 
vulturnus G 7 nomina plura S 8 a fluminibus S 9 qua 
Bo: quas x 10 del Kr 11 impetu {cf. v. 10) Kr: spiri- 

tu X 11 praeurens Kr: prudens HG., procedens {in ras.) 

S {G^ 13 aurus x 15 aurion x autem HS: enim G 
24 formas Phil: forma x schemata (scem. S) dicunt x ex- 
planare S 



{ 



j 



DE ARCHITECTURA LIB. I, 6 25 

(20) B, et a centro, ubi est a, diducto circino ad id signum 

umbrae, ubi est b, circumagatur linea rotundationis. re- 

posito autem gnomone ubi antea fuerat, expectanda est, 

dum decrescat faciatque iterum crescendo parem ante- 

5 meridianae umbrae postmeridianamtangatquelineamrotun- 

(26) dationis , ubi erit littera c. tunc a signo, ubi est b, et a 

signo, ubi est c, circino decusatim describatur, ubi erit d; 

deinde per decusationem et centrum, ubi est a, perducatur 

29 linea ad extremum, in qua linea erunt litterae e et f. haec 

10 linea erit index meridianae et septentrionalis regionis. tunc 13 

circino totius rotundationis sumenda est pars xvi, circini- 

que centrum ponendum est in meridiana linea, qua tangit 

rotundationem, ubi est littera e, et signandum dextra 

(6) sinistra, ubi erunt litterae g h. item in septentrionali parte 

15 centrum circini ponendum in rotundationis et septentrionali 

linea, ubi est littera f, et signandum dextra ac sinistra, 

ubi sunt litterae i et k, et ab g ad k et ab h ad i per 

centrum lineae perducendae. ita quod erit spatium ab 

(10) G ad H, erit spatium venti austri et partis meridianae ; item 

20 quod erit spatium ab i ad k, erit septentrionis. reliquae 

partes dextra ter ac sinistra ter dividendae sunt aequaliter, 

quae sunt ad orientem, in quibus litterae l m, et ab oc- 

cidente, in quibus sunt litterae n et o. ab m ad o et ab 

(16) L ad N perducendae sunt lineae decusatim. et ita erunt 

25 aequaliter ventorum octo spatia in circumitione. quae cum 

ita descripta erunt, in singulis angulis octagoni, cum a 

meridie incipiemus, inter eurum et austrum in angulo erit 

1 ubi est A diducto ed: ubi est .a, et .b. deducto x id HS: 
om, G 4 parem G: partem HSG'^ 6 ubi erit littera .c. 

GH^: ubi erit littera .e. HS^, ubi erat littera .d. S{G^ 7 ubi 
est .c. HGS^: ubi e .d. SG" ubi erit d. HGS^: ubi erit .e. 
SG' 8 ubi est A Kr: ubi est .d. HGS\ ubi est e SG' 
» ad 5: 2i\y HG erunt litterae SG"^: erit littera HG lo in- 
dex HG : indextra S septentrionales H 12 qua Gal: quae x 
17 ad .k. S: ad .h. GS\ om. H 20 ab .i. ad .k. H-SG': ab 
.i. ab .k. HG 21 dextra ter ac sinistra ter Kr: dextrates ac 
sinistrates GS^, dextra tres ac sinistra tres HSG'^ 28 ab .1. 
ad .n. H-: ab .i. ad .n. x 26 circumitione G^ -nem J3" 



26 VITRUVII 

littera g, inter austrum et africum h, inter africum et 
favonium n, inter favonium et caurum o, inter caurum(20) 
et septentrionem k, inter septentrionem et aquilonem i, 
inter aquilonem et solanum l, inter solanum et eurum m. 
ita his confectis inter angulos octagoni gnomon ponatur, 5 
et ita dirigantur angiportorum divisiones. 
VII Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio 30 
ad opportunitatem et usum communem civitatis est ex- 
plicanda aedibus sacris, foro reliquisque locis communibus. 
et si erunt moenia secundum mare, area, ubi forum con- 10 
stituatur, eligenda proxime portum, sinautemmediterraneo, (5) 
in oppido medio. aedibus vero sacris, quorum deorum 
maxime in tutela civitas videtur esse, et lovi et lunoni 
et Minervae, in excelsissimo loco, unde moenium maxima 
pars conspiciatur, areae distribuantur. Mercurio autem in 15 
foro aut etiam, ut Isidi et Serapi, in emporio; Apollini(io) 
Patrique Libero secundum theatrum; Herculi, in quibus 
civitatibus non sunt gymnasia neque amphitheatra, ad 
circum ; Marti extra urbem sed ad campum ; itemque Veneri 
ad portum. id autem etiam Etruscis haruspicibus disci- 20; 
plinarum scripturis ita est dedicatum, extra murum Veneris, (15; 
Volcani, Martis fana ideo conlocari, uti non insuescat in 
urbe adulescentibus seu matribus familiarum veneria libido, 
Volcanique vi e moenibus religionibus et sacrificiis evocata 
ab timore incendiorum aedificia videantur liberari. Martis 25t 
vero divinitas cum sit extra moenia dedicata, non erit(20 
inter cives armigera dissensio, sed ab hostibus ea defensa 
2 belli periculo conservabit. item Cereri extra urbem loco, 
quo <(non quoIibet)> nomine semper homines nisi per sa- 
crificium necesse habeant adire; cum religione, caste sanc- 30 
tisque moribus is locus debet tueri. ceterisque diis ad 
sacrificiorum rationes aptae templis areae sunt distri-(2fi 
buendae. 



2 chaurum x 18 et (iovi) HG: ut S 22 insuescat S^: 
-cant X 24 vi Joc. vis x 25 a timore G 27 defensa GS^: 
-si HS 28 belli Krx a belli x cerei H 2» add. Kr 



DE ARCHITECTURA LIB. I, 7. II, 1 27 

De ipsis autem aedibus sacris faciundis et de earum 

symmetriis in tertio et quarto volumine reddam rationes, 

31 quia in secundo visum est mihi primum de materiae copiis, 

quae in aedificiis sunt parandae, quibus sint virtutibus et 

6 quem habeant usum, exponere, <(deinde)> commensus ae- 

dificiorum et ordines et genera singula symmetriarum 

(6) peragere et in singulis voluminibus explicare. 



LIBER SECUNDUS. 

Dinocrates architectus cogitationibus et sollertia fretus, i 
10 cum Alexander rerum potiretur, profectus est e Macedonia 

ad exercitum regiae cupidus commendationis. is e patria 
(10) a propinquis et amicis tulit ad primos ordines et pur- 

puratos litteras, ut aditus haberet faciliores, ab eisque 

exceptus humane petit, uti quamprimum ad Alexandrum 
15 perduceretur. cum polliciti essent, tardiores fuerunt ido- 

neum tempus expectantes. itaque Dinocrates ab his se 
16) existimans ludi ab se petit praesidium. fuerat enim am- 

plissima statura, facie grata, forma dignitateque summa. 

his igitur naturae muneribus confisus vestimenta posuit 
20 in hospitio et oleo corpus perunxit caputque coronavit po- 

pulea fronde, laevum umerum pelle leonina texit, dextra- 
;20)que clavam tenens incessit contra tribunal regis ius di- 

centis. novitas populum cum avertisset, conspexit eum 2 

Alexander. admirans ei iussit locum dari, ut accederet, 
86 interrogavitque , quis esset. at ille: ^Dinocrates', inquit, 

*architectus Macedo, qui ad te cogitationes et formas ad- 

fero dignas tuae claritati. namque Athon montem for- 
:26)mavi in statuae virilis figuram, cuius manu laeva designavi 
82civitatis amplissimae moenia, dextera pateram, quae ex- 
80 ciperet omnium fluminum, quae sunt in eo monte, aquam, 



1 earum Phil: arearum x 6 add. Mar. 10 e (macedonia) 
HS: a m.EG 18 ut S: om. HEG 17 exestimans H 
«4 ei iussit HS: iussit ei EG 2» dextra EG 



28 VITRUVn 

3 ut inde in mare profunderetur'. delectatus Alexander ra- 
tione formae statim quaesiit, si essent agri circa, qui 
possent frumentaria ratione eam civitatem tueri. cum in- (5) 
venisset non posse nisi transmarinis subvectionibus: ^Di- 
nocrates', inquit, ^attendo egregiam formae compositionera 5 
et ea delector, sed animadverto, si qui deduxerit eo loci 
coloniam, fore ut iudicium eius vituperetur. ut enim natus 
infans sine nutricis lacte non potest ali neque ad vitae(io) 
crescentis gradus perduci, sic civitas sine agris et eorum 
fructibus in moenibus affluentibus non potest crescere nec 10 
sine abundantia cibi frequentiam habere populumque sine 
copia tueri. itaque quemadmodum formationem puto pro- i 
bandam, sic iudico locum inprobandum; teque volo esse 

4 mecum, quod tua opera sum usurus'. ex eo Dinocrates ab(i5: 
rege non discessit et in Aegyptum est eum persecutus. 15 
ibi Alexander cum animadvertisset portum naturaliter 
tutum, emporium egregium, campos circa totam Aegyptum 
frumentarios, inmanis fluminis Nili magnas utilitates, iussit 
eum suo nomine civitatem Alexandriam constituere. ita(20 
Dinocrates a facie dignitateque corporis commendatus ad 2o| 
eam nobilitatem pervenit. mihi autem, imperator, staturam 
non tribuit natura, faciem deformavit aetas, valetudo de- 
traxit vires. itaque quoniam ab his praesidiis sum desertus, 
per auxilia scientiae scriptaque, ut spero, perveniam ad(2j 
commendationem. 25 

5 Cum autem <(quae)^ primo volumine de officio archi- 
tecturae terminationibusque artis perscripsi, item de moeni- 
bus et intra moenia arearum divisionibus, insequatur ordo 32 
de aedibus sacris et publicis aedificiis itemque privatis, 
quibus proportionibus et symmetriis debeant esse, uti ex- 3( 
plicentur, non putavi ante ponendum, nisi prius de materiae 



l ratione EG: natione HS 2 qu^siuit GS 3 pos- 

sent EG: possint HS 6 siquid eduxerit HS loci Phil: 
loco X 1 fore EGS^: forte HS 13 iudicio H 15 ab- 
cessit S 20 dignitatisque H 24 auxilia HS: auxilium EG 
26 add. Kr 



DE ARCHITECTURA LIB. II, 1 29 

[5) copiis , e quibus conlatis aedificia structuris et materia- 
tionibus perficiuntur, quas habeant in usu virtutes, ex- 
posuissem, quibusque rerum natura e principiis essent 
temperatae, dixissem. sed antequam naturales res incipiam 

5 explicare, de aedificiorum rationibus, unde initia ceperint 

10) et uti creverint eorum inventiones, anteponam, etinsequar 
ingressus eorum, qui antiquitates rerum naturae et initia 
humanitatis et inventiones perquisitas scriptorum prae- 
ceptis dedicaverunt. itaque quemadmodum ab his sum 

10 institutus , exponam. 

Homines vetere more ut ferae in silvis et speluncis et I 

i5)nemoribus nascebantur ciboque agresti vescendo vitamex- 
igebant. interea quodam in loco ab tempestatibus et ventis 
densae crebritatibus arbores agitatae et inter se terentes 

15 ramos ignem excitaverunt, et eius flamma vehementi per- 
territi, qui circa eum locum fuerunt, sunt fugati. postea 

10) re quieta propius accedentes cum animadvertissent com- 
moditatem esse magnam corporibus ignis teporem, ligna 
adicientes et is conservantes alios adducebant et nutu 

10 monstrantes ostendebant, quas haberent ex eo utilitates. 
in eo hominum congressu cum prof undebantur aliter <(atque 

5)aliter^ e spiritu voces, cotidiana consuetudine vocabula, ut 
obtigerant, constituerunt, deinde significando res saepius in 
usu ex eventu fari fortuito coeperunt et ita sermones inter 

15 se procreaverunt. ergo cum propter ignis inventionem con- 2 
4 ventus initio apud homines et concilium et convictus esset 
natus, et in unum locum plures convenirent habentes ab 
natura praemium praeter reliqua animalia, ut non proni 

1 materiationibus Kr {cf. 88, 9): materiae rationibus x 
8 natura e Kr: naturae x 4 temperata HS 5 coeperint 
J3'G'" 7 eorum qui antiquitates r. n. et initia Kr: antiquita- 
tis r. n. et eorum qui initia x 8 humanitates H 12 exige- 
bant HS': eigebant G 13 quondam H a temp. G 15 eius 
Sch: eo GS (ea 5"^), eos H 16 effugati S 17 re quieta S': 
requieta HS., requie data G proprius H cum — adicientes 
om. S, suppl. S^ 18 ignis A>: adignis {cam ad add.) x 19 is 
Kr: id x 21 add. Kr {cf. 5, 24): aliter e x 23 obtigerant 
SG*^: optegerent H 



30 VITRUVU 

sed erecti ambularent mundique et astrorum magnificen- j 
tiam aspicerent, item manibus et articulis quam vellent rem (5) 
faciliter tractarent, coeperunt in eo coetu alii de fronde 
facere tecta, alii speluncas fodere sub montibus, nonnulli 
hirundinum nidos et aedificationes fearum imitantes de 5 
luto et virgulis facere loca, quae subirent. tunc observantes 
aliena tecta et adicientes suis cogitationibus res novas, 
efficiebant in dies meliora genera casarum. cum essent(io; 
autem homines imitabili docilique natura, cotidie inven- 
tionibus gloriantes alius alii ostendebant aedificiorum effec- 10 
tus, et ita exercentes ingenia certationibus in dies melio- ■ 
ribus iudiciis efficiebantur. primumque furcis erectis et 
VTTgulis interpositis luto parietes texerunt. alii luteas glae- (15; 
bas arefacientes struebant parietes, materia eos iugumen- 
tantes, vitandoque imbres et aestus tegebant harundinibus 15 
et fronde. posteaquam per hibernas tempestates tecta non 
potuerunt imbres sustinere, fastigia facientes, luto inducto 
proclinatis tectis, stillicidia deducebant. (20; 

Haec autem ex is, quae supra scriptae sunt, originibus 
instituta esse possumus sic animadvertere , quod ad hunc ao 
diem nationibus exteris ex his rebus aedificia constituuntur, 
uti Gallia, Hispania, Lusitania, Aquitania scandulis robu- 
steis aut stramentis. apud nationem Colchorum in Ponto (26 
propter silvarum abundantiam arboribus perpetuis planis 
dextra ac sinistra in terra positis, spatio inter eas relicto 26 
quanto arborum longitudines patiuntur, conlocantur in | 
extremis partibus earum supra alterae transversae, quae * 
circumcludunt medium spatium habitationis. tum insuper^so 
alternis trabibus ex quattuor partibus angulos iugumen- 
tantes et ita parietes arboribus statuentes ad perpendi-Sc 
culum imarum educunt ad altitudinem turres, intervalla- si 
que, quae relinquuntur propter crassitudinem materiae, 
schidiis et luto obstruunt. item tecta, recidentes ad ex- 



1» scriptae Laet: scripta x 21 constitunntur G: -antur HS 
22 hispania S: spania HG (ispania H^) aequitania G (eq.) S 
scandulis G: scandalis HS 28 tunc G 



DE ARCHITECTDRA LIB. II, 1 31 

tremos <^angulos)> transtra, traiciunt gradatim contrahentes, 
5) et ita ex quattuor partibus ad altitudinem educunt medio 

metas, quas fronde et luto tegentes efficiunt barbarico 

more testudinata turrium tecta. Phryges vero, qui cam- 5 
5 pestribus locis sunt habitantes, propter inopiam silvarum 

egentes materiae eligunt tumulos naturales eosque medios 
o)fossura detegentes et itinera perfodientes dilatant spatia, 

quantum natura loci patitur. insuper autem stipites inter 

se religantes metas efficiunt, quas harundinibus et sar- 
10 mentis tegentes exaggerant supra habitationes e terra 

maximos grumos. ita hiemes calidissimas, aestates frigi- 
5)dissimas efficiunt tectorum rationes. nonnulli ex ulva 

palustri componunt tuguria tecta. apud ceteras quoque 

gentes ex cannula pari similique ratione casarum perli- 
5 ciuntur constitutiones. non minus etiam Massiliae animad- 

vertere possumus sine tegulis subacta cum paleis terra 
0)tecta. Athenis Areopagi antiquitatis exemplar ad hoc 

tempus luto tectum. item in Capitolio commonefacere 

potest et significare mores vetustatis Romuli casa et in 
arce sacrorum stramentis tecta. ita his signis de antiquis 6 

inventionibus aedificiorum, sic ea fuisse ratiocinantes, 

possumus iudicare. 
i) Cum autem cotidie faciendo tritiores manus ad aedi- 

ficandum perfecissent et sollertia ingenia exercendo per 
) consuetudinem ad artes pervenissent, tum etiam industria 

in animis eorum adiecta perfecit, ut, qui fuerunt in his 
B studiosiores, fabros esse se profiterentur. cum ergo haec 

ita fuerint primo constituta et natura non solum sensibus 

ornavisset gentes quemadmodum reliqua animalia, sedetiam 



1 add. Joc 6 materia G 1 fossura G'^-. forsura G, fos- 

sniae HS detegentes Sch: detinentes x 8 in quantnm G 
• qua H 10 exaggerant rec: -rabant x habitationis H 

11 crumoB X aestatis H 12 elFicit H 14 ex cannula Kr: 

et nonnulla loca {scU. & nnuUa) x 17 ariopagi G 19 \e- 

edificantinm i 

tustates H 28 tritores H ad ^dificandu p fecissent S^ 
; 24 ingenii G 27 se om. G 28 solum HSG': plus G 



32 VITRUVU 

cogitationibus et consiliis armavisset mentes et subiecisset 
cetera animalia sub potestate, tunc vero ex fabricationibus (5 
aedificiorum gradatim progressi ad ceteras artes et disci- 
plinas, e fera agrestique vita ad mansuetam perduxerunt 

7 humanitatem. tum autem struentes animose et aevo pro- 5 
spicientes maioribus cogitationibus ex varietate artium 
natis, non casas sed etiam domos fundatas et latericiis (k 
parietibus aut e lapide structas materiaque et tegula tec- 
tas perficere coeperunt, deinde observationibus studiorum 

e vagantibus iudiciis et incertis ad certas symmetriarum k 
perduxerunt rationes. posteaquam animadverterunt pro- 
fusos esse partus naturae et abundantem materiae copiamcii 
ad aedificationes ab ea comparatam, tractando nutrierunt 
et auctam per artes ornaverunt voluptatibus elegantiam 
vitae. igitur de his rebus, quae sunt in aedificiis ad usum li 
idoneae, quibusque sunt qualitatibus et quas habeant vir- 
tutes, ut potuero, dicam. 

8 Sed si qui de ordine huius libri disputare voluerit, quod(2i 
putaverit eum primum institui oportuisse, ne putet me 
erravisse, sic reddam rationem. cum corpus architecturae 2( 
scriberem, primo volumine putavi, quibus eruditionibus et 
disciplinis esset ornata, <^oportere)> exponere finireque ter- 
minationibus eius species et, e quibus rebus esset nata, (2 
dicere. ergo in primo de artis officio itemque, quid opor- 
teat esse in architecto, ibi pronuntiavi. in hoc de natura- 2 
libus materiae rebus, quem habeant usum, disputabo. nam- 
que hic liber non profitetur, unde architectura nascatur, 
sed unde origines aedificiorum sunt institutae et quibus 3 
rationibus enutritae et progressae sint gradatim ad hanc i 



2 ex (e Phil); & (et) x 5 tunc G struentes Kr: in- 
struentes {cum in add.) x aevo prosp, Kr: ae prosp. ante ras. 
H, eprosp. G^ ~^ prosp. S 8 tectas G -. tecta HS 12 naturae 
et abundantem materiae copiam Kr: ab naturae materia & ab- 
undante copiarum H^ natur^ ad materiam et abundantem 
copiam GS^ 22 add. Kr {cf. 37, 28) 24 ergo — offi- 

cio transp. Kr: post pronuntiavi exh. x itemque Kr: ita- 
que X 



DE ARCHITECTURA LIB. U, 1. 2 33 

finitionem. ergo ita suo ordine et loco huius erit volu- 9 
minis constitutio. 

Nunc revertar ad propositum et de copiis, quae aptae 

(6) sunt aedificiorum perfectionibus, quemadmodum videantur 

5 esse ab natura rerum procreatae quibusque mixtionibus 

principiorum congressus temperentur, ne obscura sed per- 

spicua legentibus sint, ratiocinabor. namque nulla mate- 

riarum genera neque corpora neque res sine principiorum 

(lO)coetu nasci neque subici intellectui possunt, neque aliter 

10 natura rerum praeceptis physicorum veras patitur habere 
explicationes, nisi causae, quae insunt in his rebus quem- 
admodum et quid ita sint, subtilibus rationibus habeant 
demonstrationes. 

(16) Thales primum aquam putavit onmium rerum esse prin- n 

15 cipium; Heraclitus Ephesius, qui propter obscuritatem 

scriptorum a Graecis CKOTeivoc est appellatus, ignem; De- 

mocritus quique est eum secutus Epicurus atomos, quas 

nostri insecabilia corpora, nonnulli individua vocitaverunt ; 

(ao)Pythagoreorum vero disciplina adiecit ad aquam et ignem 

30 aera et terrenum. ergo Democritus, etsi non proprie res 

nominavit sed tantum individua corpora proposuit, ideo 

ea ipsa dixisse videtur, quod ea, cum sint disiuncta, nec 

laeduntur nec interitionem recipiunt nec sectionibus divi- 

(25)duntur, sed sempiterno aevo perpetuo infinitam retinent 

25 in se soliditatem. ex his ergo congruentibus cum res om- 2 

nes coire nascique videantur et hae in infinitis generibus 

rerum naturae sint disparatae, putavi oportere de varie- 

tatibus et discriminibus usus earum quasque haberent in 

(30) aedificiis qualitates exponere, uti, cum fuerint notae, non 

30 habeant qui aedificare cogitant errorem, sed aptas ad 
usum copias aedificiis comparent. 



1 ita om. S 6 ne G: nec H^ n S 14 Tales x 16 sco- 
tinos X 17 quoque SG'^ quas Ro: quos x 19 pythari 
eorum H 20 aera G: aerea HS 22 nec laeduntur rec: nec 
leguntur HG^ negleguntur SG' 27 naturae sint Kr: natura 
essent x 

ViTRUv. de aroliitect. ed. Krohn. 3 



34 VITRUVII 

III Itaque primum de lateribus, qua de terra duci eos opor- 
teat, dicam. non enim de harenoso neque calculoso luto 38 
neque sabulone soluto sunt ducendi, quod, ex his generibus 
cum sint ducti, primum fiunt graves, deinde, cum ab im- 
bribus in parietibus sparguntur, dilabuntur et dissolvuntur 5 
paleaeque in his non cohaerescunt propter asperitatem. (5) 
faciendi autem sunt ex terra albida cretosa sive de ru- 
brica aut etiam masculo sabulone ; haec enim genera propter 
levitatem habent firmitatem et non sunt in opere ponde- 

2 rosa et faciliter aggerantur. ducendi autem sunt per ver- 10 
num tempus et autumnale, ut uno tenore siccescant. qui(io] 
enim per solstitium parantur, ideo vitiosi fiunt, quod, sum- 
mum corium sol acriter cum praecoquit, efficit, ut videatur 
aridum, interior autem sit non siccus; et cum postea sic- 
cescendo se contrahit, perrumpit ea, quae erant arida. ita 15 
rimosi facti efficiuntur inbecilli. maxime autem utiliores (15] 
erunt, si ante biennium fuerint ducti; namque non ante 
possunt penitus siccescere. itaque cum recentes et non 
aridi sunt structi, tectorio inducto rigidoque obsolidate per- 
manente, ipsi sidentes non possunt eandem altitudinem, qua 20 
est tectorium, tenere contractioneque moti non haerent cum(20] 
eo, sed ab coniunctione eius disparantur; igitur tectoria 
ab structura seiuncta propter tenuitatem per se stare non 
possunt, sed franguntur, ipsique parietes fortuito sidentes 
vitiantur. ideo etiam Uticenses laterem, si sit aridus et 25 
ante quinquennium ductus, cum arbitrio magistratus fuerit(25) 

3 ita probatus, tunc utuntur in parietum structuris. fiunt 
autem laterum genera tria: unum, quod graece Lydium 
appellatur, id est quo nostri utuntur, longum sesquipede, 
latum pede. ceteris duobus Graecorum aedificia struuntur; 39 
ex his unum TrevTabujpov, alterum xeTpabujpov dicitur. 31 



3 sabulone soluto rec: sabulonoso luto x 4 intribus HS 
11 tenore Joc: tempore x 13 chorium H effecit H 14 sic- 
ciscendo HS id obsolidate {Kr) permanente Joc: obsolidati 
permanent x 20 qu§ e tectorum G 24 fortuitu S (H^G'^ 
sidentes S^: sedentes x 28 lydium H^ lidiu GS 31 pen- 
tadoron x tetradoron x 



DE ARCHITECTURA LIB. II, 3. 4 35 

bujpov autem Graeci appellant palmum, quod munerum 

datio graece biupov appellatur, id autem semper geritur 
:6) per manus palmum. ita quod est quoquoversus quinque 

palmprum, pentadoron, quod quattuor, tetradoron dicitur, 
5 et quae sunt publica opera, TrevTabujpujc, quae privata, 

TETpabuupujc struuntur. fiunt autem cum his lateribus se- 4 

milateria. quae cum struuntur, una parte lateribus ordines, 
[0)altera semilateres ponuntur. ergo ex utraque parte ad 

Uneam cum struuntur, alternis coriis parietes alligantur 
10 et medii lateres supra coagmenta conlocati et firmitatem 

et speciem faciunt utraque parte non invenustam. 

Est autem in Hispania ulteriore civitas Maxilua et 
.5)Callet et in Asia Pitane, ubi lateres, cum sunt ducti et 

arefacti, proiecti natant in aqua. natare autem eos posse 
15 ideo videtur, quod terra est, de qua ducuntur, pumicosa. 

ita cum est levis, aere solidata non recipit in se nec com- 

bibit liquorem. igitur levi raraque cum sit proprietate, 
0) quocumque pondere fuerit, cogitur ab rerum natura, quem- 

admodum pumex uti ab aqua sustineatur. sic autem ma- 
10 gnas habent utilitates, quod neque in aedificationibus sunt 
L9)onerosi et, cum non patiantur penetrare in corpus umi- 
J4)dam potestatem, a tempestatibus non dissolvuntur. 
In caementiciis autem structuris primum est de harena rv 

quaerendum, ut ea sit idonea ad materiem miscendam ne- 
15 que habeat terram commixtam. genera autem harenae fossi- 

ciae sunt haec: nigra, cana, rubra, carbunculus. ex his 
5)quae in manu confricata fecerit stridorem, erit optima; 

quae autem terrosa fuerit, non habebit asperitatem. item 

si in vestimentum candidum ea coniecta fuerit, postea ex- 



1 doron x 3 quinque GS'^: equinque HS 6 penta- 

doros HS^ -toros G 6 tetradoros G, -doro HS 9 cum 

str. HS: construuntur G coriis SH^: choriis HG'^ 10 coUo- 
cati HS: collecti G 12 Maxilua Voss: maxima x 13 Callet 
Plin. 35, 171: in galliis a- Pitane Joc: ita ne x 21 non pa- 
tiantur — potestatem transp. Kr: post proprietate v. 17 exh. x 
{qui cum interpolatione scribit: et cum ducuntur a tempesta- 
tibus etc.) 26 carbunculus GS^: -lum HS 2» contecta H 

3* 



36 VITRUVU 

cussa vel icta id non inquinarit neque ibi terra subsiderit, j 

2 erit idonea. sin autem non erunt harenaria, unde fodiatur, j 
tum de fluminibus aut e glarea erit excernenda, non minus(i 
etiam de litore marino. sed ea in structuris liaec habet 
vitia: difficulter siccescit, neque onerari se continenter 5' 
paries patitur, nisi intermissionibus requiescat, neque con- 
camerationes recipit. marina autem hoc amplius, quod 
etiam parietes, cum in is tectoria facta fuerint, remitten-(i 

3 te se salsugine eorum dissolvuntur. fossiciae vero cele- 
riter in structuris siccescunt, et tectoria permanent, et 1 
concamerationes patiuntur, sed eae, quae sunt de hare- 
nariis recentes. si enim exemptae diutius iacent, ab sole 
et luna et pruina concoctae resolvuntur et fiunt terrosae.(s 
ita cum in structuram coiciuntur, non possunt continere 
caementa, sed ea ruunt et labuntur oneraque parietes non 1 
possunt sustinere. recentes autem fossiciae cum in struc- 
turis tantas habeant virtutes, eae in tectoriis ideo non 
sunt utiles, quod pinguitudini eius calx commixta propterci 
vehementiam non potest sine rimis inarescere. fluviatica { 
vero propter macritatem uti signinum liaculorum subac- % 
tionibus in tectorio recipit soliditatem. 

V De harenae copiis cum habeatur explicatum, tum etiam 
de calce diligentia est adhibenda, uti de albo saxo aut 
silice coquatur; et quae erit ex spisso et duriore, erit utilis ( 
in structura, quae autem ex fistuloso, in tectoriis. cum ea j 
erit extincta, tunc materia ita misceatur, ut, si erit f ossicia, 
tres harenae et una calcis infundatur; si autem fluviatica 
aut marina, duo harenae, una calcis coiciatur. ita enim 
erit iusta ratio mixtionis temperaturae. etiam in fluviatica(^ 



3 tunc S 5 siccescit 8: siccessit HG^^ siccersit G 

continenter recipit paries H 8 remitteutese G^ remittentes 
H.S salsugine (-nem) x U eae: hae i?»S, hgc G 15 ea 
ruunt GS\ earunt H. 17 eae H'. hae (x, he§ S 18 pingui- 
tudini eius calx c. K.r\ pinguitudini (pinguedine S) eius cabc 

e al.ea 
palea c. {scil. pinguitudini ei : calx c.) x {cf. 54, 1) cummixta H 
20 liacolorum HS, t iaculorum G subactiones G 22 ha- 
beatur HG-. sit S 



DE ARCHITECTURA LIB. II, 4. 5. 6 37 

aut marina si qiii testam tunsam et succretam ex tertia 

parte adiecerit, efficiet materiae temperaturam ad usum 

meliorem. quare autem cum recipit aquam et harenam 2 

I calx, tunc confirmat structuram, haec esse causa videtur, 

') 5 quod e principiis, uti cetera corpora, ita et saxa sunt tem- 

perata. et quae plus habent aeris, sunt tenera;* quae aquae, 

lenta sunt ab umore ; quae terrae, dura ; quae ignis, fragiliora. 

itaque ex his saxa si, antequam coquantur, contusa minute 

' mixta harenae in structuram coiciantur, non solidescunt 

•10 nec eam poterunt continere. cum vero coniecta in forna- 

I cem ignis vehementi fervore correpta amiserint pristinae 

j soliditatis virtutem, tunc exustis atque exhaustis eorum 

I viribus relinquuntur patentibus foraminibus et inanibus. 

88)(ideo autem, quo pondere saxa coiciuntur in f omacem, cum 3 

15 eximuntur, non possunt ad id respondere, sed cum expen- 

duntur, permanente ea magnitudine, excocto liquore cir- 

citer tertia parte ponderis inminuta esse inveniuntur.) 

83)ergo liquor, qui est in eius lapidis corpore, et aer cum(2) 

exustus et ereptus fuerit, habueritque in se residuum 

20 calorem latentem, prius quem ex ignis vi recepit, intinc- 

tus in aqua, umore penetrante in foraminum raritates, 

confervescit et ita refrigeratus reicit ex calcis corpore 

(3) fervorem. igitur cum patent foramina eorum et raritates, (3) 

harenae mixtionem in se corripiunt et ita cohaerescunt 
25 siccescendoque cum caementis coeunt et efficiunt struc- 
turarum soliditatem. 

Est etiam genus pulveris , quod efficit naturaliter res VI 
admirandas. nascitur in regionibus Baianis in agris muni- 
cipiorum, quae sunt circa Vesuvium montem. quod com- 
80 mixtum cum calce et caemento non modo ceteris aedi- 
ficiis praestat firmitates, sed etiam moles cum struuntur 
in mari, sub aqua solidescunt. hoc autem fieri hac ratione 
videtur, quod sub his montibus et terrae ferventes sunt 

7 durae H 9 in instructuram HS 14 ideo autem — 
inveniuntur transp. Kr : post fervorem (v. 23) exh. x 20 prius 
quem ex ignis vi reeepit transp. Kr: post in aqua (i*. seq.) exh. 
X sic: priusquam ex igni vim (igniu G) recipit 



38 VITRUYII 

et fontes crebri, qui non essent, si non in imo haberent , 
aut e sulphure aut alumine aut bitumine ardentes maxi-(i6; 
mos ignes. igitur penitus ignis et flammae vapor per 
intervenia permanans et ardens efficit levem eam terram, 
et ibi quod nascitur tofus exsurgens, est sine liquore. ergo 5 j 
cum tres res consimili ratione ignis vehementia foratae 
in unam pervenerint mixtionem, repente recepto Iiquore(2o; 
una cohaerescunt et celeriter umore duratae solidantur, 

2 neque eas fluctus neque vis aquae potest dissolvere. ar- 
dores autem esse in his locis etiam haec res potest in- 10 
dicare, quod in montibus Cumanorum Baianis sunt loca 
sudationibus excavata, in quibus vapor fervidus ab imo 
nascens ignis vehementia perforat eam terram per eam- (26) 
que manando in his locis oritur et ita sudationum egregias 
efficit utilitates. non minus etiam memorantur antiquitus 15 1 
crevisse ardores et abundavisse sub Vesuvio monte et inde 
evomuisse circa agros flammam. ideoque tunc quae spongia 
sive pumex Pompeianus vocatur excocto ex alio genereoo) 
lapidis in hanc redacta esse videtur generis qualitatem. 

3 id autem genus spongiae, quod inde eximitur, non in 43 
omnibus locis nascitur nisi circum Aetnam et collibus 21 
Mysiae, quae a Graecis KaxaKeKaujuevri nominatur, et si j 
quae eiusdem modi sunt locorum proprietates. si ergo in « 
his locis aquarum ferventes inveniuntur fontes et monti- (6) 
bus excavatis calidi vapores ipsaque loca ab antiquis 25 
memorantur pervagantes in agris habuisse ardores, videtur 
esse certum ab ignis vehementia ex tofo terraque, quem- 
admodum in fornacibus ex calce, ita ex his ereptum esse 

4 liquorem. igitur dissimilibus et disparibus rebus correptis(io) 
et in udam potestatem conlatis, calida umoris ieiunitas 30 

2 sulpure H 5 exurgens H, exsurgens GS 6 foratae 
Nohl: formatae x 9 dies solvere G 11 cumannorum HS 
14 post manando ex antecedente v. fervidus ab imo nascens 
repetit x 15 memorantur GS^: memorentur HS 18 excocto 
HS: excocta GS'' 21 aethnam 6r, ethnam SG^ 22 catacae | 
caumae H, catacecaume /S, cata cecaumenos GS^ 24 montibus 
Joc: in omnibus x 27 ex Joc: & x 28 ex calce 3Iar: & acal- 
ce X 80 udam Kr: unam x 



I 



DE ARCHITECTURA LIB. II, 6 39 

aqua repente satiata latenti calore confervescit et vehe- 
menter efficit ea coire celeriterque comraunibus corporibus 
unam soliditatis percipere virtutem. 

Relinquetur desideratio , quoniam item sunt in Etruria 

) 5 ex aqua calida crebri f ontes , quid ita non etiam ibi nas- 
citur pulvis, e quo eadem ratione sub aqua structura soli- 
descat. itaque visum est, antequam desideraretur, de his 
rebus, quemadmodum esse videantur, exponere. omnibus 
locis et regionibus non eadem genera terrae nec lapides 

lonascuntur, sed nonnulla sunt terrena, alia sabulosa item- 
que glareosa, aliis locis harenosa, non minus materia, et 
omnino dissimili disparique genere in regionum varietati- 
bus qualitates insunt in terra. maxime autem id sic licet 
considerare, quod, qua mons Appenninus regiones Italiae 

15 Etruriaeque circa cingit, prope in omnibus locis non de- 
sunt fossicia harenaria, trans Appenninum vero, quae pars 
est ad Adriaticum mare, nulla inveniuntur, item Achaia, 

14 Asia, omnino trans mare, nec nominantur quidem. igitur 
non in omnibus locis, quibus effervent aquae calidae crebri 

20 fontes, eaedem opportunitates possunt similiter concurrere, 
sed omnia, uti natura rerum constituit, non ad voluptatem 

(5) hominum, sed ut fortuito disparata procreantur. ergo qui- 
bus locis non sunt terrosi montes sed genere materiae, (est 

12) autem materiae potestas mollior quam tofus, solidior quam 

25 terra) ignis vis per eius venas egrediens adurit eam. 
quod est molle et tenerum, exurit, quod autem asperum, 

18) relinquit ; quo penitus ab imo vehementia vaporis adusto, 
nonnullis locis procreatur id genus harenae, quod dicitur 

(8) carbunculus. itaque uti Campania exusta terra cinis, sic 

1 aquae H 2 communibus corporibus transp. Kr: post sa- 
tiata exh. x 4 item Lor: ita x 11 glareosa G: glariosa 
HS 13 sic licet rec: silicet (r, scilicet HG^^ ^Z licet SP 
• 14 regionis HS 16 appeniu G 17 ad om. H 18 nominantur 
Joc: -natur x 20 edem oportunitatis H et a.c. S 22 fortuitu 
S {WG"^) 23 post materiae perturhato ordine sententiae leguntur 
in X sic: ignis vis — relinquit. itaque uti Campania — liabent 
virtutem. est autem — solidior quam terra. quo penitus — 
carbunculus. {transp. Kr) 



40 VITRUVII 

in Etruria excocta materia efficitur carbunculus. utraque(9) 
autem sunt egregia in structuris, sed alia in terrenis aedi- 
ficiis, alia etiam in maritimis molibus habent virtutem. 
VII De calce et harena, quibus varietatibus sint et quas(i6) 
habeant virtutes, dixi. sequitur ordo de lapidicinis ex- 5 
plicare, de quibus et quadrata saxa et caementorum ad 
aedificia eximuntur copiae et comparantur. haec autem 
inveniuntur esse disparibus et dissimilibus virtutibus. sunt 
enim aliae molles, uti sunt circa urbem Rubrae, Pallenses,(2o: 
Fidenates, Albanae; aliae temperatae, uti Tiburtinae, Ami- 10 
terninae, Soractinae et quae sunt his generibus; nonnullae 
durae, uti siliceae. sunt etiam alia genera plura, uti in 
Campania rubrum et nigrum tofum, in Umbria et Piceno 
et in Venetia albus^ quod etiam serra dentata uti lig-(25; 
2 num secatur. sed haec omnia, quae mollia sunt, hanc 15 
habent utilitatem, quod ex his saxa cum sunt exempta, in 
opere faciliter tractantur. et si sunt in locis tectis, sus-45 
tineant laborem, si autem in apertis et patentibus, geli- 
cidiis et pruina congesta friantur et dissolvuntur. item 
secundum oram maritimam ab salsugine exesa diffluunt 20 
neque perferunt aestus. Tiburtina vero et quae eodem 
genere sunt omnia, sufferunt et ab oneribus et a tempe-(5) 
statibus iniurias, sed ab igni non possunt esse tuta, simul- 
que sunt ab eo tacta, dissiliunt et dissipantur, ideo quod 
temperatura naturali parvo sunt umore itemque non multum 25 
habent terreni, sed aeris plurimum et ignis. igitur cum et 
umor et terrenum in his minus inest, tum etiam ignis,(io 
tactu et vi vaporis ex his aere fugato, penitus insequens 
interveniorum vacuitates occupans fervescit et efficit a 



5 lapidibus S (t lapiditinis i. marg.) 9 enim HG: 

etiam S 10 tibertinae H et a. c. S ameterninae x 

11 quae HSG'^: si quae GS^ 12 silice^ § G: siliciae H, 

-ti§ S 13 et (Pic.) om. S 16 sint S 1» friantur H: 

fricantur GS{H^). 20 oram maritimam rec: ora maritima x 
exesa ed. Fl: exea x 22 ab tempestatibus *S' 24 tecta G 
26 parva S 27 terrenum ed: -nus x 29 interveniorum Joc: 
inter venarum x 



DE ARCHITECTURA LIB. II, 7. 8 41 

suis ardentia corporibus <^carbonibus)> similia. sunt vero 3 

item lapidicinae complures in finibus Tarquiniensium, 
5)quae dicuntur Anicianae, colore quemadmodum Albanae, 

quarum officinae maxime sunt circa lacum Vulsiniensem, 
5 item praefectura Statonensi. haec autem habent in- 

finitas virtutes; neque enim his gelicidiorum tempestas 

neque ignis tactus potest nocere, sed est firma et ad 
!0)vetustatem ideo permanens, quod parum habet e naturae 

mixtione aeris et ignis, umoris autem temperate plurimum- 
que terreni. ita spissis comparationibus solidata neque ab 

tempestatibus neque ab ignis vehementia nocetur. id autem 4 

maxime iudicare licet e monumentis, quae sunt circa muni- 
:(> cipium Ferenti ex his facta lapidicinis. namque habent et 

statuas amplas factas egregie et minora sigilla floresque 
.5 et acanthos eleganter scalptos; quae, cum sint vetusta, sic 

apparent recentia, uti si sint modo facta. non minus etiam 
5)fabri aerarii de his lapidicinis in aeris flatura formis com- 

paratis habent ex his ad aes fundendum maximas utilitates. 

quae si prope urbem essent, dignum esset, ut ex his offi- 
!0 cinis omnia opera perficerentur. cum ergo propter propin- 5 

quitatem necessitas cogat ex Rubris lapidicinis et Pallen- 

sibus et quae sunt urbi proximae copiis uti, si qui voluerit 
0)sine vitiis perficere, ita erit praeparandum. cum aedifi- 

candum fuerit, ante biennium ea saxa non hieme sed aestate 
15 eximantur et iacentia permaneant in locis patentibus. quae 

autem eo biennio a tempestatibus tacta laesa fuerint, ea 

in fundamenta coiciantur; cetera, quae non erunt vitiata, 
5)ab natura reram probata durare poterunt supra terram 

aedificata. nec solum ea in quadratis lapidibus sunt ob- 
iO servanda, sed etiam in caementiciis structuris. 

Structurarum genera sunt haec: reticulatum, quo nuncVHI 

omnes utuntur, et antiquum, quod incertum dicitur. ex 



1 carbonibus add. Kr 4 quarum ed. Ven: quorum x 
is Ferenti Mar: ferentis x 16 achant(h)os x scalptos HG'^. 
Bculptos GS 17 formas G comparatis rec: comparatas x 
21 palliensibus x 22 quis G 



42 VITRUVU 

his venustius est reticulatum, sed ad rimas faciendas ideo(20 
paratum, quod in omnes partes dissoluta habet cubilia et 
coagmenta. incerta vero caementa alia super alia sedentia 
inter seque imbricata non speciosam sed firmiorem quam 
reticulata praestant structuram. utraque aiitem ex minu- 5 
tissimis sunt instruenda^ uti materia ex calce et harena(25 
crebriter parietes satiati diutius contineantur. molli enim 
et rara potestate cum sint, exsiccant sugendo e materia 
sucum; cum autem superarit et abundarit copia calcis et ,j 
harenae, paries plus habens umoris non cito fiet evanidus, 10 
sed ab his continetur. simul autem umida potestas e materia 47 
per caementorum raritatem f uerit exsucta calxque ab harena 
discedat et dissolvatur, item caementa non possunt cum his 
cohaerere, sed in vetustatem parietes efficiunt ruinosos. 
id autem licet animadvertere etiam de nonnuUis monu- 15 ^ 
mentis, quae circa urbem facta sunt e marmore seu la- 
pidibus quadratis intrinsecusque medio calcata: structuris 
vetustate evanida facta materia caementorumque exsucta 
raritate, proruunt et coagmentorum ab ruina dissolutis 
iuncturis dissipantur. quodsi qui noluerit in id vitium 20 
incidere, medio cavo servato secundum orthostatas in- 
trinsecus ex rubro saxo quadrato aut ex testa aut ex 
silicibus ordinariis struat bipedales parietes, et cum his 
ansis ferreis et plumbo frontes vinctae sint. ita enim non 
acervatim, sed ordine structum opus poterit esse sine vitio 25 
sempiternum, quod cubilia et coagmenta eorum inter se 
sedentia et iuncturis alligata non protrudent opus neque 
orthostatas inter se religatos labi patiuntur. 

Itaque non est contemnenda Graecorum structura; non 1 
enim utuntur e molli caemento structura polita, sed cum 30 



2 cubicula G 5 munitissimis rebus S 6 inharena a. ras. G 
8 e HG'. Si S 10 paries rec: partes HG^, in marg. suppl. Sj 
partis G 11 si (humida) S 12 exsucta rec: exsuta HG^ exuta 
S 13 discedit {corr. ex discedat) et dissolvitur S 14 ruinosos 
HS: rimosos G 18 exsucta Joc: exstructa x 20 quis S 
21 orchostatas HS 22 robro H 25 acervatim rec: acervati x 
29 non enim GS^: om. HS 30 structura om. H et a. c-. S 



DE ARCHITECTURA LIB. II, 8 43 

discesserunt a quadrato, ponunt de silice seu lapide duro 
ordinaria, et ita uti latericia struentes alligant eorum 
alfcernis coriis coagmenta, et sic maxime ad aeternitatem 
firmas perficiunt virtutes. haec autem duobus generibus 

)5struuntur; ex his unum isodomum, alterum pseudisodo- 
mum appellatur. isodomum dicitur, cum omnia coria aequa 6 
crassitudine fuerint structa; pseudisodomum, cum inpares 

18 et inaequales ordines coriorum diriguntur. ea utraque 
sunt ideo firma, primum quod ipsa caementa sunt spissa 

10 et solida proprietate neque de materia possunt exsugere 
liquorem, sed conservant eam in suo umore ad summam 

[5) vetustatem ; ipsaque eorum cubilia primum plana et librata 
posita nOn patiuntur ruere materiam, sed perpetua parie- 
tum crassitudine religata continent ad summam vetustatem. 

15 altera est quam evTTXeKTOV appellant, qua etiam nostri 7 
rustici utuntur. quorum frontes poliuntur, reliqua ita, uti 

o)sunt nata, cum materia conlocata alternis alligant coag- 
mentis. sed nostri celeritati studentes, erecta conlocantes 
frontibus serviunt et in medio farciunt fractis separatim 

jo cum materia caementis. ita tres suscitantur in ea struc- 
tura crustae, duae frontium et una media farturae. Graeci 
vero non ita, sed plana conlocantes et longitudines eorum 

5)alternis in crassitudinem instruentes, non media farciunt, 
sed e suis frontatis perpetuam et unam crassitudinem 

16 parietum consolidant. praeterea interponunt singulos crassi- 
tudine perpetua utraque parte frontatos, quos biaTOVOUc 
appellant, qui maxime religando confirmant parietum soli- 
ditatem. 

0) Itaque si qui voluerit ex his commentariis animadver- 8 
iio tere et eligere genus structurae, perpetuitatis poterit 



1 discesserint G de lapide S 5 hisodomum x speud- 
isodomum HS » ideo sunt S 11 eam Phil : ea a; 16 euplec- 
ton X 16 quorum i. marg. supph S'^ 18 celeritate a. c. G 
W farciunt *S"^^: faciunt x fractis Joc: factis x 24 efc unam 
Schn: et in unam HG., om. S 25 praecaefcera H et a. c. S 
26 parte G^^S^: porfce G, partes H et a. ras. S diatonos HG^ 
diafcanos S 



44 VITRUVU 

rationem habere. non enim quae sunt e molli caemento 
subtili facie venustatis, non eae possunt esse in vetustate 
non ruinosae. itaque cum arbitri communium parietum | 
sumuntur, non aestimant eos quanti facti fuerint, sed cum (25; 
ex tabulis inveniunt eorum locationes, pretia praeteritorum 5 
annorum singulorum deducunt octogesimas et ita — ex re- 
liqua summa <(pro rata)> parte reddi pro his parietibus — 
sententiam pronuntiant eos non posse plus quam annos lxxx 

9 durare. de latericiis vero, dummodo ad perpendiculum sint 49 
stantes, nihil deducitur, sed quanti fuerint olim facti, tanti 10 
esse semper aestimantur. itaque nonnullis civitatibus et 
publica opera et privatas domos etiam regias e latere 
structas licet videre: et primum Athenis murum, qui spec- (6) 
tat ad Hymettum montem et Pentelensem; item Patris 
in aede lovis et Herculis latericias cellas, cum circa lapi- 15 
dea in aede epistylia sint et columnae; in Italia Arretio 
vetustum egregie factum murum. Trallibus domus regibus 
Attalicis facta, quae ad habitandum semper datur ei, qui(io 
civitatis gerit sacerdot-ium. item Lacedaemone e quibus- 
dam parietibus etiam picturae excisae intersectis late- 20 
ribus inclusae sunt in ligneis formis et in comitium ad 
ornatum aedilitatis Varronis et Murenae fuerunt adlatae. 

10 Croesi domus, quam Sardiani [civibus ad requiescendum (15 
aetatis otio] seniorum coUegio gerusiam dedicaverunt; item 
Halicarnasso potentissimi regis Mausoli domus, cum Pro- 25 
connensio marmore omnia haberet ornata, parietes habet 
latere structos, qui ad hoc tempus egregiam praestant fir- 
mitatem ita tectoriis operibus expoliti, uti vitri perluci- 
ditatem videantur habere. neque is rex ab inopia id fecit; (20 
infinitis enim vectigalibus erat fartus, quod imperabat 30 



2 vetustate rec: venustate x 3 arbitri Polenus: arbi- 

trio X 7 add. Kr 14 hymectiu H, him. S, himettiii G 
tentelensem x item Patris Gal: item paries HG^ itaque 

paries S 15 lapidea ed: lapide(a)e x 17 tralibus x 22 mur- 
ren§ G 28 glossam eiec. Kr 24 octo G 25 ahcamasso HSG°, 
helicarnassio G potentissimae H 30 infinitis ed: inin- 

finitis X 



DE ARCHITECTURA LIB. II, 8 45 

Cariae toti. acumen autem eius et sollertiam ad aedificia ii 
paranda sic licet considerare. cum esset enim natus My- 
lasis et animadvertisset Halicarnasso locum naturaliter 

26) esse munitum , idoneum portum. emporiumque utile, ibi 

5 sibi domum constituit. is autem locus est theatri cur- 

vaturae similis. itaque in imo secundum portum forum 

est constitutum; per mediam autem altitudinis curvaturam 

50 praecinctionemque platea ampla latitudine facta, in qua 
media Mausoleum ita egregiis operibus est factum, ut in 

10 septem spectaculis nominetur. in summa arce media Martis 
fanum habens statuam colossicam acrolithon nobili manu 

(6) Leocharis factam. hanc autem statuam alii Leocharis, alii 
Timothei putant esse. in cornu autem summo dextro 
Veneris et Mercurii fanum ad ipsum Salmacidis fontem. 

15 is autem falsa opinione putatur venerio morbo inplicare 12 
eos, qui ex eo biberint. sed haec opinio quare per orbem 

io)terrae falso rumore sit pervagata, non pigebit exponere. 
non enim quod dicitur molles et inpudicos ex ea aqua 
fieri, id potest esse, sed est eius fontis potestas perlucida 

20 saporque egregius. cum autem Melas et Areuanias ab Argis 
et Troezene coloniam communem eo loci deduxerunt, bar- 
baros Caras et Lelegas eiecerunt. hi autem ad montes 

15) fugati inter se congregantes discurrebant et ibi latrocinia 
facientes crudeliter eos vastabant. postea de colonis unus 

25 ad eum fontem propter bonitatem aquae quaestus causa 
tabernam omnibus copiis instruxit eamque exercendo eos 
barbaros allectabat. ita singillatim decurrentes et ad coetus 

20) convenientes e duro feroque more commutati in Grae- 
corum consuetudinem et suavitatem sua voluntate reduce- 



1 toti om. S 2 mylasis H^G: mylasus HG'^^ milasus S 
(-sis S*^) 8 locum GS'^: loco cum ^ 4 emporiumque idoneum 
portum utile x\ transp. Kr il colos(s)i quam x 12 Leocharis 
Bode: telocharis HSG\ telo claris G teleocharis HSG^^ te- 
leo claris G 14 mercuri H 16 biberunt G 17 falso rumore 
Joc: falsorum ore x 20 (saporque) eius add. S 21 Troezene 
Joc: troezen x 22 eiecerunt/S: eicerunt If (r 27 allectavit /S 
singulatim (S 28 feroque S"^: ferroque x 



46 VITRUVn 

bantur. ergo ea aqua non inpudico morbi vitio, sed huma- | 
nitatis dulcedine mollitis animis barbarorum eam famam 
est adepta. 

13 Relinquitur nunc, quoniam ad explicationem moenium 
eorum sum invectus, <(ut> tota uti sunt definiam. quem-5(i 
admodum enim in dextra parte f anum est Veneris et fons 
supra scriptus, ita in sinistro cornu regia domus, quam ' 
rex Mausolus ad suam rationem conlocavit. conspicitur 
enim ex ea ad dextram partem forum et portus moenium- 51 
que tota finitio, sub sinistram secretus sub moenibus latens lo 
portus, ita ut nemo possit, quid in eo geratur, aspicere 
nec scire, at rex ipse de sua domo remigibus et militibus 

14 sine ullo sciente, quae opus essent, imperaret. itaque post (5) 
mortem Mausoli Artemisia uxore eius regnante Rhodii 
indignantes mulierem. imperare civitatibus Cariae totius, i6 
armata classe profecti sunt, uti id regnum occuparent. 
tum Artemisiae cum esset id renuntiatum, in eo portu 
abstrusam classem celatis remigibus et epibatis comparatis, (lo 
reliquos autem cives in muro esse iussit. cum autem 
Rhodii ornata classe in portum maiorem exposuissent, 20 
plausum iussit ab muro his dare poUicerique se oppidum 
tradituros. qui cum penetravissent intra murum relictis 
navibus inanibus, Artemisia repente fossa facta in pela- 
gum eduxit classem ex portu minore et ita invecta est in (15 
maiorem. expositis autem militibus classem Rhodiorum 25 
inanem abduxit in altum. ita Rhodii non habentes, quo \ 
se reciperent, in medio conclusi in ipso foro sunt trucidati. 

15 ita Artemisia in navibus Rhodiorum suis militibus et re- 
migibus inpositis Rhodum est profecta. Rhodii autem, (20 
cum prospexissent suas naves laureatas venire, opinantes 30 



5 add. Mar tota GS^: tota HSG'^ 8 manu sohis H 
9 portus H^S: portum HG 10 moenibns Ross (rec): monti- 
bus X 11 possit Joc: posset x 12 at Ro: ut x I8 imperaret 
rec: spirarent HGS'^, (-ret G^, sperarent S 14 artemisiam 
(-a) uxorem (-re) — regnantem (-te) x (corr. S) throdii a. ras. 
semper fere S 17 tunc G 20 omatam classem G 21 dare 
G: darent HS 



DE ARCHITECTURA LIB. H, 8 47 

cives victores reverti hostes receperunt. tum Artemisia 

Rhodo capta principibus occisis tropaeum in urbe Rhodo 

suae victoriae constituit aeneasque duas statuas fecit, unam 

ijRhodiorum civitatis, alteram suae imaginis, et ira figu- 

2 ravit Rhodiorum civitati stigmata inponentem. id autem 
6 postea <^tollere)> Rhodii religione inpediti, quod nefas est 

tropaea dedicata removeri, circa eum locum aedificium 
struxerunt et id electa Graia statione texerunt, ne qui 
i)posset aspicere, et id aPaTOV vocitari iusserunt. 

3 Cum ergo tam magna potentia reges non contempserint 16 
latericiorum parietum structuras, quibus ex vectigalibus 
et praeda saepius licitum fuerat non modo caementicio 
aut quadrato saxo sed etiam marmoreo habere, non puto 

) oportere inprobare quae sunt e latericia structura facta 
i aedificia, dummodo recte sint tecta. sed id genus quid 
ita populo Romano in urbe fieri non oporteat, exponam^ 
quaeque sunt eius rei causae et rationes, non praeter- 
mittam. leges publicae non patiuntur maiores crassitu- 17 
dines quam sesquipedales constitui loco communi; ceteri 
autem parietes, ne spatia angustiora fierent, eadem crassi- 
tudine conlocantur. latericii vero, nisi diplinthii aut tri- 
plinthii fuerint, sesquipedali crassitudine non possunt plus 
quam unam sustinere contignationem. in ea autem maie- 
state urbis et civium infinita frequentia innumerabiles ha- 
bitationes opus est explicare. ergo cum recipere non pos- 
sint areae planatae tantam multitudinem ad habitandum 
in urbe, ad auxilium altitudinis aedificiorum res ipsa coegit 
devenire. itaque pilis lapideis, structuris testaceis, parie- 
tibus caementiciis altitudines extructae contignationibus 



2 in urbe ed: in urbem x 4 ira Kr: ita x 6 add. Kr 
8 electa Kr: erecta x 9 posset G: possit HS abathon x 

10 reges Joc: regis x contempserint H: -rit S^ -runt G 

11 ex Kr (e rec): & (et) x 16 sint HG": sunt G, f /S 
16 ita a populo G 21 diplinithii S 22 plus quam unam G: 
plus unam HS 26 possint Kr: possunt x 26 areae pla- 
natae G: area planata HS (posset area plana S^) 2» cae- 
mentaciis H et a. c. S altitudinis HS 



48 VITRUVII 

crebris coaxatae cenaculorum ad summas utilitates per-(s 
ficiunt despectationes. ergo moenibus e contignatiotiibus 
areis alto spatio multiplicatis populus Romanus egregias ' 
habet sine inpeditione habitationes. 

18 Quoniam ergo explicata ratio est, quid ita in urbe prop- 5 
ter necessitatem angustiarum non patiuntur esse lateri- 6 
cios parietes, cum extra urbem opus erit his uti. <ut sint) 
sine vitiis ad vetustatem, sic erit faciendum. summis pa- 
rietibus structura testacea sub tegula subiciatur altitudine ( 
circiter sesquipedali habeatque proiecturas coronarum. ita i, 
vitari poterunt quae solent in his fieri vitia; cum enim in 
tecto tegulae fuerint fractae aut a ventis deiectae, qua 
possint ex imbribus aquae perpluere, non patietur lorica 
testacea laedi laterem, sed proiectura coronarum reiciet( 
extra perpendiculum stillas et ea ratione servaverit inte- 

19 gras parietum latericiorum structuras. de ipsa autem testa, 
si sit optima seu vitiosa ad structuram, statim nemo po- 
test iudicare, quod in tempestatibus et aestate in tecto 
cum est conlocata, tunc, si est firma, probatur; namque 
quae non fuerit ex creta bona aut parum erit cocta, ibi 
se ostendet esse vitiosam gelicidiis et pruina tacta. ergo 
quae non in tectis poterit pati laborem, ea non potest in 
structura oneri ferendo esse firma. quare maxime ex ve- 
teribus tegulis tecta <et ex vetere testa) structi parietes 
firmitatem poterunt habere 

20 Craticii vero velim quidem ne inventi essent; quantum 
enim celeritate et loci laxamento prosunt, tanto maiori et 
communi sunt calamitati, quod ad incendia uti faces sunt 
parati. itaque satius esse videtur inpensa testaceorum in 
sumptu, quam compendio craticiorum esse in periculo. 
etiamque in tectoriis operibus rimas hi faciunt arrec- 



Z areis Kr: variis x 6 patiantur G 7 add.Kr 11 vi- 
tare G 13 aqu§ G": aque (r, aqua HS 15 integris H 
21 ostendet G: -dit HS 24 add. Kr 26 graticii H, gratitii 
a. ras. S 30 graticionim S 31 etiamque Schn : etiam qui x 
hi Kr: in his {cum in add.) x 



DE ARCHITECTURA LIB. II, 8. 9 49 

tariorum et transversariorum dispositione. cum enim li- 
nuntur, recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo 
contrahuntur et ita extenuati disrumpunt tectoriorum so- 
liditatem. sed quoniam nonnullos celeritas aut inopia aut 

54 in pendenti loco dissaeptio cogit, sic erit faciundum. so- 

6 lum substruatur [aliae], ut sit intactum ab rudere et pa- 

vimento; obruta enim in his cum sunt, vetustate marcida 

fiunt; deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt spe- 

ciem tectoriorum. 

10 De parietibus et apparitione generatim materiae eorum, 
quibus sint virtutibus et vitiis, quemadmodum potui, ex- 
posui; de contignationibus autem et copiis earum, quibus 
comparentur, ut ad vetustatem non sint infirmae, uti na- 
tura rerum monstrat, explicabo. 

) 15 Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus, IX 

quod erit antequam flare incipiat favonius. vere enim 

omnes arbores fiunt praegnantes et omnes suae proprie- 

tatis virtutem efferunt in frondem anniversariosque fruc- 

tus. cum ergo inanes et tumidae temporum necessitate 

)2oeorum fuerint, vanae fiunt et raritatibus inbecillae; uti 
etiam corpora muliebria, cum conceperint fetus, a partu 
non iudicantur integra, neque in venalibus ea, cum sunt 
praegnantia, praestantur sana, ideo quod in corpore prae- 
seminatio crescens ex oranibus cibi potestatibus detrahit 

) 25 alimentum in se, et quo firmior efficitur ad maturitatem 
partus, eo minus patitur esse solidum id ipsum, ex quo 
procreatur. itaque edito fetu, quod prius in aliud genus 
incrementi detrahebatur, cum disparatione procreationis est 
liberatum, inanibus et patentibus venis in se recipiens lam- 

) sj bendo sucum etiam solidescit et redit in pristinam naturae 



2 sicciscendo x 5 deseptio G faciendum GS 6 aliae x 
(del. S^) 10 apparitione x {cf. 62, 10 ; 175, 14) 13 comparantur G 
vXTiode: Qix sunt 6^ 1» tumidae i?o : (h)umidae a: necessitate 
rec: -tes x 21 fetus Kr: ad f(a)etus {cum ad add.) x 26 ipsum 
ex quo Kr: ex quo ipsum x 28 disparatione PerrauU (ad del. 
Kr): ad disperatione jBT, ad desperatione GS 29 recipiens Kr: 
recipient HS, -et G 

ViTRuv. de architect. ed. Krohn. 4 



50 VITRUVII 



I 



2 firmitatem. eadem ratione autumnali tempore maturitate 
fructuum flaccescente f ronde , ex terra recipientes caudi- 56 
ces arborum in se sucum recuperantur et restituuntur in 
antiquam soliditatem. at vero aeris hiberni vis comprimit 
et consolidat eas per id, ut supra scriptum est, tempus. 5 
ergo si ea ratione et eo tempore, quod est supra scriptum, (5) 

3 caeditur materies, erit tempestiva. caedi autem ita opor- 
tet, uti incidatur arboris crassitudo ad mediam medullam, 
et relinquatur, uti per eam exsiccescat stillando sucus. ita 
qui inest in his inutilis liquor effluens per torulum non pa- loCi 
tietur emori in 6o saniem nec corrumpi materiae aequali- (lo) 
tatem. tum autem, cum sicca et sine stillis erit arbor, 

4 deiciatur et ita erit optima in usu. hoc autem ita esse 
licet animum advertere etiam de arbustis. ea enim cum 
suo quoque tempore ad imum perforata castrantur, pro- i:» 
fundunt e medullis quem habent in se superantem et vi- 
tiosum per foramina liquorem, et ita siccescendo recipiunt (15; 
in se diuturnitatem. qni autem non habent ex arboribus 
exitus umores, intra concrescentes putrescunt et efficiunt 
inanes eas <^et^ vitiosas. ergo si stantes et vivae sicce- 20 
scendo non senescunt, sine dubio, cum eae ad materiam dei- 
ciuntur, cum ea ratione curatae fuerint, habere poterunt(20 
magnas in aedificiis ad vetustatem utilitates. 

5 Hae autem inter se discrepantes et dissimiles habent vir- 
tutes, uti robur, ulmus, populus, cupressus, abies ceteraque, 25 
quae maxime in aedificiis sunt idonea. namque non potest 
id robur, quod abies, nec cupressus, quod ulmus, nec ce- (25 
tera easdem habent inter se natura rerum similitates, sed 5t' 
singula genera principiorum proprietatibus comparata alios 

6 alii generis praestant in operibus eff ectus. et primum abies 30 
aeris habens plurimum et ignis minimumque umoris et 



2 ex Joc: & (et) X eaudices Kr: radices x 11 necor- 
rumpi H et a. c. S 16 quem Joc : quae x 18 qui rec : quae x 
20 et add. rec 21 consenescunt vult S^ eae (Ro) ad ma- 
teriam Joc: eadem materiam HG^ eadem materia H^^G^^S 
24 hae G: ea HS 27 abeis H 28 naturae H'^^ -r§ S 



DE ARCHITECTURA LIB. U, 9 51 

) terreni, levioribus rerum natura e potestatibus comparata 
non est ponderosa. itaque rigore naturali contenta non 
cito flectitur ab onere, sed directa permanet in conti- 
gnatione. sed ea, quod habet in se plus caloris, procreat 

) et alit cariem ab eaque vitiatur, etiamque ideo celeriter 

)accenditur, quod quae inest in eo corpore aeris raritas, 
ut est patens, accipit ignem et ita vehementem ex se 
mittit flammam. ex ea autem, aut nequam est excisa, quae 7 
pars est proxima terrae, per radices recipiens ex proximi- 

> tate umorem enodis et liquida efficitur; quae vero est 

)superior, vehementia caloris eductis in aera per nodos 

I ramis, praecisa alte circiter pedes xx et perdolata propter 
nodationis duritiem dicitur esse fusterna. ima autem, cum 
excisa quadrifluviis disparatur, eiecto torulo ex eadem ar- 
bore ad intestina opera comparatur et <^ab)> infima fuster- 
na sappinea vocatur. contra vero quercus terrenis prin- 8 

) cipiorum satietatibus abundans parumque habens umoris 
et aeris et ignis, cum in terrenis operibus obruitur, infi- 
nitam habet aeternitatem. ex eo cum tangitur umore, non 

I habens foraminum raritates propter spissitatem non potest 
in corpus recipere liquorem, sed fugiens ab umore resistit 

) et torquetur et efficit , in quibus est operibus, ea rimosa. 
aesculus vero, quod est omnibus principiis temperata, ha- 9 
bet in aedificiis magnas utilitates; sed ea, cum in umore 

. conlocatur, recipiens penitus per foramina liquorem eiecto 
aere et igni operatione umidae potestatis vitiatur. cerrus, 

' [quercus] fagus, quod pariter habent mixtionem umoris et 
ignis et terreni, aeris plurimum, per huius raritates umores 
penitus recipiendo celeriter marcescunt. populus alba et 

) nigra, item salix, tilia, cum non sint dura terreni mixtione. 



1 natura e Kr: naturae x 2 ponderata H i eo S 
6 cariem ed. Fl: pariem G, partem HSG'^ l ut Bo: et x 
8 autnequam Kr: antequam x fort. del. excisa is.duritiam G 
15 et <^ab) infima fusterna Kr: et intima fusternea x 16 sapri- 
nea G 27 secl. Kr 28 per huius Bo: puisa x (h)umori8 x 
80 cum non sint — tractabilitatem transp. Kr: post rigiditatem 
{57^ 6) exh. ic, nhi per ergo adnectit interpolator {cf. 39^ 23) 

4* 



I 



52 VITRUVII 

propter raritatem sunt candida et in sculpturis commodam 
praestant tractabilitatem. vitex ignis et aeris habendo sa-(i 
tietatem, umoris temperate, parum autem terreni habens 
leviore temperatura comparata egregiam habere videtui- 

10 in usu rigiditatem. alnus autem, quae proxima fluminum n (g) 
ripis procreatur et minime materies utilis videtur, habet 

in se egregias rationes. etenim <est> aere et igni plurimo (lo) 
temperata, non multum terreno, umore paulo. itaque in 
palustribus locis infra fundamenta aedificiorum palationi- 
bus crebre fixa, recipiens in se quod minus habet in cor- 
pore liquoris, permanet inmortalis ad aeternitatem et sus- 
tinet inmania pondera structurae et sine vitiis conservat. 
ita quae non potest extra terram paulum tempus durare, 

11 ea in umore obruta permanet ad diuturnitatem. est autem 
maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera 15 
et publica et privata sub fundamentis eius generis habeant 
palos. ulmus vero et fraxinus maximos habent umores mi- (20) 
nimumque aeris et ignis, terreni temperate. <(ea e^ mix- 
tione comparatae, sunt in operibus, cum fabricantur, len- 58 
tae et ab pondere umoris non habent rigorem et celeriter 20 
pandant; simul autem vetustate sunt aridae factae aut in 
agro perfecto qui est eis liquor stantes emoriuntur, fiunt 
duriores et in commissuris et coagmentationibus ab lenti- (5) 

12 tudine firmas recipiunt catenationes. item carpinus, quod 
est minima ignis et terreni mixtione, aeris autem et umo- 25 
ris summa continetur temperatura, non est fragilis, sed 
habet utilissimam tractabilitatem. itaque Graeci, quod ex . 
ea materia iuga iumentis comparant, quod apud eos iuga (lo) 



3 temperate G (-tae *S"^) : -ta HSG^ 4 comparata HSG'^ : tem- 
perata G 5 rigiditatem. ergo cum non sint — tractabilitatem. 
alnus autem etc. x {cf. supra) proxim§ S 6 ad materies GS^ 
7 est add. Joc 8 itaque] non minus habeut incorpore (h)umori8 
[inpalustribus (inplaustribus H) locis x; verba praerepta ex v. 10 
del. ScJm 13 itac^ x 15 maxime Joc: maximum x 

17 maximum S umores G'^: -ris x 18 temperate. <ea e^ 
niixtione Kr: temperate mixtione (7, temperata emixtione ITS^ 
21 pandunt G 



DE ARCHITECTURA LIB. 11, 9 53 

Z;uTa vocitantur, item lv^(mv eam appellant. non minus 
est admirandum de cupresso et pinu, quod eae habentes 
umoris abundantiam aequamque ceterorum mixtionem, 
propter umoris satietatem in operibus solent esse pandae, 
o sed in vetustatem sine vitiis conservantur, quod is liquor, 
15) qui inest penitus in corporibus earum, habet amarum sa- 
porem, qui propter acritudinem non patitur penetrare ca- 
riem neque eas bestiolas, quae sunt nocentes. ideoque quae 
ex his generibus opera constituuntur, permanent ad aeter- 
10 nam diuturnitatem. item cedrus et iuniperus easdem ha- 13 
20) bent virtutes et utilitates ; sed quemadmodum ex cupressu 
<et> pinu resina, ex cedro oleum, quod cedrium dicitur, 
nascitur, quo reliquae res cum sunt unctae, uti etiam libri, 
a tineis et carie non laeduntur. arboris autem eius sunt 
15 similes cupresseae foliaturae; materies vena directa. Ephesi 
i9in aede simulacrum Dianae ex ea, lacunaria et ibi et in 
ceteris nobilibus fanis propter aeternitatem sunt facta. 
nascuntur autem eae arbores maxime Cretae et Africae 
et nonnullis Syriae regionibus. larix vero, qui non esti4 
20 notus nisi is municipalibus, qui sunt circa ripam fluminis 
Padi et litora maris Hadriani, non solum ab suci vehe- 
menti amaritate ab carie aut tinea non nocetur, sed etiam 
flammam ex igni non recipit, nec ipse per se potest ar- 
dere, nisi uti saxum in fornace ad calcem coquendam aliis 
'.lignis uratur; nec tamen tunc flammam recipit nec car- 
bonem remittit, sed longo spatio tarde comburitur. <nam- 
que ea materies,) quod est minima ignis et aeris e prin- 
cipiis temperatura, umore autem et terreno est spisse 
solidata, non habet spatia foraminum, qua possit ignis 

1 2uTa: zyza I?, ziza GS ^uTiav eam Joc: zigaeam H 
ziga eam G, zig^a S 2 eae H: hae G: he§ S 5 his a; ' 
19 et add. rec cedrium PUn. 16, 52: cidrenm x 13 quo 

'®^^3J;^,5^8 cum G: coreliqu^ res cnm H, Reliqu^ res quocum 
6 (>b ) {fort. pelhceae) iunct^ S 14 arboris PMl: -res x 
16 simiUs a. c. G (similes cupressg ac folia G^ aephesi H 
16 ex ea Kr: etiam x I8 eae HS: he G 21 adriani 

GS suci G-. suco X 26 add. Kr 



54 VITRUVII 

penetrare, reicitque eius vim nec patitur ab eo sibi cito 
noceri, propterque pondus ab aqua non sustinetur, sed(i5)j 
cum portatur, aut in navibus aut supra abiegnas rates 
conlocatur. i 

16 Ea autem materies quemadmodum sit inventa, est ca,usa 5 ; 
cognoscere. divus Caesar cum exercitum habuisset circa 
Alpes imperavissetque municipiis praestare commeatus, 
ibique esset castellum munitum, quod vocaretur Lari- (20) 
gnum, tunc, qui in eo fuerunt, naturali munitione confisi 
noluerunt imperio parere. itaque imperator copias iussit lo 
admoveri. erat autem ante eius castelU portam turris ex 
hac materia alternis trabibus transversis uti pyra inter se 
«omposita alte, uti possent de summo sudibus et lapidibus (as; 
accedentes repellere. tunc vero cum animadversum est alia 
eos tela praeter sudes non habere neque posse longius a i5 
muro propter pondus iaculari, imperatum est fasciculos ex 
virgis alligatos et faces ardentes ad eam munitionem acce- 
16 dentes mittere. itaque celeriter milites congesserunt. post- (so 
eaquam flamma circa iUam materiam virgas comprehen-6C 
disset, ad caelum sublata effecit opinionem, uti videretur 20 
iam tota moles concidisse, cum autem ea per se extmcta 
esset et re quieta turris intacta apparuisset, admirans Cae- 
sar iussit extra telorum missionem eos circumvallari. ita- (5) 
que timore coacti oppidani cum se dedidissent, quaesitum, 
unde essent ea Ugna, quae ab igni non laederentur. tunc 2t 
ei demonstraverunt eas arbores, quarum m his locis 
maximae sunt copiae. et ideo id casteUum Larignum, 
item materies larigna est appeUata. haec autem per Pa- 
dum Ravennam deportatur, in colonia Fanestri, Pisaun,(i 
Anconae reUquisque, quae sunt in ea regione, municipiis » 
praebetur. cuius materies si esset facultas adportationibus ' 
ad urbem, maximae haberentur in aedificUs utilitates, et' 
si non in omne, certe tabulae in subgrundUs circum msulas 

8 abigenas S 18 possent Lor: posset x 20 sublata G^: 
-tam {-i^SG^^S effecit ed: efficit j. 21 ^oncidisseG^: 
concedisse SH'. concedi8s& H 24 dededissent HG . dedis- 
sent S 2» colonia x 33 inomnae H, -ne ^, -ni Cr 



DE ARCHITECTURA LIB. n, 9. 10 55 

(15) si essent ex ea conlocatae, ab traiectionis incendiorum ae- 
dificia periculo liberarentur, quod eae neque flammam nec 
carbonem possunt recipere nec facere per se. sunt autem 17 
eae arbores foliis similibus pini; materies earum prolixa, 
5 tractabilis ad intestinum opus non minus quam sappinea, 
(20) habetque resinam liquidam mellis Attici colore, quae etiam 
medetur pthisicis. 

De singulis generibus, quibus proprietatibus e natura 

rerum videantur esse comparatae quibusque procreahtur 

10 rationibus, exposui. insequitur animadversio, quid ita quae 

(25) in urbe supernas dicitur abies, deterior est, quae infernas, 

61 egregios in aedificiis ad diuturnitatem praestat usus, et de 

his rebus, quemadmodum videantur e locorum proprieta- 

bus habere vitia aut virtutes, uti ea sint considerantibus 

15 apertiora, exponere. montis Appennini primae radices ab X 

(5) Tyrrenico mari inter Alpis et extremas Etruriae regiones 

oriuntur. eius vero montis iugum se circumagens et media 

curvatura prope tangens oras maris Hadriani pertingit cir- 

cumitionibus contra fretum. itaque citerior eius curvatura, 

20 quae vergit ad Etruriae Campaniaeque regiones, apricis 

(10) est potestatibus; namque impetus habet perpetuos ad solis 

cursum. ulterior autem, quae est proclinata ad superum mare, 

septentrionali regioni subiecta continetur umbrosis et opacis 

perpetuitatibus. itaque quae in ea parte nascuntur arbores, 

25 umida potestate nutritae non solum ipsae augentur am- 

(15) plissimis magnitudinibus, sed earum quoque venae umoris 

copia repletae turgentes liquoris abundantia saturantur. 

cum autem excisae et dolatae vitalem potestatem amiserunt, 

venarum rigore permanente siccescendo propter raritatem 



1 traiectionis Mar: -nib; x 2 eae Joc: ea a; 4 eae H: 
hae (7, he§ S 6 sappina HSG'^, saprina G 7 thisicis x 
8 e HS: ea G 10 ita quae S^: itaq» x 14 ea (Kr) sint 

Joc {cf. 37, 27 et 178^ 12): essent x 16 exponere Bo: ex- 
ponerem x rnontis ed: montes HS, mortis G 16 inter 

Rode: in x extremas Bode: inextremas x 18 adria- 

m GS 23 regioni G'': -ne x 27 turgentes rec: urgentes x 
(-is (r^ 29 permanente Perr: -tes x 



56 VITRQVII 

tiimt inanes et evanidae, ideoque in aedificiis non possunt 
habere diuturnitatem. quae auteni ad solis cursum spectanti- (20) 
bus locis procreantur, non habentes interveniorum raritates 
siccitatibus exsuctae solidantur, quia sol non modo ex terra 
lambendo sed etiam ex arboribus educit umores. itaque, 5 
quae sunt in apricis regionibus, spissis venarum crebritati- 
bus solidatae raritatemque non habentes ex umore, cum in (25) 
materiem perdolantur, reddunt magnas utilitates ad vetu- 
statem. ideo infernates, quod ex apricis locis adportantur, 62 
meliores sunt, quam quae ab opacis de supernatibus ad- 10 
vehuntur. 

Quantum animo considerare potui, de copiis, quae sunt 
necessariae in aedificiorum comparationibus, et quibus tem- 
peraturis e rerum natura principiorum habere videantur(5) 
mixtionem quaeque insunt in singulis generibus virtutes 15 
et vitia, uti non sint ignota aedificantibus , exposui. ita, 
qui potuerint eorum praeceptorum sequi praescriptiones, 
erunt prudentiores singulorumque generum usum eligere 
poterunt in operibus. ergo quoniam de apparitionibus est(io) 
explicatum, in ceteris voluminibus de ipsis aedificiis ex- 20 
ponetur; et primum de deorum inmortalium aedibus sacris 
et de earum symmetriis et proportionibus, uti ordo postulat, 
insequenti perscribam. 



LIBER TERTIUS. 

Delphicus Apollo Socratem omnium sapientissimum 25 (i< 
Pythiae responsis est professus. is autem memoratur pru- 
denter doctissimeque dixisse, oportuisse hominum pectora 
fenestrata et aperta esse, uti non occultos haberent sensus 



8 interveniorum Joc: inter venarum x 6 quae om. HS 
7 raritatemque transp. Kr: post ex umore (r. quae HSG^ 

exh. X 9 quod HG: q» <S, q» <S^ 10 advehuntur S: ad | du- 
euntur H, adducuntur G 19 apparitionibus x 20 exponetur 
rec: -nitur x 



DE ARCHITECTURA LIB. III 57 

20) sed patentes ad considerandum. utinam vero rerum natura 
sententiam eius secuta explicata et apparentia ea consti- 
tuisset! si enim ita fuisset, non solum laudes aut vitia ani- 
morum ad manum aspicerentur, sed etiam disciplinarum 

5 scientiae sub oculorum consideratione subiectae non in- 

85)certis iudiciis probarentur, sed et doctis et scientibus 

53auctoritas egregia et stabilis adderetur ipsique artifices 

(5) pellicerent sua prudentia, <(qui, etiam^si non pecunia sint 
copiosi seu vetustate officinarum habuerint notitiam aut 

10 etiam gratia forensi et eloquentia, cum fuerint parati, pro 
industria studiorum auctoritates possent habere, ut eis, 

(1) quod profitentur scire, id crederetur. igitur quoniam haec 
non ita, sed uti natura rerum voluit, sunt constituta, non 
efficitur, ut possint homines obscuratis sub pectoribus in- 

15 geniis scientias artificiorum penitus latentes, quemadmo- 

(9) dum sint, iudicare. maxime autem id animadvertere possu- 
mus ab antiquis statuariis et pictoribus, quod ex his, qui 
dignitatis notas et commendationis gratiam habuerunt, 
aeterna memoria" ad posteritatem sunt permanentes, uti 

20 Myron, Polycletus, Phidias, Lysippus ceterique, qui nobili- 
tatem ex arte sunt consecuti. namque ut civitatibus magnis 

15) aut regibus aut civibus nobilibus opera f ecerunt, ita id sunt 
adepti. at qui non minore studio et ingenio soUertiaque 
fuerunt nobilibus et humili fortuna civibus non minus 

85 egregie perfecta fecerunt opera, nullam memoriam sunt 
adsecuti, quod hi non ab industria neque artis sollertia 

:o)sed a felicitate fuerunt deserti, ut Hegias Atheniensis, 
Chion Corinthius, Myagrus Phocaeus, Pharax Ephesius, 



7 ipsique — crederetur {v. 12) transp. Kr: ^osiiudicare {v. 16) 

exh. X 8 pellicerent sua prudentia {add. cet.) Kn pollicerent 
(-tur H) sua (-am H) prudentia (-am H) x {qiiod plane ahhorret 
a sensu Vitruviano; cf. pag. 133, 11 sq.) 9 seu Joc: sed x 
11 possent Kr: possunt x 18 dignitatis ed: -tes HGS, -te E 
1» posteritatem HS^^G'^: potestatem EG et a. ras. S 28 mi- 
nori HS 24 fort. mobilibus {cf 119, 9 et 12, 8) 27 deserti 
Joc: diserti /S, desepti HEG Hegias Bo {in adn. crit.; cf. 
Plin. 34, 49 et 78): hellas HS, thellas EG 



58 VITRUVII 

Boedas Byzantius etiamque alii plures. non minus item 
pictores, uti Aristomenes Thasius, Polycles et Androcydes 
(^Cyzice^^ni, Theo Magnes ceterique, quos neque industria 
neque artis studium neque sollertia defecit, sed aut reiG4 
familiaris exiguitas aut inbecillitas fortunae seu in ambi- ■> 
tione certationis contrariorum superatio obstitit eorum 
dignitati. nec tamen est admirandum, si propter ignotitiam 
artis virtutes obscurantur, sed maxime indignandum, cum ('>) 
etiam saepe eblandiatur gratia conviviorum a veris iudiciis 
falsam probationem. ergo, uti Socrati placuit, si ita sensus lo 
et sententiae scientiaeque disciplinis auctae perspicuae et j 
perlucidae fuissent, non gratia neque ambitio valeret, sed ! 
si qui veris certisque laboribus doctrinarum pervenissent (i^ 
ad scientiam summam, eis ultro opera traderentur. quoniam 
autem ea non sunt inlustria neque apparentia in aspectu, is 
ut putamus oportuisse, et animadverto potius indoctos quam 
doctos gratia superare, non esse certandum iudicans cum 
indoctis ambitione, potius his praeceptis editis ostendam(if 
nostrae scientiae virtutem. 

Itaque, imperator, in primo volumine tibi de arte et quas 2c 
habeat ea virtutes quibusque disciplinis oporteat esse auc- 
tum architectum, exposui et subieci causas, quid ita earum 
oporteat eum esse peritum, rationesque summae architec- 
turae partitione distribui finitionibusque terminavi. deinde, (2( 
quod erat primum et necessarium, de moenibus, quemad- 2 
modum eligantur loci salubres, ratiocinationibus explicui, 
ventique qui sint et e quibus <(regionibus)> singuli spirant, 
deformationibus grammicis ostendi, platearumque et vico- 
rum uti emendate fiant distributiones in moenibus, docui(2! 



2 Androcydes Kr {cf. Plin. 35, 64): andramithes HEG, 
-tes S 3 Cyziceni Kr {cf. Flut Pelop.25): ni x {sic: nitheo) 
Magnee Mar: magnis x ceterique ed: ceterisque x 6 cer- 
tationes E superatio Joc: superati x 9 eblandiatur Bo: 
blandiatur HESG'^, -antur G 10 falsam Ro: adfalsam x 
13 si om. S 26 loci rec: locis x salubris S, salubribus S* 
ratiotinationibusq. S (q/ del. S^) 27 sunt S add. Joc 
•28 grammicis Joc : grammaticis x 



DE ARCHITECTURA LIB. lU, 1 59 

et ita finitionem primo volumine constitui. item in secundo 
de materia, quas habeat in operibus utilitates et quibus 
virtutibus e natura rerum est comparata, peregi. nunc in 
tertio de deorum inmortalium aedibus sacris dicam et, uti 
(30)". oportet, perscriptas exponam. 
65 Aedium compositio constat ex symmetria, cuius ratio- I 
nem diligentissime architecti tenere debent. ea autem pari- 
tur a proportione, quae graece avaXoTiot dicitur. proportio 
est ratae partis membrorum in omni opere totiusque com- 
(6) 10 modulatio , ex qua ratio efficitur symmetriarum. namque 
non potest aedis ulla sine symmetria atque proportioneratio- 
nem habere compositionis , nisi uti hominis bene figurati 
membrorum habuerit exactam rationem. corpus enim homi- 2 
(10) nis ita natura composuit, uti os capitis a mento ad frontem 
16 summam et radices imas capilli esset decimae partis, item 
manus pansa ab articulo ad extremum medium digitum 
tantundem, caput a mento ad summum verticem octavae, 
cum cervicibus imis ab summo pectore ad imas radices 
(15) capillorum sextae, <^a medio .pectore)> ad summum verticem 
80 quartae. ipsius autem oris altitudinis tertia est pars ab imo 
mento ad imas nares, nasum ab imis naribus ad finem me- 
dium superciliorum tantundem, ab ea fine ad imas radices 
capilli frons efficitur item tertiae partis. pes vero altitu- 
(20) dinis corporis sextae, cubitum quartae, pectus item quartae. 
25 reliqua quoque membra suas habent commensus propor- 
tiones, quibus etiam antiqui pictores et statuarii nobiles 
usi magnas et infinitas laudes sunt adsecuti. similiter vero s 
sacrarum aedium membra ad universam totius magnitudinis 
summam ex partibus singulis convenientissimum debent 
(J5) 80 habere commensus responsum. item corporis centrum me- 
dium naturaliter est umbilicus. namque si homo conlocatus 

5 oportet Ro: oporteat x 7 teneri H paritur a rec: 
paritura pr. HGS^ paratura pr. E 8 analogia x 9 est ratae 
H^^S: strat^ (-e) EG totiusque Joc: totaque x 10 ex qua- 
drato E et a. c. G 12 hominis Kr: adhominis x 15 ita E 
16 pansa exc. Vitr.cod.S: palma {-^E)x 17 octael/ 1» add. Gdl 
28 capillis H 24 corpori S extae H 25 suas Lor: suos x 



60 VITRUVII 

fuerit supinus manibus et pedibus pansis circinique conlo- 66 
catum centrum in umbilico eius, circumagendo rotunda- 
tionem utrarumque manuum et pedum digiti linea tangen- 
tur. non minus quemadmodum schema rotundationis in 
corpore efficitur, item quadrata designatio in eo invenietur. 5 
nam si a pedibus imis ad summum caput mensum erit eaque 
mensura relata fuerit ad manus pansas, invenietur eadem 
latitudo uti altitudo, quemadmodum areae, quae ad normam 
sunt quadratae. ergo si ita natura composuit corpus hominis, 
uti proportionibus membra ad summam figurationem eius 10 
respondeant, cum causa constituisse videntur antiqui, ut 
etiam in operum perfectionibus singulorum membrorum 
ad universam ligurae speciem habeant conamensus exactio- 
nem. igitur cum in omnibus operibus ordines traderent, 
maxime in aedibus deorum, <(quod eorum)» operum et laudes 15 
et culpae aeternae solent permanere. 

Nec minus mensurarum rationes, quae in omnibus operi- 
bus videntur necessariae esse, ex corporis membris colle- 
gerunt, uti digitum, palmum, pedem, cubitum, et eas distri- 
buerunt in perfectum numerum, quemGraeciTeXeovdicunt. 20 
perfectum autem antiqui instituerunt numerum qui decem 
dicitur; namque ex manibus digitorum numero [ab palmo 
pes] est inventus. si autem in utrisque palmis ex arti- 
culis ab natura decem sunt perfecti, etiam Platoni placuit 
esse eum numerum ea re perfectum, quod ex (x} singulari- 25 
bus rebus, quae juovabec apud Graecos dicuntur, perficitur 
decusis. simul autem undecim aut duodecim sunt facti, 67 
quod superaverint, non possunt esse perfecti, donec ad 
alterum decusis perveniant; singulares enim res particulae 
sunt eius numeri. mathematici vero contra disputantes ea 30 



1 sopinus jBT (S a. ras.) G'^ 3 utrarunique rerum mann- 
um EG 4 scaema i^, scema JEGS 7 spansas H 15 add. 
Kr (quorum Schn) laudes sculpt§ E 18 necessaria H 
colligerunt G et a. c. H 20 teleon x 22 numero Bo: 

numeru (-rum G) x ab palmo pes del. Choisy 23 utriusque S 
25 X add. Kr 26 monades x 27 decu(s)sis: Lor: decusisq; 
HS, decusis. Quae EGS^ 



DE ARCHITECTURA LIB. III, 1 61 

(5) re perfectum dixerunt esse numerum qui sex dicitur, quod 
is nuraerus habet partitiones eorum rationibus sex numero 
convenientes sic: sextantem unura, trientes duo, semisseni 
tria, besem quera bijuoipov dicunt quattuor, quintariura 

5 quem 7TevTe)uoipov dicunt quinque, perfectura sex. cum ad 

(10) dupUcationera crescat, suprasex adiecto asse eqpeKTOV; cura 

facta sunt octo, quod est tertia adiecta, tertiariura alterura. 

qui eTTiTpiTOC dicitur; diraidia adiecta cura facta sunt novem, 

sesquialterum, qui r||UioXioc appellatur; duabus partibus 

10 additis et decusis facto bes alterura, quem embijuoipov 

(15) vocitant ; in undecim nuraero quod adiecti sunt quinque, 

quintarium, quera eTTiTrejUTrTOV dicunt ; duodecim autera, quod 

ex duobus nuraeris siraplicibus est effectus, biTrXaciuJva. non 

minus etiara, quod pes horainis altitudinis sextam habet 

15 partem, (ita etiara, ex eo quod perficitur pedura numero 
corporis <(altitudo, veteribus columnis basis scapi elata^ 
(20) sexies altitudines terminavit) eum perf ectum constituerunt, 
cubituraque aniraadverterunt ex sex palmis constare digi- 
tisque xxiiii. ex eo etiam videntur civitates Graecorum 
-8 20 fecisse, quemadraodura cubitus est sex palraorura, in drach- 
raa, qua nurarao uterentur, aereos signatos uti asses ex 
aequo sex, quos obolos appellant, quadrantesque obolorura, 
quae alii dichalca, nonnulli trichalca dicunt, pro digitis 

(5)viginti quattuor in drachraa constituisse. nostri autem 

25 primo fecerunt <(perfectura)> antiquura nuraerura et in de- 



3 (trientem) duo Joc: trientes duos x 4 besem HS: 

bosem E, om. G dimoeron x 5 pentemeron HSG'^, pente 
moeron EG 6 duplicationem Kn supplicationem x (sup- 

pletionem G^) (a)effectum x 7 quod HEG: quae S^ 
tertiarum EG alterum Mar: autem x 8 epitritos x 

9 sesqualterum S (h)emiolius x 10 cusis E epidi- 

moeron x 11 C[ S (quod S^) 12 epipempton x quod 

HG: quia E^ c^ S 13 diplasiona x 14 quod HGS': 

quia E 16 altitudo — elata stippl. Kr {ex pag. 85, 21 

seqq.) 17 sexies H^^GS: seies HE altitudines Kr: -nis x 
20 dracma E, dragma SG^' 21 uum(m)o Schn: numero x ex 
aequo Joc: ex quo x 24 XXIIII EGS dragma x 
26 add. Kr 



62 VITRUVII 

nario denos aeris constituerunt, et ea re compositio no- 
minis ad hodiernum diem denarium retinet. etiamque 
quarta pars quod efficiebatur ex duobus assibus et tertio 
semisse, sestertium vocitaverunt. postea autem quam anim- 
adverterunt utrosque numeros esse perf ectos , et sex et 5 (i 
decem, utrosque in unum coiecerunt et fecerunt perfectissi- 
mum decusis sexis. huius autem rei auctorem invenerunt 
pedem. e cubito enim cum dempti sunt palmi duo, relin- 
quitur pes quattuor palmorum, palmus autem habet quat- 
tuor digitos. ita efficitur, ut habeat pes sedecim digitos io( 
et totidem asses aeracius denarius. 

9 Ergo si convenit ex articulis hominis numerum inven- 
tum esse et ex membris separatis ad universam coi^poris 
speciem ratae partis commensus fieri responsum, relinqui- 
tur, ut suspiciamus eos, qui etiam aedes deorum inmorta- i6 (| 
lium constituentes ita membra operum ordinaverunt, ut 
proportionibus et symmetriis separatae atque universae 
convenientes efficerentur eorum distributiones. 

II Aedium autem principia sunt, e quibus constat figura- 
rum aspectus, ea: primum in antis, quod graece vaoc 20 
€V TrapacTaciv dicitur, deinde prostylos, amphiprostylos, 
peripteros, pseudodipteros, <(dipteros>, hypaethros. horum 69 

2 exprimuntur f ormationes his rationibus. in antis erit aedes, 
cum habebit in fronte antas parietum, qui cellam circum- 
cludunt, et inter antas in medio columnas duas supraque 25 i 
fastigium symmetria ea conlocatum, quae in hoc libro fuerit (5) 
perscripta. huius autem exemplar erit ad TresFortunas ex 

3 tribus quod est proxime portam Collinam. prostylos omnia 



J 



3 pars quSLYtei EG ifautemEG: om.HS 7 sexis HS: 
sex eis JSG auctorem HG: ductorem E, inventorem S 

10 sedecim HS: XVI EG^, XIII G 11 ases G aeracius 

HES, -tius G 14 partes HS 16 suspiciamus Ferr: sus- 
cipiamus x 18 convenientes rec: -tesque x eorum H: 

operum EG et in ras. S 20 ea Kr: et HSG^ (om. G) 

naosen parastasin x 22 dipteros add. rec hypetros x 
28 post rationibus in x antecipantur verba quemadmodum et — 
exemplar {69^ 9sq.); del. Joc 



DE ARCHITECTURA LIB. III, 1. 2 63 

habet quemadmodum in antis, columnas autem contra antas 
angulares duas supraque epistylia, quemadmodum et in antis, 

.0) et dextra ac sinistra in versuris singula. huius exemplar est 
in insula Tiberina in aede lovis et Fauni. amphiprostylos 4 

5 omnia habet ea, quae prostylos, praetereaque habetinpostico 
ad eundemmodum columnasetfastigium. peripteros autem 5 
erit, quae habebit in fronte et postico senas columnas, in 

L6)lateribus cum angularibus undenas. ita autem sint hae co- 
lumnae conlocatae, ut intercolumnii latitudinis intervallum 

10 sit a parietibus circum ad extremos ordines columnarum, 
habeatque ambulationem circa cellam aedis, quemadmodum 
est sine postico in porticu Metelli lovis Statoris Hermo- 

!u) dori et Mariana Honoris et Virtutis a Mucio facta. pseudo- 6 
dipteros autem sic conlocatur, ut in fronte et postico sint 

15 columnae octonae, in lateribus cum angularibus quinae 
denae. sint autem parietes cellae contra quaternas colum- 
nas medianas in fronte et postico. ita duorum intercolum- 

15) niorum et imae crassitudinis columnae spatium erit ab parie- 
tibus circa ad extremos ordines columnarum. huius exemplar 

20 Romae non est, sed Magnesiae DianaeHermogenis Alabandei 
et Apollinis a Menesthe facta. dipteros autem octastylos et 7 
pronao et postico, sed circa aedem duplices habet ordines 
columnarum, uti est aedis Quirini dorica et Ephesi Dianae 

;5)ionica a Chersiphrone constituta. hypaethros vero decasty- 8 

15 los est in pronao et postico. reliqua omnia eadem habet 
quae dipteros, sed interiore parte columnas in altitudine 
duplices, remotas a parietibus ad circumitionem ut porticus 
peristyliorum. mediumautemsub divo estsinetecto. aditus 

8 dextera S 4 tyberina S (a. c.): tiberiana HG (tyb.) S^ 
6 postico ed: posticio HG, -tio 5 6 peripsii S 8 autem Mar: 
ut X 12 sine postico transp. Kr : post Virtutis exh. x stato- 

a 
ns G et in ras. S: startoris H'^ Hermodori Turnebus: her- 

modi X 18 Mariana Kr: admariana {ciim ad add.) x mucio 

H: mutio G et in ras. S 18 imae ed: unae x ab par. G: 

appar. J3", apar. ^^iS 20 Alabandei: alabandi G et in ras. S, 

alabarinthi m ras. H^ 24 Chersiphrone Schn: chresifrone in 

ras. H'^, chrisifone S^ thersifrone G hypedros G vero HSG'^: 

K («. e. autem) G 



64 VITRUVII 

valvarum ex utraque parte in pronao et postico. huius item (u 
exemplar Romae non est, sed Athenis octastylos ex templo 
Olympio. 
III Species autem aedium sunt quinque, quarum ea sunt 
vocabula: pycnostylos, id est crebriscolumnis, systylos paulo 5 
remissioribus, diastylos amplius quam oportet inter se di- (i£ 
ductis, araeostylos spatiis intercolumniorum patentibus rare, 

2 eustylosintervallorumiustadistributione. ergo pycnostylos 
est, cuius intercolumnio unius et dimidiatae columnae crassi- 
tudo interponi potest, quemadmodum est divi lulii et in 10 
Caesaris foro Veneris et si quae aliae sic sunt compositae. 
item systylos est, in qua duarum columnarum crassitudo (2( 
in intercolumnio poterit conlocari, et spirarum plinthides 7] 
aeque magnae sint ei spatio, quod fuerit inter duas plin- 
thides, quemadmodum est Fortunae Equestris ad theatrum 15 
lapideum reliquaeque, quae eisdem rationibus sunt compo- 

3 sitae. haec utraque genera vitiosum habent usum. matres (6) 
enim familiarum cum ad supplicationem gradibus ascendunt, 
non possunt per intercolumnia amplexae adire, nisi ordines f e- 
cerint; item valvarum aspectus abstruditur columnarum cre- 20 ' 
britate ipsaque signa obscurantur; item circa aedempropter 

4 angustias inpediuntur ambulationes. diastyli autem haec (k 
erit compositio, cum trium columnarum crassitudinem inter- 
columnio interponere possumus, tamquam est Apollinis et 
Dianae aedis. haec dispositio hanc habet difficultatem, quod 25 ; 
epistylia propter intervallorum magnitudinem franguntur. 

5 in araeostylis autem nec lapideis nec marmoreis epistyliis (if 
uti datur, sed inponendae de materia trabes perpetuae. et 

2 ex Kr: et (&) x 5 pignostilos (r*^, pignasty(i)los x 
6 diastylos ecl. Ven: interestylos x 7 spatiis intercolumniorum 
G: om. HS (unde linea suhducta del. G^, item quae seq. in G: 
pignostilos spatiis indiastilos) patentibus rare transp. Kr: post 
amplius (v. 6) exh. x 8 eustylos ed. Fl: et stilos HG (eustylos 
— pycnostylos om. S) 11 patentibus rare post compositae ex 
r. 6 repetit x 12 sistilos G, stylos HS qua Fhil: quo x 
14 ei Lor: & HG'^, eo G et in ras. S 15 ad om. S 16 reliquae 
quaeque HS 20 abspectus H 25 habet difficultatem 

hanc S 



DE ARCHITECTURA LIB. UI, 2. n 65 

ipsarum aedium species sunt varicae, barycephalae, humiles, 
latae, ornanturque signis fictilibus aut aereis inauratis earum 
fastigia tuscanico niore, uti est ad Circum Maximum Cereris 
(80) et Herculis Pompeiani, item Capitolii. 

6 Reddenda nunc est eustyli ratio, quae maxime probabilis 6 

et ad usum et ad speciem et ad firmitatem rationes habet 

explicatas. namque facienda sunt in intervallis spatia duarum 

columnarum et quartae partis columnae crassitudinis, me- 

(26) diumque intercolumnium unum, quod erit in fronte, alterum, 

10 quod in postico, trium columnarum crassitudine. sic enim 
habebit et figurationis aspectum venustum et aditus usum 

72 sine inpeditionibus et circa cellam ambulatio auctoritatem. 
huius autem rei ratio explicabitur sic. frons loci quae in ; 
aede constituta fuerit, si tetrastylos facienda fuerit, divi- 

15 datur in partes xi s praeter crepidines et proiecturas spira- 

(5)rum; si sex erit columiiarum, in partes xviii; si octastylos 
constituetur, dividatur in xxiv et semissem. item ex his 
partibus sive teti-astyli sive hexastyli sive octastyli una 
pars sumatur, eaque erit modulus. cuius moduli unus erit 

20 crassitudinis columnarum. intercolumnia singula, praeter 

(lO)media, modulorum duorum et moduli quartae partis; me- 

diana in f ronte et postico singula ternum modulorum. ipsa- 

rum columnarum altitudo modulorum vim et dimidiae mo- 

duli partis. ita ex ea divisione intercolumnia altitudinesque 

25 columnarum habebunt iustam rationem. huius exemplar 8 

(16) Romae nullum habemus, sed in Asia Teo hexastylon Liberi 
Patris. 

1 varicae Turnehus: baric§ GS^ baryce H parycefale ff, 
paryce fale 6', paric^ fale S 3 ca&;eris H 4 capitolii GS''^: 
capituli H et a. c. S 5 eustyli S^ (/. marg.): eustili (r, estyli 
HS 7 in om. G 14 si — fuerit om. G, in marg. suppl. G'^ 
«fctrastylos H, erastylos ^', etrasylos G 16 xi s Ro (Joc): 

decusas semis x proiecturas H^^G: protecturas HS 16 xviii 
Mo (Joc): decem novem x (d. & novem G^S^ octostylos H 
17 XXIV Bo (Joc): XXV (t, viginti quinque HS 19 unus Kr: 

unius X 21 media Lor: mediam HS, mediu G 22 ipsarum 
— modulorum om, G 23 vim Ro (Lor): octo G viiii — 
columnarum {v. 2o) om. HS 26 theo x exastilon x 

ViTiujv. de avchitect. ed. Krohn 5- 



66 VITRUVII 

Eas autem symmetrias constituit Hermogenes, qui etiam 
primus invenit octastylon pseudodipterive rationem. ex 
dipteri enim aedis symmetria distulit interiores ordines 
columnarum xxxiv eaque ratione sumptus operasque com- 
pendii fecit. is in medio ambulationi laxamentum egregie 5 (1 
circa cellam fecit de aispectuque nihil inminuit, sed sine 
desiderio supervacuorum conservavit auctoritatem totius 
9 operis distributione. pteromatos enim ratio et columnarum 
circum aedem dispositio ideo est inventa, ut aspectus pro- 
pter asperitatem intercolumniorum habeat auctoritatem, 10 
praeterea, si ex <^improviso)> imbrium aquae vis occupaverit 
et intercluserit hominum multitudinem, ut habeat in aede 
circaque cellam cum laxamento liberam moram. haec autem 
ut explicantur in pseudodipteris aedium dispositionibus! (5) 
quare videtur acuta magnaque sollertia effectus operum 16 
Hermogenes fecisse reliquisseque fontes, unde posteri 
possent haurire disciplinarum rationes. 

10 Aedibus araeostylis columnae sic sunt faciendae, uti 
crassitudines earum sint partis octavae ad altitudines. item (lO) 
in diastylo dimetienda est altitudo columnae in partes octo 20 
et dimidiam, et unius partis colunmae crassitudo conlocetur. 

in systylo altitudo dividatur in novem et dimidiam partem, 
et ex eis una ad crassitudinem columnae detur. item in pycno- 
stylo dividenda est altitudo in <(partes)> decem, et eius una (i5) 
pars facienda est columnae crassitudo. eustyli autem aedis 25 , 
columnae, uti systyli, in novem partes altitudo dividatur et P 
dimidiam partem, et eius una pars constituatur in crassi- 
tudine imi scapi. ita habebitur pro rata parte intercolum- 

11 niorum ratio. quemadmodum enim crescunt spatia intercio) 



1 hermogenis S 2 invenit G: om. HS octastylon Joc: 
exostylum H^ exostilu /S, exastilu GS^ speudo dipteri uera- 
tionem H, BpeudOwdipteri/ue ratione S {sigva S'^ 8 symme- 
tria ed: -triae x sustulit G 4 xxxiv Phil: xxxviii x 
6 fecit circa cellam S 7 conservabit S 10 habeat G: 

hab& HS 11 add. Kr 16 hermogenie x 21 dimidiam 
ed: -dium x 23 eis HG: his S 24 add. Joc 25 Cn- 

fltyli H 26 partes Joc: partibus x 



DE ARCHITECTURA LIB. III, 3 67 

columnas, proportionibus adaugendae sunt crassitudines 
scaporum. namque si in araeostylo nona aut decima pars 
crassitudinis fuerit, tenuis et exilis apparebit, ideo quod 
per latitudinem intercolumniorum aer consumit et inminuit 

ii) 5 aspectu scaporum crassitudinem. contra vero pycnostylis si 

H octava pars crassitudinis fuerit, propter crebritatem et an- 

gustias intercolumniorum tumidam et invenustam efficiet 

speciem. itaque generis operis oportetpersequi symmetrias. 

etiamque angulares columnae crassiores faciendae sunt ex 

) 10 sua diametro quinquagesima parte, quod eae ab aere circum- 
ciduntur et graciliores videntur esse aspicientibus. ergo 
quod oculus fallit, ratiocinatione est exaequandum. con- 12 
tracturae autem in summis columnarum hypotracheliis ita 
faciendae videntur, uti, si columna sit ab minimo ad pedes 

) 16 quinos denos, ima crassitudo dividatur in partes sex et 
earum partium quinque summa constituatur. item quae erit 
ab quindecim pedibus ad pedes viginti, scapus imus in partes 
sex et semissem dividatur, earumque partium quinque et 
semisse superior crassitudo columnae fiat. item quae erunt 

1 20 a pedibus viginti ad pedes triginta, scapus imus dividatur 
in partes septem, earumque sex summa contractura per- 
ficiatur. quae autem ab triginta pedibus ad quadraginta 
alta erit, ima dividatur in partes septem et dimidiam; ex 
his sex et dimidiam in summo habeat contracturae rationem, 
16 quae erunt ab quadraginta pedibus ad quinquaginta, item 
dividendae sunt in octo partes, et earum septem in summo 
scapo sub capitulo contrahantur. item si quae altiores erunt, 
76eadem ratione pro rata constituantur contracturae. haecis 



1 crasBitudines G: -nis HS 2 eimare ostylo H 5 pyc- 
noBtylis: pignoetylis HS^ pinostilis G 6 crassitudini a. 

coir. G 10 sua Joc: suo x eae H: he§ S, hae G (e§ G') 
12 exequandu G: exaequendum H'^^ exequendu S IS (h)ypo- 
trachelis x 16 itemq; x 17 viginti capus H, xx scapus GS'^ 
post partes add. x septem superior crassitudo columnae {verba 
praerepta ex v. 19 del. Joc) 20 imue G et in ras. S: is H 
21 earumque — septem {v. 23) ovi. G {suppl G^^j 28 consti- 
tuantur ed: -atur x 

5* 



68 viTRuyii 

autem propter altitudiuis iutervallum scandentis oculi spe- 
cies adiciuntur crassitudinibus temperaturae. venustates 
enim persequitur visus, cuius si non blandimur voluptati 
proportione et modulorum adiectionibus, uti quod fallitur (5) 
temperatione adaugeatur, vastus et invenustus conspicien- { 
tibus remittetur aspectus. de adiectione, quae adicitur in 
mediis columnis, quae apud Graecos evxacic appellatur, 
in extremo libro erit forma et ratio eius, quemadmodum 
moUis et conveniens efficiatur, subscripta. (lu) 

IV Fundationes eorum operum fodiantur, si queat inveniri, 10 
ad solidum et in solido, quantum ex amplitudine operis pro 
ratione videbitur, extruaturque structura totum solum quam 
solidissima. supraque terram parietes extruantur sub colum- 
nas dimidio crassiores quam columnae sunt f uturae , uti (15) 
firmiora sint inferiora superioribus; quae stereobates appel- 15 
lantur, nam excipiunt onera. spirarumque proiecturae non 
procedant extra solidum; item supra parietis ad eundem 
modum crassitudo servanda est. intervalla autem concama- 

2 randa aut solidanda festucationibus, uti distineantur. sin^ao; 
autem solidum non invenietur, sed locus erit congesticius 20 
ad imum aut paluster, tunc-is locus fodiatur exinaniatur- 
que et palis alneis aut oleagineis <(aut)> robusteis ustilatis 
configatur, sublicaque machinis adigatur quam creberrime, 76 
carbonibusque expleantur intervalla palorum, et tunc struc- 
turis solidissimis fundamenta impleantur. extructis autem 25 
fundamentis ad libramentum stylobatae sunt conlocandi. 

8 supra stylobatas columnae disponendae, quemadmodum (5) 
supra scriptum est, sive in pycnostylo, quemadmodum 



1 oculi rec: oculis x species x (genit. ut materies 60, 12 
et notities 133, 9) 7 entasis J3"6r, entliasis S 8 forma et 
Wesselmg {cf. 80, 5) : formata x 11 ad solidum et in solido Phil 
{cf. 21, 3) : ab solido et in solidum x 16 est (e) ereobates x 
17 solium H parietis Joc : -tes x 18 concameranda S 1» dis- 
tineantur Joc: destineantur x 20 congesticius G: coniesti- 

cius HS 21 paluster G : plauster S^ plai | ter cum ras. H 
22 alneis Joc {cf. 130, 22): saligneis cc add. Joc 28 confi- 
gatur G: configuratur HS subligaque x 26 collocandi Joc: 
conlocandae (t§) x 



DE ARCHITECTURA LIB. III, 3. 4. 5 69 

pycnostyla, sive systylo aut diastylo aut eustylo, quemad- 
modum supra scripta sunt et constituta. in araeostylis enim 
libert^s est quantum cuique libet constituendi. sed ita co- 
(lo)lumnae in peripteris conlocentur, uti, quot intercolumnia 

6 sunt in fronte, totidem bis intercoluninia fiant in lateribus; 

ita enim erit duplex longitudo operis ad latitudinem. nam- 

que qui columnarum duplicationes fecerunt, erravisse viden- 

tur, quod unum intercolumnium in longitudine plus quam 

(16) oporteat procurrere videtur. gradus in fronte constituendi 4 

10 ita sunt, uti sint semper inpares ; namque cum dextro pede 
primus gradus ascendatur, item in summo templo primus 
erit ponendus. crassitudines autem eorum graduum ita 
finiendas censeo, ut neque crassiores dextante nec tenuiores 

20) dodrante sint conlocatae; sic enim diirus non erit ascensus. 

15 retractiones autem graduum nec minus quam sesquipedales 
nec plus quam bipedales faciendae videntur. item si circa 
aedem gradus futuri sunt, ad eundem modum fieri debent. 
sin autem circa aedem ex tribus lateribus podium faciendum 

25)erit, id constituatur, uti quadrae, spirae, trunci, coronae, 

80 lysis ad ipsum stylobatam, qui erit sub columnarum spiris, 

77 conveniant. stylobatam ita oportet exaequari, uti habeat 
per medium adiectionem per scamillos inpares; si enim ad 
libellam dirigetur, alveolatum oculo videbitur. hoc autem, 
ut scamilli ad id convenientes fiant, item in extremo libro 

25forma et demonstratio erit descripta. 

His perfectis in suis locis spirae conlocentur, eaeque ad V 
symmetriam sic perficiantur, uti crassitudo cum plintho 
: sit columnae ex dimidia crassitudine proiecturamque, quam 
Graeci eKqpopav vocitant, habeant s extantem; ita tumlata 

80 et longa erit columnae crassitudinis unius et dimidiae. alti- 2 



1 euastilo S 4 quot GS'': quod HS 10 sunt G: sint 
HS ut S 18 dextante G: extantiie ff, -te S 15 retrac- 
tiones GS: retractationes HS^ l» id Kr: ad id (cum ad add.) x 
spin§ S 20 lysis HS^ G^: lapis G ipsum H: ipsam G et in 
ras. S qui erit — stylobatam om. S (siippl. S^ columnarum 
Hode: columna HS'^, column^ G 2» s (/. e. semisse^ extan- 

tem {cf. 271, 7) Kr: sextantem x tum HS: dum G 



70 VITRUVII 

tudo eius, si atticurges erit, ita dividatur, ut superior pars 
tertia parte sit crassitudinis columnae, reliquum plintho 
relinquatur. dempta plintho reliquum dividatur in partes 
quattuor, fiatque superior torus quartae ; reliquae tres aequa- 
liter dividantur, et una sit inf erior torus, altera pars cum 5 (i 
suis quadris scotia, quam Graeci TpoxiXov dicunt. sin autem 
ionicae erunt faciendae, symmetriae earum sic erunt con- 
stituendae, uti latitudo spirae quoqueversus sit columnae 
crassitudinis adiecta <(e^ crassitudine quarta et octava. alti- 
tudo ita uti atticurges ; item et eius plinthos ; reliquumque 10 i 
praeter plinthum, quod erit tertia pars crassitudinis co- 
lumnae, dividatur in partes septem: inde trium partium 
torus, qui est in summo ; reUquae quattuor pai*tes dividendae 
sunt aequaUter, et una pars fiat cum suis astragalis et super- 78 
cilio superior trochilus, altera pars inferiori trochilo relin- 15 
quatur; sed inferior maior apparebit, ideo quod habebit ad 
extremam plinthum proiecturam. astragali faciendi sunt 
octavae partis trochili. proiectura erit spirae pars octava(6) 
et sexta decuma pars crassitudinis cohimnae. 

Spiris perfectis et conlocatis columnae sunt medianae 20 
in pronao et postico ad perpendiculum medii centri con- 
locandae, angulares autem quaeque e regione earum futurae 
sunt in lateribus aedis dextra ac sinistra , uti partes in- (10' 
teriores, quae ad parietes cellae spectant, ad perpendiculum 
latus habeant conlocatum, exteriores autem partes f uti 25 
dicant se earum contracturam. sic enim erunt figurae com- j 
positionis aedium contractura eius tali ratione exactae. 

Scapis columnanim statutis capitulorum ratio <(sic est(i5' 
habenda.)> si pulvinata erunt, his symmetriis conf ormabuntur, 



1 attigurges x 2 plintho — reHquum om. S 4 quartae 
— torus G: om. HS 6 trochilon x 9 add. Kr (cf.84,5) 
10 adtigurges x item {Kr) et Joc: ita ut x 11 erit tertia 
Joc: ei ad tertia HS, erit ei tercia G 13 thorus x 16 in- 
feriori GS^: inferior HS 17 plinthum G: plinthuum H et in 
ras. S 1» decuma apars H et a. c. S, decima pars GS^' 
M futur^ S: -T2L HG 26 uti dictum de earum contractura Fhil 
27 contracturae iusta ratione Joc 2S add. Kr {cf. 80, 9) 



DE ARCHITECTUilA LIB. III, 5 71 

uti, quam crassus imus scapus fuerit addita octava decuma 
parte scapi, abacus habeat longitudinem et latitudinem; 
crassitudinem cum volutis eius dimidiam. recedendum 

(20) autem est ab extremo abaco in interiorem partem frontibus 
j volutarum parte duodevicensima et eius dimidia. tunc 
crassitudo dividenda est in partes novem et dimidiam, et 
secundum abacum in quattuor partibus volutarum secun- 
dum extremi abaci quadram lineae demittendae, quae 

(26) cathetoe dicuntur. tunc ex novem partibus et dimidia una 
10 pars et dimidia abaci crassitudo relinquatur, reliquae octo 
volutis constituantur. tunc ab linea, quae secundum abaci « 
extremam partem demissa erit, in interiorem partem <(alia)> 

79 recedat unius et dimidiatae partis latitudine. deinde hae 
lineae dividantur ita, ut quattuor partes et dimidia sub 

15 abaco relinquantur. tunc in eo loco, qui locus dividit 
quattuor et dimidiam et tres et dimidiam partem, cen- 
trum oculi <^conlocetur)> signeturque ex eo centro rotun- 

(6) da circinatio tam magna in diametro , quam una pars ex 
octo partibus est. ea erit oculi magnitudine, et in ea ca- 

80 theto respondens diametros agatur. tunc ab summo sub 
abaco inceptum <^schema volutae^ in singulis tetrantorum 
actionibus dimidiatum oculi spatium minuatur, doneque in 

(lo)eundem tetrantem, qui subest, conveniat. capituli autem 7 

crassitudo sic est facienda, ut ex novem partibus et di- 

25 midia tres partes praependeant infra astragalum summi 

scapi; cymatio, adempto abaco et canali, reliqua sit pars. 

proiectura autem cymatii habeat extra abaci quadram 

(15) oculi magnitudinem. pulvinorum baltei ab abaco hanc habe- 



1 octava decuma HS: uona decima G 2 parte G : par- 
tem HS 8 dimittendae x 12 demissa G': dimissa x add. 
Joc 16 reliuquantur G: -quatur HS 17 conlocetur add. Kr 
(signetur ducaturque Joc) 19 catheto Joc: catheton 6, cathecton 
HG 21 add.Kr {cf.66,4; 136,1 etc.) 22 doneque (donique 
Lachm): denique x 23 qui subest, conveniat Kr: qui est aub 
a 

abconveniat (//, subaco veniat G, snb abaco veniat S) x 

36 adempto ed: atlepto x 27 kabet H et a. c. S 28 ab 6^: 

om. HS 



72 VITRUVII 

ant proiecturam, uti circini centrum unimi cum sitpositum 
in capituli tetrante et alterum'diducatur ad extremum cyma- 
tium, circumactum balteorum extremas partes tangat. axes 
volutarum ne crassiores sint quam oculi magnitudo, volutae- 
que ipsae succidantur altitudinis suae duodecimam partem. :> (» 
haec erunt symmetriae capitulorum, quae columnae futurae 
sunt ab minimo ad pedes xxv. quae supra erunt, reliqua 
habebunt ad eundem modum symmetrias, abacus autem 
erit longus et latus, quam crassa columna est ima adiecta 
parte viiii, uti, quo minus habuerit altior columna contractum, lo 1 
eo ne minus habeat capitulum suae symmetriae proiecturam 

8 et in latitudine suae partis adiectionem. de volutarum de- 
scriptionibus, uti ad circinum sint recte involutae, quemad- 
modum describantur, in extremo libro forma et ratio earum (5) 
erit subscripta. i5 

Capitulis perfectis, deinde <(in scapis> columnarum non 
ad libellam sed ad aequalem modulum conlocatis, ut, quae 
adiectio in stylobatis facta fuerit, in superioribus membris 
respondeat [symmetria epistyliorum], epistyliorum ratio sic 
est habenda, uti, si columnae fuerint a minima xii pedum 20 {i 
ad quindecim pedes, epistylii sit altitudo diniidia crassi- 
tudinis imae columnae; item <(si)> ab xv pedibus ad xx, 
columnae altitudo dimetiatur in partes tredecim, et unius 
partis altitudo epistylii fiat; item si a xx ad xxv pedes, divi- 
datur altitudo in partes xii et semissem, et eius una pars25(i 
epistylium in altitudine iiat ; item si ab xxv pedibus ad xxx, 
dividatur in partes xii, et eius una pars altitudo fiat. item 
<(si quae altiores erunt,)> rata parte ad eundem modum 
ex altitudine columnarum expediendae sunt altitudines epi- 

9 styliorum. quo altius enim scandit oculi species, non facile 30 



2 diducatur G: deducatur HS 4 ne Joc: nec x 5 suc- 
cidantur Mar: sic cedantur x 6 capitulorumque HS 

12 latitudine rec: altitudine x suae partis H'^SG'^: repartis 

HG 16 add. Joc 19 del. Meister 22 add. Phil quin- 
deci S 28 demetiatur x 24 viginti ;S' 26 et 27 duodeci S ' 
28 add. Bo {sic: si quae supra altiores fuerint: cf. 74, 22) 
rata parte Schn (pro rata parte Mar): rata parte (-tem H) x 



DE ARCHITECTURA LIB. III, 5 73 

;2<t) persecat aeris crebritatem; dilapsa itaque altitudinis spatio 

et viribus exuta incertam modulorum renuntiat sensibus 

quantitatem. quare semper adiciendum est rationis supple- 

mentum in symmetriarum membris, ut, cum fuerint aut 

t 5 altioribus locis opera aut etiam ipsa colossicotera, habeant 

magnitudinum rationem. epistylii latitudo in imo, quod 

supra capitulum erit, quanta crassitudo summae columnae 

sub capitulo erit, tanta fiat; summum, quantum imus scapus. 

(5) cymatium epistylii septima parte suae altitudinis est facien- lo 

10 dum, et in proiectura tantundem. reliqua pars praeter 

cymatium dividenda est in partes xii, et earum trium ima 

fascia est facienda, secunda iiii, summa v. item zophorus 

supra epistylium quarta parte minus <^altus^ quam episty- 

io)hum; sin autem sigilla designari oportuerit, quarta parte 

16 altior quam epistylium, uti auctoritatem habeant scalpturae. 

cymatium suae altitudinis partis septimae; proiecturae 

cymatium quantum crassitudo. supra zophorum denticu- u 

lus est faciendus tam altus quam epistylii media fascia; 

L5) proiectura eius quantum altitudo. intersectio, quae graece 

20 jueTOTrri dicitur, sic est dividenda, uti denticulus altitudinis 

suae dimidiam partem habeat in fronte, cavus autem inter- 

sectionis huius frontis e tribus duas partes; huius cymatium 

altitudinis eius sextam partem. corona cum suo cymatio, 

Opraeter simam, quantum media fascia epistylii; proiec- 

15 tura coronae cum denticulo facienda est, quantum erit 

altitudo a zophoro ad summum coronae cymatium; et 

omnino omnes ecphorae venustiorem habeant speciem, quae 

quantum altitudinis tantundem habent proiecturae. tym- 12 

2 exuta Ijor: extructam 7/, exstructa »S^, exstructa G 
8 rationis G : rationi HS 4 ut cum fuerint aut Joc : cum fue- 
rint ut aut x 5 colossicotera Joc: colossi caetera HS^ colosi 
cetera G » cymatium epistylii ed: cimatiu epistiliu G, cj- 
matii epystiHi (epist. S) HS, cymatiu epistilii 5"^ 11 ima Po- 
lenus: iam x 13 add. ICr 15 altior Phil: altiore (-em) x 
17 quantum Mar: quam x 18 fascia Joc: fastigia x 20 me- 
toce HS, metache G (metoche (r^) 21 intersectionis G: -nes 
HS 22 et tribus GS 28 altitudinis GS': -nes HS habent 
Kr: habeant x 



74 VITRUVII 

pani autein, quod est in fastigio, altitudo sic est facienda, 
uti frons coronae ab extremis cymatiis tota dimetiatur in 82 
partes novem et ex eis una pars in medio cacumini tym- 
pani constituatur, dum contra epistylia columnarumque 
hypotrachelia ad perpendiculum respondeant. coronae- 
que supra aequaliter imis praeter simas sunt conlocandae. (sjj 
insuper coronas simae, quas Graeci €7TaieTiba.cdicunt, facien- 
dae sunt altiores octava parte coronarum altitudinis. acro- 
teria angularia tam alta, quantum est tympanum medium, 
mediana altiora octava parte quam angularia. lo 

13 Membra omnia, quae supra capitula columnarum suut(i( 
futura, id est epistylia, zophora, coronae, tympana, fastigia, 
acroteria, incHnanda sunt in fronte suae cuiusque altitudinis 
parte xii, ideo quod, cum steterimus contra frontes, ab oculo 
lineae duae si extensae fuerint et una tetigerit imam operis is 
partem, altera summain, quae summam tetigerit, longiorfiet. (li 
ita quo longior visus linea in superiorem partem procedit, 
resupinatam facit eius speciem. cum auteni, uti supra scrip- 
tum est, in fronte inclinata fuerint, tunc in aspectu vide- 

14 buntur esse ad perpendiculum et normam. columnarum 2l 
striae faciendae sunt xxiiii ita excavatae, uti norma in cavo (2^ 
striae cum fuerit coniecta, circumacta anconibus <(angulos^ 
striarum dextra ac sinistra tangat cacumenque normae cir- 
cum rotundationem tangendo pervagari jjossit. crassitudines 
striarum faciendae sunt, quantum adiectio in media columna 2£ 

16 ex descriptione invenietur. in simis, quae supra coronam (21 
in lateribus sunt aedium, capita leonina sunt scalpenda, 
disposita <(ita^, uti contra columnas singidas primum sint 81 
designata, cetera aequali modo disposita, uti singula singulis 
mediis tegulis respondeant. haec autem, quae erunt contra si 

2 ut S 3 cacumini Kr: -ne x 4 epistylia Joc: -lii x 
7 epitidas HG, epytidas *S' {corr. Botticher) 12 coronae Joc: 
corona &, x 13 fronte S: frontis HG'^ 16 altera S et a. 

ras.H 17 procedet a. corr. G 18 resopinatam S et a. corr.H 
1» fuerint Joc: fuerit x 22 add.Joc {post sinistra) 23 cacumen- 
que Ussing: acumen qnae x 24 rotundationem rec: -ne x 
crassitudinis H 28 add. Ro 30 autem om. S 



I 



DE ARCHITECTURA LIB. III, 5. IV, 1 75 

columnas, perterebrata sint ad canalem, qui excipit e tegulis 
(5) aquam caelestem; mediana autem sint solida, uti, quae cadit 

vis aquae per tegulas in canalem, ne deiciatur per inter- 

columnia neque transeuntes perfundat, sed quae sunt con- 
5 tra columnas, videantur emittere vomentia ructus aquarum 

ex ore. 

Aedium ionicarum, quam apertissime potui, dispositiones 
10) hoc volumine scripsi; doricarum autem et corinthiarum quae 

sint proportiones , insequenti libro explicabo. 



LIBER QUARTUS. 

11 Cum animadvertissem, imperator, plures de architectura i 
praecepta voluminaque commentariorum non ordinata sed 

5) incepta uti particulas errabundas reliquisse, dignam et uti- 
lissimam rem putavi tantae disciplinae corpus ad perfectam 

.6 ordinationem perducere et praescriptas in singulis volumini- 
bus singulorum generum qualitates explicare. itaque, Caesar, 
primo volumine tibi de officio eius et quibus eruditum esse 

0) rebus architectum oporteat, exposui. secundo de copiis ma- 
teriae, e quibus aediiicia constituuntur, disputavi; tertio 

|io autem de aedium sacrarum dispositionibus et de earum gene- 
rum varietate quasque et quot habeant species earumque 
quae sunt in singulis generibus distributiones. ex tribus 2 

5) generibus quae subtilissimas haberent proportionibus modu- 
lorum quantitates ionici generis moribus, docui; nunc hoc 

5 volumine de doricis corinthiisque constitutis et omnibus 
dicam eorumque discrimina et proprietates explicabo. 

i Columnae corinthiae praeter capitula omnes symmetrias I 

j habent uti ionicae, sed capitulorum altitudines efficiunt 

I eas pro rata excelsiores et graciliores, quod ionici capituli 



1 pteri brate G, -ta G^ i perfundant HS 13 errabun- 
das Joc: -dos .r 14 tantae Fontedera: antea x 20 disputa- 
tionibus S 21 quod H 25 omnibus x (fort. originibus cf. 88, 5 
et S; 90, 16) 27 omis aS 



76 VITRUVII 

altitudo tertia pars est crassitiidinis columnae, corinthii 
tota crassitudo scapi. igitur quod duae partes e crassitu- (5) 
dine corinthiarum adiciuntur, efficiunt excelsitate speciem 
earum graciliorem. cetera membra, quae supra columnas 
inponuntur, aut e doricis symmetriis aut ionicis moribus 5 
in corinthiis columnis conlocantur, quod ipsum corinthium 
genus propriam coronarum reliquorumque ornamentorum (i( 
non habuerat institutionem, sed aut e triglyphorum rationi- 
bus mutuli in coronis et epistyliis guttae dorico more dis- 
ponuntur, aut ex ionicis institutis zophoroe scalpturis omati id 
cum denticulis et coronis distribuuntur. ita e generibus 
duobus capitulo interposito tertium genus in operibus est (n 
procreatum. e columnarum enim formationibus trium gene- 
rum factae sunt nominationes, dorica, ionica, corinthia, e 
quibus prima et antiquitus dorica est nata. U 

Namque Achaia Peloponnensoque tota Dorus, Hellenos 
et Pthias nymphae filius, regnavit, isque Argis, vetusta (a 
civitate, lunonis templo aedificavit eius generis fortuito 
formae fanum, deinde isdem generibus in ceteris Achaiae 
civitatibus, cum etiamnum non esset symmetriarum ratio 2( 
nata. postea autem quam Athenienses ex responsis Apol- 
linis Delphici, communi cdnsilio totius Hellados, xiii co-(2 
lonias uno tempore in Asiam deduxerunt ducesque singulis 
coloniis constituerunt et summam imperii potestatem loni, 8' 
Xuthi et Creusae filio, dederunt, quem etiam Apollo Delphis 2i 
suum filium in responsis est professus, isque eas colonias 
in Asiam deduxit et Oariae fines occupavit ibique civitates 
amplissimas constituit Ephesum, Miletum, Myunta, (quae {i 



1 corinthii Joc: -thie G (a. c), -thi§ HSG'^ .3 corinthia- 
rum Schn: -orum x 7 propria x 8 &rygiliphorum H^ etrigi- 
lipho^ S 10 zophoro escalpturis x 12 capitulo HGS\ 

capitulo^ H'^ et a. ras. S 13 generl S'^ 16 peloponnenso S., pelo- 
ponenso 6r, peloponnesso H Hellenos Polenus: hellenidos S, 
helenidos HG 17 Pthias Ro: exptidos HS^., expetidos G 
18 templo Gal: templum x 19 hisdem x 28 singulis G: in 
eingulis HS 24 ionix uthi x 26 Creusae Joc: ereuso x 
28 myanta IT, mianta GS 



DE ARCHITECTURA LIB. IV, 1 77 

olim ab aqua est devorata ; cuius sacra et suffragium Milesiis 
lones attribuerunt) , Prienen, Samum, Teon, Colophona, 
Chium, Erythras, Phocaeam, Clazomenas, Lebedon, Meliten 
(haec Melite propter civium adrogantiam ab his civitatibus 

6 bello indicto communi consilio est sublata; cuius loco postea 
regis Attali et Arsinoes beneficio Zmyrnaeorum civitas inter 
lonas est recepta) : hae civitates, cum Caras et Lelegas eie- 5 
cissent, eam terrae regionem a duce suo lone appellaverunt 
loniam ibique deorum inmortalium templa constituentes 

10 coeperunt fana aedificare. et primum Apollini Panionio 
aedem, uti viderant in Achaia, constituerunt et eam Doricam 
appellaverunt, quod in Dorieon civitatibus primum factam 
60 genere viderunt. in ea aede cum vohiissent columnas 6 
conlocare, non habentes symmetrias earum et quaerentes, 
quibus rationibus efficere possent, uti et ad onus ferendum 
essent idoneae et in aspectu probatam haberent venustatem, 
dimensi sunt virilis pedis vestigium et id retulerunt in alti- 
tudinem. cum invenissent pedem sextam partem esse alti- 
tudinis in homine, item in columnam transtulerunt et, qua 

80 crassitudine fecerunt basim scapi, tantas sex cum capitulo 
in altitudinem extulerunt. ita dorica columna virilis cor- 
poris proportionem et firmitatem et venustatem in aedi- 
ficiis praestare coepit. 

6 Item postea Dianae <(cum cogitarent)> constituere aedem, 7 

15 quaerentes novi generis speciem isdem vestigiis ad mulie- 
brem transtulerunt gracilitatem, et fecerunt primum co- 
lumnae crassitudinem altitudinis octava parte, ut haberet 

6) speciem excelsiorem. basi spiram supposuerunt pro calceo, 



1 milesius x 2 prene S, prenem if, pr^nem (x theon 
HG colopona x s erytras H^ eritras G et in ras. S 
phocea x glazomenum x glebede G (vel on supra G^) 
meletenis. haec x (Meliten, istaec Eo) 6 atali G 7 est — 
Caras om. S {suppL in imo marg.) 10 appollini H, apoUoni 

S Panionio Joc: pandionio x 12 Dorieon Joc: doricon G^ 
dorichon H et in ras. S 18 — 16 columnas — possent (potuissent 
a. corr.) om. G, suppl. G"^ 20 tantas G: tanta HS 24 add. 
Kr {cf. 251, 22) 27 altitudinis G: om. II S 



78 VITRUVII 

capitulo volutas uti capillamento concrispatos cincinnos j 
praependentes dextra ac sinistra conlocaverunt et cymatiis I 
et encarpis pro crinibus dispositis frontes ornaverunt trun- 
coque toto strias uti stolarum rugas matronali more de- 
miserunt. ita duobus discriminibus columnarum inventio- 5 ( 
nem, unam virili sine ornatu nuda specie, alteram muliebri 

8 subtilitate et ornatu symmetriaque sunt mutuati. posteri 
vero elegantia subtilitateque iudiciorum progressi et gra- 
cilioribus modulis delectati septem crassitudinis diametros 
in altitudinem columnae doricae, ionicae novem consti- u 
tuerunt. id autem <(genus)>, quod lones fecerunt primo, 
lonicum est iiominatum. 

Tertium vero, quod Corinthium dicitur, virginalis habet 
gracilitatis imitationem, quod virginis propter aetatis te- 
neritatem gracilioribus membris figuratae effectus recipiunt i» 

t) ornatus venustiores. eius autem capituli prima inventio sic (2 
memoratur esse facta. virgo civis Corinthia iam matura 
nuptiis inplicata morbo decessit. post sepulturam eius, qui- 
bus ea virgo viva pupulis delectabatur, nutrix collecta et 
composita in calatho pertulit ad monumentum et in summo 2' 
conlocavit et, uti ea permanerent diutius subdiu, tegula(j 
texit. is calathus fortuito supra acanthi radicem fuerat con- 
locatus. interim pondere pressa radix acanthi niedia folia 
et cauliculos circum vernum tempus profudit, cuius cauliculi 
secundum calathi latera crescentes et ab angulis tegulae 2 
ponderis necessitate expressi fiexuras in extremas parteso 
10 volutarum facere sunt coacti. tunc Callimachus, qui propter 8 
elegantiam et subtilitatem artis marmoreae ab Athenien- 



4 strias G: istrias HS rugas G: rugus HS demi- 

serunt G"^: dimiserunt x 6 nuda specie Bo: uudam speciem 
(-tie G) X 7 subtilitate — elegantia G: om. HS il add. 
Phil primu S 18 virginales H 14 virginis Kr: 

-nes X 16 ornatus Kr: in ornatu {cum in add.) x 1» pu- 
pulis Kr: poculis x 20 momtu S 21 ea i. e. pupuli et 

pupulae {cf. 55, 23; 57, 7; 151, 10) diu HG: divo H^SG'' 
22 fortuito HG: -tu H^ S achanti x {item. v.23) fuerat G: 
faerit HS 



DE ARCHITECTUJRA LIB. IV, 1 79 

sibus KaiaTriHiTexvoc fuerat nominatus, praeteriens hoc 
monumentum animadvertit eum calathum et circa foliorum 

(5)na9centem teneritatem, delectatusque genere et formae 
novitate ad id exemplar columnas apud Corinthios fecit 

f) symmetriasque constituit <(et)> ex eo in operis perfectio- 
nibus Corinthii generis distribuit rationes. eius autem capi- il 
tuli symmetria sic est facienda, uti, quanta fuerit crassitudo 

10) imae columnae, tanta sit altitudo capituli cum abaco. abaci 
latitudo ita habeat rationem, ut, quanta fuerit altitudo, tanta 

u» duo sint diagonia ab angulo ad angulum spatia; ita enim 
iustas habebunt frontes quoquoversus latitudines. frontes 

j sinuentur introrsus ab extremis angulis abaci suae frontis 

ft) latitudinis nona. imum capituli tantam habeat crassitu- 
dinem, quantam habet summa columna praeter apothesim 

n et astragalum. abaci crassitudo septima capituli altitudinis. 
dempta abaci crassitudine dividatur reliqua pars in partes 12 
tres, e quibus una imo folio detur; secundum folium mediam 

t>) altitudinem teneat; coliculi eandem habeant altitudinem, 
6 quibus folia nascuntur proiecta, uti excipiant quae ex 

coliculis natae procurrunt ad extremos angulos volutae; 
minoresque helices infra sinum medium, qui est in abaco, 
^sub)> flores subiecti scalpantur. flores in quattuor partibus, 
) quanta erit abaci crassitudo, tam magni formentur. ita his 
symmetriis corinthia capitula suas habebunt exactiones. 

Sunt autem, quae isdem columnis inponuntur, capitulorum 
genera variis vocabulis nominata, quorum nec proprietates 

5 symmetriarum nec columnarum genus aliud nominare possu- 
mus, sed ipsorum vocabula traducta et commutata ex co- 
rinthiis et pulvinatis et doricis videmus, quorum symmetriae 
sunt in novarum scalpturarum translatae subtilitatem. 



1 KaTaTr|SiT€Xvoc Paus. I, 26, 7 (cf. Plin. 34, 92) : catatechnos 
HSy catathecnos G 5 add. Mar 10 ita euim Oehmichen: 
enim ita x 11 latitudines Kr: -nis x frontes sin. — latitu- 
dinis {v. 13) om. S, suppl. S^ 12 sinuentur Joc : simentur x 18 nona 
Joc: non x imum Kr: ad imum x 14 apothesin S 

16 astragalum. abaci Joc: abaci astragalum x 18 coaliculi 

HS 21 infra sinum Kr: intra suum x 22 add. Kr 



80 VITRUVU 

II Quoniain auteni de generibus cokunnarum origines et 
inventiones supra sunt scriptae, non alienum mihi videtur 
isdem rationibus de ornamentis eorum, quemadmodum sunt 
prognata et quibus princii^iis et originibus inventa, dicere. 
in aedificiis omnibus insuper conlocatur materiatio variis 
vocabulis nominata. ea autem uti in nominationibus, ita 
in re varias habet utilitates. trabes enim supra columnas 
et parastaticas et antas ponuntur; in contignationibus tigna 
et axes; sub tectis, si maiora spatia sunt, et transtra et 
capreoli, si commoda, columen, et cantherii prominentes 
ad extremam suggrundationem; supra cantherios templa; 
deinde insuper sub tegulas asseres ita prominentes, uti 

2 parietes i^roiecturis eorum tegantur. ita unaquaeque res et 
locum et genus et ordinem proprium tuetur. e quibus rebus 
et a materiatura fabrili in lapideis et marmoreis aedium sa- 
crarum aedificationibus artifices dispositiones eorum scalp- 
turis sunt imitati et eas inventiones persequendas puta- 
verunt. ideo, quod antiqui fabri quodam in loco aedi- 
ficantes, cum ita ab interioribus parietibus ad extremas 
partes tigna prominentia habuissent conlocata, inter tigna 
struxerunt supraque coronas et fastigia venustiore specie 
fabrilibus operibus ornaverunt, tum proiecturas tignorum, 
quantum eminebant, ad lineam et perpendiculum parietum 
praesecuerunt, quae species cum invenusta is visa esset,' 
tabellas ita formatas, uti nunc fiunt triglyj)hi, contra tigno- 
rum praecisiones in fronte fixerunt et eas cera caerulea 
depinxerunt, ut praecisiones tignorum tectae non offen- 
derent visum: ita divisiones triglyphorum et <^met^oparum 
tignorum dispositione et intertigniilm habere in doricis 

3 operibus coeperunt. postea alii in aliis operibus ad per-| 

7 re Joc: res x » &ran8tra HS 10 capreoli GS<^: -lis 
HS 13 proiecturis G'^: protecturis x 16 disputationes S 
22 proiecturis 5 23 ad perpendiculum G (et suppl. G'^) 

28 ita divisiones tignorum tectae (repet. ex v. 27 del. Kr) trigly- 
phorum dispositione (disputatione S) et intertignum (intignu 
«. c. G) & oparum (et apharu G ; corr. Mar) habere {his S) in 
dor, etc. x {transp. Kr) 



DE ARCHITECTURA LIB. IV, 2 81 

pendiculiim triglyphorum cantherios prominentes pro- 

iecerunt eorumque proiecturas simaverunt. ex eo, uti 
(5) tignorum dispositionibus triglyphi, ita e cantheriorum 

proiecturis mutulorum sub coronis ratio est inventa. ita 
5 fere in operibus lapideis et marmoreis mutuli inclinatis 

scalpturis deformantur, quod imitatio est cantheriorum ; 

etenim necessario propter stillicidia proclinati conlocantur. 
(10) ergo et triglyphorum et rautulorum in doricis operibus 

ratio ex ea imitatione inventa est. 
10 Non enim, quemadmodum nonnuUi errantes dixerunt 4 

fenestrarum imagines esse triglyphos, ita potest esse, quod 

in angulis contraque tetrantes columnarum triglyphi con- 
<i5) stituuntur, quibus in locis omnino non patitur res fenestras 

fieri. dissolvuntur enim angulorum in aedificiis iuncturae, 
15 si in is fenestrarum fuerint lumina relicta. etiamque ubi 

nunc triglyphi constituuntur, si ibi luminum spatia fuisse 

iudicabuntur, isdem rationibus denticuli in ionicis f enestra- 
[20) rum occupavisse loca videbuntur. utraque enim, et inter 

denticulos et inter triglyphos quae sunt intervalla, meto- 
20 pae nominantur. OTTac enim Graeci tignorum cubicula et 

asserum appellant, uti nostri ea cava columbaria. ita quod 

inter duas opas est intertignium, id |ueT07Tri est apud eos 

nominata. 
25) Ita uti autem in doricis triglyphorum et mutulorum est 5 
25 inventa ratio, item in ionicis denticulorum constitutio 

propriam in operibus habet rationem, et quemadmodum 

mutuli cantheriorum proiecturae ferunt imaginem, sic in 
I90iomcis denticuli ex proiecturis asserum habent imitatio- 

nem. itaque in graecis operibus nemo sub mutulo den- 
80 ticulos constituit; non enim possunt subtus cantherios 



8 e canth. HG'. et caut. S 4 coronis Joc: coronulis x 
6 est om. S 9 exG: & HS 17 denticuli ed. Fl: denticulis x 
18 utraque Joc: utrique x 19 metophe x (intervalla &ophe H) 
20 ophas X 21 cava rec: caba x 22 opas est intertignium 
Joc: ophas et iutertignum x metopha {et sic semper) x 
27 ferunt G: fuerunt HS 28 denticuli ex Joc: denticulis 

et X 

ViTRuv. de architect. ed. Krohn. 6 



82 VITRUVIl 

asseres esse. quod eigo supra cantherios et templa in ve- 
ritate debet esse conlocatum, id in imaginibus si infra (.v 
constitutum fuerit, mendosam habebit operis rationem. 
etiam quod antiqui non probaverunt, neque instituerunt 
in fastigiis <(mutulos aut)> denticulos fieri sed puras co- s 
ronas, ideo quod nec cantherii nec asseres contra fasti- j 
giorum frontes distribuuntur nec possunt prominere, sed 
ad stillicidia proclinati conlocantur. ita quod non potest (u 
in veritate fieri, id non putaverunt in imaginibus factum 

6 posse certam rationem habere. omnia enim certa proprie- lo 
tate et a veris naturae deducta moribus transduxerunt 
in operum perf ectiones , et ea probaverunt, quorum ex- 
plicationes in disputationibus rationem possunt habere (u 
veritatis. itaque ex eis originibus symmetrias et pro- ( 
portiones uniuscuiusque generis constitutas reliquerunr. 15 
quorum ingressus persecutus de ionicis et corinthiis in- 
stitutionibus supra dixi; nunc vero doricam rationem 
summamque eius speciem breviter exponam. 
III Nonnulli antiqui architecti negaverunt dorico genere (2( 
aedes sacras oportere fieri, quod mendosae et disconve- 20 
nientes in his symmetriae conficiebantur. itaque negavit 
Arcesius, item Pytheos, non minus Hermogenes. nam is 
cum paratam habuisset marmoris copiam in doricae aedis 
perf ectionem , commutavit ex eadem copia et eam ioni- (»{ 
cam Libero Patri fecit. sed tamen non quod invenusta 25 
est species aut genus aut formae dignitas, sed quod in- 
pedita est distributio et incommoda in opere triglyphorum 

2 et lacunariorum [distributione]. namque necesse est tri- 
glyphos constitui contra medios tetrantes columnarum, met- (3 
opasque, quae inter triglyphos fient, aeque longas esse9J 
quam altas. contraque in angulares columnas triglyphi 31 
in extremis partibus constituuntur et non contra medios 
tetrantes. ita metopae, quae proximae ad angulares tri- 
glyphos fiuntr, non exeunt quadratae sed oblongiores tri- ' 

1 veritate S, -tem H ."> add. Phil 8 stillicia HS 
11 deducta rec: -tis x 22 Arcesius Ro: tarchesius x pytheus 
HG^ protheus S 28 lucaniorum S dd. Lor 



DE ARCHITECTUKA LIB. IV, 2. 3 83 

,) glyphi dimidia latitudine. at qui metopas aequales volunt 
facere, intercolumnia extrema contrahunt triglyphi di- 
midia latitudine. hoc autem, sive metoparum longitudini- 
bus sive intercolumniorum contractionibus efficietur, est 

f) mendosum. quapropter antiqui vitare visi sunt in aedibus 

i))sacris doricae symmetriae rationem. 

Nos autem exponimus, uti ordo postulat, quemadmo- 
dum a praeceptoribus accepimus, uti, si qui voluerit his 
rationibus attendens ita ingredi, habeat proportiones ex- 

D plicatas, quibus emendatas et sine vitiis efficere possit 

oaedium sacrarum dorico more perfectiones. fi'ons aedis 
doricae in loco, quo columnae constituuntur, dividatur, si 
tetrastylos erit, in partes xxvii, si hexastylos, xxxxii. ex 
his pars una erit modulus, qui graece e)LipaTnp dicitur, 

) cuius moduli constitutione ratiocinationibus efficiuntur 

) omnis operis distributiones. crassitudo columnarum erit 
duorum modulorum, altitudo cum capitulo xmi. capituli 
crassitudo unius moduli, latitudo duorum et moduli sex- 
tae partis. crassitudo capituli dividatur in partes tres, e 

I quibus una plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum 

) anulis, tertia hypotrachelion. contrahatur columna ita, uti 
in tertio libro de ionicis est scriptum. epistylii altitudo 
unius moduli cum taenia et guttis; taenia moduli septima; 
guttarum longitudo sub taenia contra triglyphos alta cum 
regula parte sexta moduli praependeat. item epistylii la- 

)titudo ima respondeat hypotrachelio summae columnae. 
supra epistylium conlocandi sunt triglyphi cum suis me- 
topis, alti unius <(et^ dimidiati moduli, lati in fronte unius 
moduli, ita divisi, ut in angularibus columnis et in mediis 



l latitudine Phil: altitudiue x 2 demedia H^S 3 =^ la- 

a 

iitudine S: altitudine H^ altitudine 6r metoparum Kr: in 

metopharum {cum in add.) x 4 efficiatur G 8 quis G 
18 XXVII . . . xxxxii Phil: xxviii . . . xxxii x 14 ^fiParrip Hesycfi. 
{ef. etiam 12,20): embates x 19 tres HS: iii G 21 hypo- 
txachelion Phil: ypotrachelio x colune G 26 ppendeat a. c. S 
epistyliis H item — respondeafc {i\ 26) om. S 28 add. Joc 
iinins — fronte om. S 

6* 



84 VITRUVU 

contra tetrantes medios sint conlocati, et intercolum- 
niis reliquis bini, in mediis pronao et postico terni. ita 
relaxatis mediis intervallis sine inpeditionibus aditus ac- 

5 cedentibus erit ad deorum simulacra. trigl^phorum la^ 
titudo dividatur in partes sex, ex quibus partibus quinque 
in medio, duae dimidiae dextra ac sinistra designentur 
regula. una in medio deformetur femur, quod graece 
|ur|poc dicitur; secundum eam canaliculi ad normae ca- 
cumen inprimantur; ex ordine eorum dextra ac sinistra 
altera femina constituantur; in extremis partibus semi- 
canaliculi intervertantur. triglyphis ita conlocatis, meto- 
pae, quae sunt inter triglyphos, aeque altae sint quam 
longae ; item in extremis angulis hemimetopia sint inpressai 
dimidia moduli latitudine. ita enim erit, ut omnia vitia 
et metoparum et intercolumniorum et lacunariorum, quod 

6 aequales divisiones factae erunt, emendentur. triglyphi 
capitula sexta parte moduli sunt faciunda. supra trigly- 
phorum capitula.vcorona est conlocanda in proiectura di- 
midiae et sextae partis habens cymatium doricum in imo, 
alterum in summo. item cum cymatiis corona crassa ex 
dimidia moduli. dividendae autem sunt in corona ima ad 
perpendiculum triglyphorum et medias metopas viarum 
directiones et guttarum distributiones, ita uti guttae sex 
in longitudinem, tres in latitudinem pateant. reliqual 
spatia, quod latiores sunt metopae quam triglyphi, pura 
relinquantur aut f flumina scalpantur, ad ipsumque mentuni 1 
coronae incidatur linea quae scotia dicitur. reliqua omnia, 
tympana, simae, coronae, quemadmodum supra scriptumi 
est in ionicis, ita perficiantur. 

2 bini Joc. binis x 4 latitudo Joc: altitudo x 5 parti- 
bus quinque Kr: quinque partibus x 8 \xr\p6c, Joc: eros x 
» eorum Joc: earum x 12 inter glyphos HS 13 hemimetopia 
Sch (Joc): semi memphia x 1» sextae partis rec: sextae partjBl 
HS, sexta parte G habens — perpendiculum {v.-^3!) : liaec eadetm 
verba repetit infra {p. 9'S, 17) post in mediano x 21 coronii 

{recte infra) x: columna (Mc) x 23 derectiones HG 26 quod 
jBT^S': quo G suut G: sint HG , lint *S 27 incidatur ed\ 
-dantur x liuia HS 28 simae Joc : et imae x 29 perficiatur HS 



DE ARCHITECTURA LIB. IV, 3 85 

0) Haec ratio in operibus diastylis erit constituta. si vero 7 
systylon et monotriglyphon opus erit faciundum, frons 
aedis, si tetrastylos "ferit, dividatur in partes xviiiis, si 
hexastylos erit, dividatur in partes xxviiii s. ex his pars 
fi una erit modulus, ad quem, uti supra scriptum est, di- 
5)vidantur. ita supra singula epistylia et metopae et tri- 
glyphi bini erunt conlocandi, in angularibus hoc amplius 
dimidiatus et, quantum est spatium hemitriglyphi, id ac- 
cedit. in mediano contra fastigium trium triglyphorum 

et trium metoparum spatium distabit, quo latius medium 
0) intercolumnium accedentibus ad aedem habeat laxamentum 

et adversus simulacra deorum aspectus dignitatem. 

Columnas autem striari xx« striis oportet. quae si 9 

1 planae erunt, angulos habeant xx designatos. sin autem 
4excavabuntur, sic est forma facienda, ita uti quam ma- 
6 gnum est intervallum striae, tam magnis [striaturae] pa- 

ribus lateribus 'quadratum describatur; in medio autem 

quadrato circini centrum conlocetur et agatur linea ro- 
]') tundationis, quae quadrationis angulos tangat, et quantum 
|b erit curvaturae inter rotundationem et quadratam descrip- 
I tionem, tantum ad formam excaventur. ita dorica co- 
I lumna sui generis striaturae habebit perfectionem. de 10 

adiectione eius, qua media adaugetur, uti in tertio volu- 
J)mine de ionicis est perscripta, ita et in his transferatur. 
5 Qu oniam exterior species symmetriarum et corin- 

thiorum et doricorum et ionicorum est perscripta, necesse 
j est etiam interiores cellarum pronaique distributiones ex- 
1 plicare. distribuitur autem longitudo aedis , uti latitudo IV 
j)) sit longitudinis dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta 
9 longior sit, quam est latitudo, cum pariete, qui paries 

1 diastylis ed : -liis x 3 tetrastylos ecl : -lo x 8—4 xviiii s 
. . . xxvim s Barbarus: xviii . . . xxviiii x 6 metopae Joc: 

metopha x 8 dimidiatus et quantum JRode: quantnm di- 

midiatum x » (in mediano) habens — perpendiculum repet. x 
{cf. supra); sed hic moduli om. HS 10 quo Lor: quod x 
11 habeat om. G (hebeat in m. suppl. G^ laxiamentum S 
16 tit. secl. Kr 18 centrum S G^: centum HG 20 destructione 
a. c. G 28 qua Schn: quae x 2» quarta parte S 



86 VITRUVII 

valvaruiii habuerit conlocationem. reliquae tres partes 
pronai ad antas parietum procurrant, quae antae colum- 
narum crassitudinem habere debent. et si aedes erit latitu- 
dine maior quam pedes xx, duae columnae inter duas antas (! 
interponantur, quae disiungant pteromatos et pronai 
spatium. item intercolumnia tria, quae erunt inter antas 
et columnas, pluteis marmoreis sive ex intestino opere 
factis intercludantur, ita uti fores habeant, per quas iti- 

2 nera pronao fiant. item si maior erit latitudo quam 
pedes XL, columnae contra regiones cohimnarum, quae i 
inter antas sunt, introrsus conlocentur. et hae altitudinem 
habeant aeque quam quae sunt in fronte, crassitudines 
autem earum extenuentur his rationibus, uti, si octava 
parte erunt quae sunt in fronte, hae iiant x parte, sin 
autem viiii aut decima, pro rata parte. in concluso enim 9 
aere si quae extenuatae erunt, non discernentur. sin autem i 
videbuntur graciliores, cum exterioribus fuerint striae 
^^xx aut)> xxiiii, in Ms faciendae erunt xxviii aut xxxii. 
ita quod detrahitur de corpore scapi, striarum numero (.• 
adiecto adaugebitur ratione, quo minus videatur, et ita 2 

8 exaequabitur dispari ratione columnarum crassitudo. hoc 
autem efficit ea ratio, quod oculus plura et crebriora signa 
tangendo maiore visus circumitione pervagatur. namque 
si duae columnae aeque crassae lineis circummetientur, (i 
e quibus una sit non striata, altera striata, et circa stri- 2 
glium cava et angulos striarum linea corpora tangat, tam- 
etsi columnae aeque crassae fuerint. lineae, quae circum- 
datae erunt, <(non erunt)> aequales, quod striarum et stri- 
glium circuitus maiorem efficit lineae longitudinem. sin(] 
autem hoc ita videbitur, non est alienum in angustis locis s 

1 habuerit G-. hab&erit ILS reliqui -S' 2 ant^ 6r: ante 
HSG^ 6 pteremotos HS 6 inter interantas H 9 latitudo 
Joc: altitudo x 10 regiones rec religiones x U parte Ro: 

a 

partes x 15 vmi G'^ 16 discemuntur S 18 add. Meister 
20 quod G videatur Bo: videtur x 22 signa rec: si- 

gnat X 24 crass§ G'^ (-e G): crassi HS 25 altera striata, et 
Kr: et aUera afcriata x 28 add. Joc 29 efficiet G 



DE ARCHITECTURA LIB. lY, i. 5 87 

et iii concluso spatio graciliores columnarum symmetrias 
in opere constituere, cum habeamus adiutricem striarum 
temperaturam. ipsius autem cellae parietum crassitu- 4 
dinem pro rata parte magnitudinis iieri oportet, dum 
5 antae eorum crassitudinibus columnarum sint aequales. 
et si ex structis futuri sunt, quam minutissimis caementis 
struantur, sin autem (juadrato saxo aut marmore, maxime 
modicis paribusque videtur esse faciundum, quod media 
coagmenta medii lapides continentes firmiorem facient 
10 omnis operis perfectionem. item circum coagmenta et 
cubilia eminentes expressiones gi-a]ihicoteran efficient in 
aspectu delectationem. 

Regiones autem, quas debent spectare aedes sacrae V 
deorum inmortalium, sic erunt constituendae , uti, si 
>6nulla ratio inpedierit liberaque fuerit potestas, aedis si- 
ir, gnumque, quod erit in cella conlocatum, spectet ad ve- 
spertinam caeli regionem, uti, qui adierint ad aram im- 
molantes aut sacrificia facientes, spectent ad partem caeli 
6) orientis et simulacrum, quod erit in aede, et ita vota 
20 suscipientes contueantur aedem et orientem caelum ipsa- 
que simulacra videantur exaudientia contueri supplicantes 
et sacrificantes, quod aras omnes deorum necesse esse 
videatur ad orientem spectare. sin autem loci natura inter- 2 
pellaverit, tunc convertendae sunt earum regionum con- 
J6 stitutiones, uti quam plurima pars moenium e templis 
0) earum conspiciatur. item si secundum flumina aedis sacra 
fiet, ita uti Aegypto circa Nilum, ad fluminis ripas vi- 
dentur spectare debere. similiter si circum vias publicas 
erunt aedificia deorum, ita constituantur, uti praetereun- 
10 tes possint respicere et in conspectu salutationes facere. 



2 striarum ed: striatarum .>■ :{ parietii G et in ras. S: 

parte tum II 4 magnitudines II G ex structis Ho: exstructi 
GS, extructi II 8 faciendum N 9 lapides rec: -dis .)• 
16 cella rec: cellae H, -e GS ad vesp. caeli regionem bis 

ponit S 17 immolantis H 20 aede GS':' eadem HS 
21 exaudientia Kr: exorientia x 28 videatur (videtur Mar): 
vidoantur x 26 earum Kr: eorum x 27 fiet <(. raf^. G 



88 VITRUVII 

VI Ostiorum autem et eorum antepagmentorum in aedibus {u 
hae sunt rationes, uti primum constituatur, quot genera 
sint [futuraej. genera sunt enim thyromaton haec: doricum, 
ionicum, atticurges. 

Horum <(dorici generis^ symmetriae conspiciuntur his 5 
rationibus, uti corona summa, quae supra antepagmentum (2( 
superius inponitur, aeque librata sit capitulis summis co- 
lumnarum, quae in pronao fuerint. lumen autem thyretri 
constituatur sic, uti quae altitudo aedis a pavimento ad 
lacunaria fuerit, dividatur in partes tres semis et ex eis 10' 
duae partes <(semis)> lumini valvarum altitudine consti- 
tuantur. haec autem dividatur in partes xii et ex eis 9; 
quinque et dimidia latitudo luminis fiat in imo. et in 
summo contrahatur, si erit lumen ab imo ad sedecim 
pedes, antepagmenti iii parte; <(si)> xvi pedum ad xxv, is 
superior pars luminis contrahatur antepagmenti parte iiii; (5 
si ab pedibus xxv ad xxx, summa pars contrahatur an- 
tepagmenti parte viu. reliqua, quo altiora erunt, ad 
2 perpendiculum videntur oportere conlocari. ipsa autem 
antepagmenta * * * * contrahantur in summo suae crassi- 
tudinis xiiii parte. supercilii crassitudo, quanta antepag- (k 
mentorum in summa parte erit crassitudo. cymatium 
faciundum est antepagmentipartesexta; proiectura autem, 
quanta est eius crassitudo. sculpendum est cymatium 
lesbium cum astragalo. supra cymatium, quod erit in 25 
supercilio, conlocandum est hyperthyrum crassitudine 
supercilii, et in eo scalpendum est cymatium doricum, (li 
astragalum lesbium sima scalptura. corona plana cum cy- 
matio; proiectura autem eius erit quanta altitudo. super- 



2 constituatur, quot genera sint Kr: constituantur quod 
(quo GS) genere eint futurae x {de delendo futurae cf. pag. 
253,26 et 266,2) 4 attigurges x B add. Joc 7 inponetur jffiS 
8 thyretri Ro: hypetri X 10 iii Bemis G 11 partis H 

add. Rode lumini Joc: lumine x 13 latitudo E^SG'^: 

altitudo a. c. HG 16 pedis H si add. Schn 16 quarta parte G 
17 ad pedibus H et a. ras. S, a pedibus GS' 28 faciendum GS 
28 astragulu lespiu S 



DE ARCHITP^CTURA LIB. IV, 6 89 

cilii, quod supra antepagmenta inponitur, dextra atque 
sinistra proiecturae sic sunt faciundae, uti crepidines ex- 

>) currant et in unguem i})SO cymatio coniungantur. 

Sin autem ionico genere futura erunt, lumen altum ad 3 

j eundem modum quemadmodum in doricis fieri videtur. 
latitudo constituatur, ut altitudo dividatur in partes duas 
et dimidiam, eiusque partis unius ima luminis fiat latitudo. 

)) contracturae ita uti in doricis. crassitudo antepagmen- 
torum <^ex^ altitudine luminis in fronte xiiii parte, cy- 

•^ matium huius crassitudinis sexta. reliqua pars praeter cy- 

i matium dividatur in partes xii. harum trium prima corsa 
fiat cum astragalo, secunda quattuor, tertia quinque, et 
eae aeque corsae cum astragalis circumcurrant. hyper- 4 

) thyra aiitem ad eundem modum componantur quemad- 

') modum in doricis. pro crepidinibus ancones, sive paro- 

I tides vocantur, excalptae dextra ac sinistra praependeant 
ad imi supercilii libramentum, praeter folium. eae habeant 
in fronte crassitudinem ex antepagmenti tribus partibus, 

)imo quarta parte graciliore quam superiora. 

Fores ita compingantur, uti scapi cardinales sint ex 

' latitudine luminis totius xii parte. inter duos scapos 
tympana ex xii partibus habeant ternas partes. inpagibus 5 
distributiones ita fient, uti divisis altitudinibus in partes v 

)duae superiori, tres inferiori designentur. super medium 
medii inpages conlocentur, ex reliquis alii in summo, alii 
in imo compingantur. altitudo inpagis fiat tympani tertia 
parte, cymatium sexta parte inpagis. scaporum latitudines 
inpagis dimidia parte, item replum de inpage dimidia et 

1 ac sin. G 2 faciendae G 3 unguem Schn: ungue x 
7 ima luminis G et in ras. S: simalum in his H 8 ctraiec- 
tur§ S » ex add. Kr {cf. 9S, S et 11) 11 dividatur ed: -di- 
tur X harum Joc: horum x 12 et eae Ho'. ex ea x 
18 hyperthyra Joc: hypetra HS, hipetre G (-§ ^r*^ 16 pro 

crepidinibus Kr: protis pedibua x parotides Schn: protides HG^ 
^tides S 16 excalptae Ro: excalpta^, exscalpta S, etscalpta G 
18 antepagmenti Joc: -tis x 19 imo Kr: inimo {cum in add.) x 
121 altitudine HS 22 duodeci S inpagibus ed: inpagini- 
I bu8 X 24 m G 26 ex ed: et (&) x 27 scaphorum HS 



90 VITRUVII 

sexta parte. scapi, qui sunt secunduiii antepagmentuni, di- 
midium inpagis constituantur. sin autem valvatae erunt, 
altitudines ita manebunt, in latitudinem adiciatur amplius 
foris latitudo. si quadriforis futura est, altitudo adiciatur. 
6 Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur, quibus 
dorica. praeterea corsae sub cymatiis in antepagmentis ( 
circumdantur, quae ita distribui debent, uti antepagmenti 
praeter cymatium ex partibus vii habeant duas partes. 
ipsaque non fiunt clathrata neque bifora sed valvata, et 
aperturas habent in exteriores partes. 

Quas rationes aedium sacrarum in formationibus opor- 
teat fieri <(doricisX ionicis corinthiisque operibus, quoad 
potui attingere, veluti legitimis moribus exposui. nunc 
de tuscanicis dispositionibus, quemadmodum institui opor- 
Vllteat, dicam. locus, in quo aedis constituetur, cum habu- 
erit in longitudine sex partes, una dempta i-eliquum quod ( 
erit, latitudini detur. longitudo autem dividatur bipertito, 
et quae pars erit interior, cellarum spatiis designetur, quae 
erit proxima fronti, cohimnarum dispositioni relinquatui-. 
2 item latitudo dividatur in partes x. ex his ternae partes ; 
dextra ac sinistra cellis minoribus, sive ibi alae futurae 
sunt, dentur; reliquae quattuor mediae aedi attribuantur. 
spatium, quod erit ante cellas in ]H'onao, ita columnis 
designetur, ut angulares contra antas, parietum extre- 
morum <(e)> regione, conlocentur-, duae mediae e regione 
parietum, qui inter antas et mediani aedem fuerint, ita( 
distribuantur; et inter antas et columnas priores per me- 
dium isdem regionibus alterae disponantur. eaeque sint 
ima crassitudine altitudinis parte vii; altitudo tertia parte ^ 
latitudinis templi; summaque columna quarta parte crassi- 

1 secundum antepagmentnm {Baldus): ante secundum pag- i 
mentum x 6 atticurge Nohl: attigurges 6', adtigurges HS 
6 gorsae H8 7 antepagmenti Bo: ante pagmenta x 9 cla- \ 
thrata ed. Ven: caelostrata H, c§lo strata GS 12 add. ed. Fl 
16 adempta HS l» dispositioni G: -ne HS 21 alae Joc: 
aliae x 25 add. rec 26 anta HS 28 alterae disponantur Joc : 
altera aedis (§dis GS) ponatur x eaeque sint ima Joc: §q» 

sint ima ^S', aeque sint ima G, aeques intima H i9 vii'"* G^ 



DE ARCHITECTURA LIB. IV, 6. 7. 8 91 

tudinis imae contrahatur. spirae earuni altae dimidia 3 
25)parte crassitudinis fiant. habeant spirae earum plinthum 

ad circinum, altam suae crassitudinis dimidia parte, torum 

K) insuper cum apophysi crassum quantum plinthus. capi- 

5 tuli altitudo dimidia crassitudinis. abaci latitudo quanta 

ima crassitudo columnae. capitulique crassitudo dividatur 

in partes tres, e quibus una plintho, quae est abacus, de- 
5) tur, altera echino, tertia hypotrachelio cum apophysi. su- 4 

pra columnas trabes compactiles inponantur ut altitu- 
10 dinis modulis is, qui a magnitudine operis postulabuntur. 

eaeque trabes compactiles eam habeant crassitudinem, 

quanta summae columnae erit hypotrachelium, et ita sint 
0) compactae subscudibus et securiclis , ut compactura du- 

orum digitorum habeant laxationem. cum enim inter se 
5 tangunt et non spiramentum et perflatum venti recipiunt, 

concalefaciuntur et celeriter putrescunt. supra trabes et 5 

supra parietes traiecturae mutulorum parte iiii altitudinls 
5)Columnae proiciantur; item in eorum frontibus antepag- 

menta figantur. supraque is tympanum fastigii struc- 
tura seu de materia conlocetur. supraque eum fasti- 

gium, columen, cantherii, templa ita sunt conlocanda, ut 

stillicidium tecti absoluti tertiario respondeat. 

Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopte- VIII 
o)roe sine cella columnatae constituuntur, aliae peripteroe 
5 dicuntur. quae sine cella fiunt, tribunal habent et ascen- 

sum ex sua diametro tertiae partis. insuper stylobatam 

columnae constituuntur tam altae, quanta ab extremis 

parietibus est diametros stylobatarum . crassae altitudinis 
))Suae cum capitulis et spiris decumae partis. epistylium 

I imae Joc: ima x altae Joc: alia ,/• 4 apophysi rec: 
apopysi HS, apopisi G capituli — coUimnae 07n.S{suppl. S^) 
7 III G abacus Kr: inabaco {cum in add.) x 8 apopisi G 

10 qui a Joc: qua x postulabuntur Joc: postulabantiir x 

11 ea eque G (compactiles) ponantur ut .t, quae verba re- 
petita ex v. 9 del. Lor 13 securidis S 18 frontibus GS'': 
prontibus HS 1» ficantur // et u.c.S is Kr : id x 20 eum HS : 
eni G (i at eu G'^) 26 suo G stylobata x {cf. 101, S) 

■ 97 constituantur S 2» decime GS' 



92 YITRUVn 

altum columnae crassitudinis dimidia parte. zophorum et 
reliqua, quae insuper inponuntur, ita uti in iii volumine 1 
de symmetriis scrii^si. 

2 Sin autem peripteros ea aedes constituetur, duo gi-a- 
dus et stylobata ab imo constituantur. deinde cellae pa- 
ries conlocetur cum recessu eius a stylobata circa partem (s 
latitudinis quintam, medioque valvarum locus ad aditus 
relinquatur; eaque cella tantam habeat diametrum praeter 
parietes et circumitionem , quantam altitudinem columna. 
supra stylobatam columnae circum cellamisdem symmetriis, k 

3 quae <^supra scriptae sunt,)> disponantur. in medio tecti ra- (i 
tio ita habeatur, uti, quanta diametros totius operis erit 
futura, dimidia altitudo fiat tholi praeter florem; flos au- 
tem tantam habeat magnitudinem , quantam habuerit co- 
lumnae capitulum, praeter pyramidem. reliqua, uti supra i 
scripta sunt ea, pro portionibus atque symmetriis facienda (i 
videntur. 

4 Item generibus aliis constituuntur aedes ex isdem sym- 
metriis ordinatae et alio genere dispositiones habentes, 
uti est Castoris in circo Flaminio et inter duos lucos 2 
Veiovis, item augustius Nemori Dianae columnis adiectis 
dextra ac sinistra ad umeros pronai. hoc autem genere(s 
primo facta est, uti est Castoris in circo, Athenis in arce 
et in Attica Sunio Palladis Minervae. earum non aliae 
sed eaedem sunt proportiones. cellae enim longitudinibus 2 
dupKces sunt ad latitudines uti reliquae; ex is omnia, quae 

5 solent esse in frontibus, ad latera sunt translata. nonnuUi (s 
etiam de tuscanicis generibus sumentes columnarum dis- 
positiones transferunt in corinthiorum et ionicorum ope- 



1 zophorum (zophoj S) x {cf. 82, 11; 106, 9) 2 ni Eo (tertio 
ed): quarto x 8 relinquatur S^G^: relinquantur x tantam 
ed: tantum x 10 stylobata x (cf. 100,22) 11 add. Kr 18 aut.em 
HS: enim G 14 habeat rec: habet x columnae Kr: in- 
columnae {cum in add.) x 20 lucosve iovis HSG'^, luco su^ 
iovis G 21 augustiuB Kr: argutius x 26 eaedem SG'^: eadem 
HG 26 latitudines Joc: altitudines x reliquae (iV/ar) ex his; 
omnia Twnehus: reliqua exisona {om. lineola) x 



DE ARCHITEGTURA LIB. IV, 8. 9 93 

i2 rum ordinationes, et quibus in locis in pronao procurrunt 

antae, in isdem e regione cellae parietura columnas binas 

conlocantes efficiunt tuscanicorum et graecorum operum 

communem ratiocinationem. alii vero removentes parietes 6 

5 aedis et adplicantes ad intercolumnia, pteromatos spatiis 

sublati efficiunt amplum laxamentum cellae ; reliqua autem 

proportionibus et symmetriis isdem conservantes aliud 

genus figurae nominisque videntur pseudoperipterum pro- 

■ creavisse. haec autem genera propter usum sacrificiorum 

10 convertuntur. non enim omnibus diis isdem rationibus 

aedes sunt faciundae, quod alius alia varietate sacrorum 

religionum liabet effectus. 

Omnes aedium sacrarum ratiocinationes, uti mihi tra- 7 
ditae sunt, exposui ordinesque et symmetrias earum par- 
.5 titionibus distinxi, et quarum dispares sunt figurae et qui- 
5)bus discriminibus inter se sunt disparatae, quoad potui 
significare scriptis, exposui. nunc de aris deorum inmor- 
talium, uti aptam constitutionem habeant ad sacrificioruni 
rationem, dicani. arae spectent ad orientem et semper IX 
inf eriores sint conlocatae quam simulacra , quae f uerint 
o)in aede, uti suspicientes divinitatem, qui supplicant, et 
sacrificent. disparibus altitudinibus ad sui cuiusque dei 
decorem componantur. altitudines autem earum sic sunt 
explicandae, uti lovi omnibusque caelestibus quam ex- 
15 celsissimae constituantur, Vestae Terrae Matrique humiles 
5) conlocentur. ita idoneae his institutionibus explicabuntur . 
modulationibus ararum deformationes. 

Explicatis aedium sacrarum compositionibus in hoc li- 
bro, insequenti de communium operum reddemus distri- 
butionibus explicationes. 

1 et quibus Schn: eqiiibus x 3 tuscaniorum S 5 aedis 
G*^: aedes x pteromatos ed.Fl: pleromatos .r spatiis Mar: 
spatii X 8 videntur rec: videtur .r 11 faciendae G et a.c. S 
14 earum ed: eorum x 16 quarum ed: quorum x 17 aris G: 
areis HS d. immortalium immo potius demonum S 22 eacri- 
ficent Kr: -cant .r 24 omnibus (o?>?. que) S 25 Matrique ed: 
marique ;i' 27 modulationibus Kr: inmeditationibus (cmn in 
add.) X ararum G: arearum HS 28 explicautis H 



94 VITRUVII 

LIBER QUINTUS. 1 

1 Qui amplioribus voluminibus , imperatoi', ingenii cogi- 
tationes praeceptaque explicaverunt, maximas et egregias 
adiecerunt suis scriptis auctoritates. quod etiam velim 
nostris quoque studiis res pateretur, ut amplificationibus 
auctoritas et in his praeceptis augeretur; sed id non est, 
quemadmodum putatur, expeditum. non enim de archi- 
tectura sic scribitur uti historia aut poemata. historiae 
per se tenent lectores; habent enim novarum rerum va- 
rias expectationes. poematorum vero [carminum] metra i 
et pedes ac yerborum elegans dispositio et sententiarum 
inter personas distinctas [versuum| pronuntiatio prolec- 
tando sensus legentium perducit sine offensa ad summam 

'2 scriptorum terminationem. id autem in architecturae con- 
scriptionibus non potest fieri, quod vocabula ex artis pro- i 
pria necessitate concepta inconsueto sermone obiciunt(: 
sensibus obscuritatem. cum ergo ea per se non sint aper- 
ta nec pateant eorum in consuetudine nomina, tum etiam 
praeceptorum late vagantes scripturae, si non contrahen- 
tur, ut paucis et perlucidis sententiis explicentur, frequen- 
tia multitudineque seraionis inpediente incertas legentium ( 
efficient cogitationes. itaque occultas nominationes com- 
mensusque e membris operum pronuntians, ut memoriae 
tradantur, breviter exponam; sic enim expeditius ea reci- 

o pere poterunt mentes. non minus cum animadvertissem s 
distentam occupationibus civitatem publicis et privatis { 
negotiis, paucis iudicavi scribendum, uti angusto spatio 
vacuitatis ea legentes breviter percipere possent. 

Etiamque Pythagorae quique eius haeresim fuerunt se- 1 
cutii placuit cybicis rationibus j^raecepta in voluminibus j 

4 velim NoM: vel in x 10 glossam eiecit Lor 12 glossam 
spect. ad pedes secl. Kr 17 ea ergo G 18 in eorum S 
1» late vagantes G: lata (-ae 6"0 evagantes HS 20 ut Kr: 

et X 26 non autem minus S cum GS^: eum H 29 etiamque 

Joc: etiam qui x pytagora S'^ quique G: quinque HG^., om.S 



DE ARCHITECTURA LIB. V, 1 95 

sciibere, constitueruntque cybum ccxvi versus eosque non 
plus tres in una conscriptione oportere esse putaverunt. 
cybus autem est corpus ex lateribus aequali latitudine 4 
planitiarum perquadratum. is cum est iactus, quam in 
partem incubuit, dum est intactus, inmotam habet sta- 
bilitatem, uti sunt etiam tesserae, quas in alveo ludentes 
iaciunt. hanc autem similitudinem ex eo sumpsisse viden- 
1 tur, quod is numerus versuum, uti cybus, in quemcumque 
sensum insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabili- 
tatem. graeci quoque poetae comici interponentes e cho- 
i ro canticum diviserunt spatia fabularum. ita partes cy- 
bica ratione facientes intercapedinibus levant actorum 
pronuntiationes. 

) Cum ergo haec naturali modo sint a maioribus obser- 5 
vata animoque advertam inusitatas et obscuras multis res 
I esse mihi scribendas, quo facilius ad sensus legentium per- 
j venire possint, brevibus voluminibus iudicavi scribere ; ita 
enim expedita erunt ad intellegendum. eorumque ordina- 
tiones institui, uti non sint quaerentibus separatim colli- 
genda, sed e corpore uno et in singulis vohiminibus ge- 
nerum haberent explicationes. itaque, Caesar, tertio et 
quarto volumine aedium sacrarum rationes exposui, hoc 
hbro pubUcorum locorum expediam dispositiones. primum- 
que forum uti oporteat constitui, dicam, quod in eo et pu- 
bUcarum et privatarum rerum rationes per magistratus 
gubernantur. 

Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus porticibus I 
fora constituunt crebrisque cohmmis et lapideis aut mar- 
nioreis epistyliis adornant et supra ambulationes in con- 
[itignationibus faciunt. ItaHae vero urbibus non eadem est 
jratione faciendum, ideo quod a maioribus consuetudo tra- 
Ijdita est gladiatoria munera in foro dari. igitur circum 2 
jl^pectacula spatiosiora intercolumnia distribuantur circa- 

1 ccxvi Joc. cc. &. L. iC 4 perquadratum Joc: -tus x 
i alveo HG: alea S 10 et horo a. c. G 12 actorum ed. Fl: 
jiuctorum x 13 pronunciationis H 16 mihi esse S 



96 VITRUVII 

que in porticibus argentariae tabernae maenianaque su- 
perioribus coaxationibus conlocentur, quae et ad usum 
et ad vectigalia publica recte erunt disposita. 

Magnitudines autem ad copiam hominum oportet fieri, 
ne parvum spatium sit ad usum aut ne propter inopiam 
populi vastum forum videatur. latitudo autem ita finiatur, 
uti, longitudo in tres partes cum divisa fuerit, ex his duae 
partes ei dentur; ita enim erit oblonga eius formatio et 

3 ad spectaculorum rationem utilis dispositio. columnae su- 
periores quarta parte minores quam inferiores sunt con- 
stituendae, propterea quod oneri ferendo, quae sunt in- 
feriora, firmiora debent esse quam superiora. non minus 
quod etiam nascentium oportet imitari naturam, ut in ar- 
boribus teretibus, abiete, cupresso, pinu, e quibus nulla 
non crassior est ab radicibus, dein decrescendo progre- 
ditur in altitudinem naturali contractura peraequata na- 
scens ad cacumen. ergo si natura nascentium ita postulat. 
recte est constitutum et altitudinibus et crassitudinibus 
superiora inferiorum fieri contractiora. 

4 Basilicarum loca adiuncta foris quam calidissimis par- 
tibus oportet constitui, ut per hiemem sine molestia tem 
pestatium se conferre in eas negotiatores possint. earum 
que latitudines ne minus quam ex tertia, ne plus e> 
dimidia longitudinis constituantur, nisi si loci natura in 
pedierit et aliter coegerit symmetriam commutari. sii 
autem locus erit amplior in longitudine, chalcidica ii 

.0 extremis constituantur, uti sunt in lulia Aquiliana. co 
lumnae basilicarum tam altae, quam porticus latae fuerint 
faciendae videntur; porticus, quam medium spatium futu 
rum est, ex tertia finiatur. columnae superiores minore: 
quam inferiores, uti supra scriptum est, constituantui 
pluteum, quod fuerit inter superiores et inferiores co 

1 moenia naq» 15 4 magnitudinis S 8 ei dentur Joc 
iubentur x 9 utilis HSG'^: et G 15 grassior S deind 
crescendo a; progreditur ^: proceditur i?*S' 21 tempestatiur 
H: -tum GS 24 nisi si (m ras. S) loci HSG: niei sili G 
26 calcidica S 32 in inferiores S 



DE ARCH[TECTURA LIB. V, 1 97 

lumnas, iteiii quarta parte minus, cjuam superiores coluiu- 
nae iuerint, oportere fieri videtur, uti supra basilicae con- 
tignationem ambulantes ab negotiatoribus ne conspician- 
tur. epistylia, zophora, coronae ex symmetriis colum- 
narum, uti in tertio li})ro diximus, explicentur. 

|Non minus summam dignitatem et venustatem possunt 6 
habere comparationes basilicarum, quo genere CJoloniae 
luliae Fanestri conlocavi curavique faciendam, cuius pro- 
portiones et symmetriae sic sunt constitutae. mediana 
testudo inter columnas est longa pedes cxx, kita pedes 
Lx. porticus eius circa testudinem inter parietes et co- 
ilumnas lata pedes xx. columnae altitudinibus perpetuis 
cum capitulis pedes l, crassitudinibus quinum, habentes 
post se parastaticas altas pedes xx, latas pedes ii s, cras- 
sas I s, quae sustinent trabes, in quibus invehuntur por- 
fcicuum contignationes. supraque eas aliae parastaticae pe- 
dum xviiJ, latae binum, crassae pedem, quae excipiunt item 
trabes sustinentes cantherium et porticum, quae sunt 
summissa infra testudinem, tecta. reliqua spatia inter pa- 7 
rastaticarum et columnarum trabes per intercolumnia hi- 
minibus sunt relicta. columnae sunt in hxtitudine testu- 
dinis cum angularibus dextra ac sinistra quatemae, in 
longitudine, quae est foro proxima, cum isdem angularibus 
octo, ex altera parte cum angularibus vi, ideo quod me- 
diae duae in ea parte non sunt positae, ne inpediant aspec- 
tus pronai aedis Augusti, quae est in medio latere 
parietis basilicae conlocata spectans medium forura et ae- 
dem lovis. item tribunal, quod est in ea aede, hemicycli 8 
schematis minoris curvatura formatum; eius autem hemi- 
cycli in fronte est intervaUum ])edes xlvi, introrsus cur- 
vatura pedes xv, uti, qui apud magistratus starent, nego>- 

6 sqq. secl. Kr {cf. praef.) 7 colouig G: cokimniae if, 

cohmi^ S 8 faciendum G 12 altitudinis S {G"^) u latas 
ed: latae (-^ GS) x 17 x & viii S 20 columnarum & para- 
staticarum S 21 latitudine G: altitudine HS 28 e in foro S 
24 VI HS: sex G 26 angusti N' 28 hemiciclyi a*^ 29 .seematis x 
hemicicly S 

ViTRuv. de architoct. od. K r ohu. 7 



98 VITKUVII 

tiantes in basilica ne inpedirent. siii^ra columnas ex tribus 
tignis bipedalibus compactis trabes sunt circa conlocatae, (i 
eaeque ab tertiis columnis, quae sunt in interiore parte, 
revertuntur ad antas, quae a pronao procurrunt, dextra- 

9 que et sinistra hemicyclium tangunt. supra trabes contra 
capitula ex fulmentis dispositae pilae sunt conlocatae, 
altae pedes iii, latae quoqueversus quaternis. supra eas(: 
ex duobus tignis bipedalibus trabes everganeae circa sunt 
conlocatae. quibus insuper transtra cum capreolis co- 
lumnarum contra corpora et antas et parietes pronai con- 1 
locata sustinent unum culmen perpetuae basilicae, alterum 

10 a medio supra pronaum aedis. ita fastigiorum duplex pec- ( 
tinata dispositio extrinsecus tecti et interioris altae te- 
studinis praestat speciem venustam. item sublata episty- 
liorum ornamenta et pluteorum columnarumque superiorum 
distributio operosam detrahit molestiam sumptusque in- 
minuit ex magna parte summam. ipsae vero columnae in 
altitudine perpetua sub trabes testudinis perductae et( 
magnificentiam inpensae et auctoritatem operi adaugere 
videntur.] 

11 Aerarium, carcer, curia foro sunt couiungenda, sed ita 
uti magnitudo <^ac^ symmetriae eorum foro respondeant. : 
raaxime quidem curia in primis est facienda ad digni- 
tatem municipii sive civitatis. et si quadrata erit, quan- 
tum habuerit latitudinis dimidia addita constituatur alti- 
tudo; sin autem oblonga fuerit, longitudo et latitudo 
componatur, et summae compositae eius dimidia pars 

2 sub lacunariis altitudini detur. praeterea praecingendi 
sunt parietes medii coronis ex intestino opere aut albario 
ad dimidiam partem altitudinis. quae si non erunt, vox ; 
ibi disputantium elata in altitudinem intellectui non pot-( 
erit esse audientibus. cum autem coronis praecincti pa- 

6 trabes G: om. HS » transtra rec: trasta x 10 collo- 
cata Joc: -tae H, -t§ (r, -te S 12 pectinata Bondam : tectinata x 
18 trabes G: trabe HS 21 conlungenda G 22 add. Kr 
27 compositae G'': -ta x 28 lacunaris x altitudini G'^: -ilqx - 
29 ope H 



DE ARCHITECTURA LIB. V, 1. 2. 3 99 

rietes erunt, vox ab imis morata, priusquam in aera elata 
dissipabitur, auribus erit intellecta. 

Cum f orum constitutum f uerit, tum deorum inmortalium III 
diebus festis ludorum spectationibus eligendus est locus 
theatro quam saluberrimus, uti in primo libro de salu- 
britatibus in moenium conlocationibus est scriptum. per 
ludos enim cum coniugibus et liberis persedentes delecta- 
tionibus detinentur et corpora propter voluptatem inmota 
patentes habent venas, in quas insidunt aurarum flatus, 
qui, si a regionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis 
advenient, nocentes spiritus corporibus infundent. itaque 
si curiosius eligetur locus theatro, vitabuntur vitia. etiam- 2 
que providendum est, ne impetus habeat a meridie. sol 
enim cum implet eius rotunditatem, aer conclusus curva- 
tura neque habens potestatem vagandi versando confer- 
vescit et candens adurit excoquitque et inminuit e corpo- 
ribus umores. ideo maxime vitandae sunt his rebus vitiosae 
regiones et eligendae salubres. fundamentorum autem, si 3 
in montibus fuerint, facilior erit ratio; sed si necessitas 
coegerit in plano aut palustri loco ea constitui, solida- 
tiones substructionesque ita erunt faciendae, quemadmo- 
dum de fundationibus aedium sacrarum in tertio libro est 
scriptum. insuper fundamenta lapideis et marmoreis co- 
piis gradationes ab substructione fieri debent. praecinc- 4 
tiones ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae 
videntur, neque altiores quam quanta praecinctionis iti- 
neris sit latitudo. si enim excelsiores fuerint, repellent 
et eicient e superiore parte vocem nec patientur in se- 
dibus suis, quae <,sunt)> supra praecinctiones , verborum 
casus certa significatione ad aures pervenire. et ad sum- 
mam ita est gubernandum, uti, linea cum ad imum gra- 
dum et ad summum extenta fuerit, omnia cacumina gra- 
duum angulosque tangat: ita vox non inpedietur. aditus 5 

4 spectationibus Jbc: ex(s)pectationibus a; 6immoeniu G 
» insidunt ed: -duntur (-t GS) x IB ne GS: nene H 

1» fuerint Mar: -rit x 20 coerit S 28 eicientem Buperiorem 
ipartem H 2» add. rec 

7* 



100 VITRUVII 

complures et spatiosos oportet disponere, nec coniunctos 
superiores inferioribus, sed ex omnibus locis perpetuos et 
directos sine inversuris faciendos, uti, cum populus dimit- 
tatur de spectaculis, ne comprimatur, sed habeat ex om-(| 
nibus locis exitus separatos sine inpeditione. ; 

Etiam diligenter est animadvertendum , ne sit locus 
surdus, sed ut in eo vox quam clarissime vagari possit. | 
hoc vero fieri ita poterit, si iocus electus fuerit, ubi non 

6 inpediatur resonantia. vox autem est spiritus fluens aeris, ( 
e tactu sensibilis auditu. ea movetur circulorum rotunda- 
tionibus infinitis, uti si in stantem aquam lapide inmisso 
nascantur irinumerabiles undarum circuli crescentes a cen- 
tro, quam latissime possint, et vagantes. nisi angustia 
loci interpellaverit aut aliqua offensio, quae non patitur 
designationes earum undarum ad exitus pervenire. itaque 
<jum interpellentur offensionibus, primae redundantes inse- 

7 quentium disturbant desig^ationes. eadem ratione vox 
item ad circinum efficit motiones; sed in aqua circuli 
planitiae in latitudine moventur, vox et in latitudine 
progreditur et altitudinem gi^adatim scandit. igitur ut - 
in aqua undarum designationibus, item in voce cum offen- 1 
sio nulla primam undam interpellaverit, non disturbat 
secundam nec insequentes, sed omnes sine resonantia 
perveniunt ad imorum et ad summorum aures. ergo ve- 
teres architecti naturae vestigia persecuti indagationibus 
vocis scandentis theatrorum perfecerunt gradationes, et 
quaesierunt per canonicam mathematicorum et musicam 
rationem, ut, quaecumque vox esset in scaena, clarior et 
suavior ad spectatorum perveniret aures. uti enim or 
gana aeneis lamminis aut corneis rixeioic ad chordarum 



8 sine rec: siue x 9 impediatur ed: -antur x est edi 
ut X {cf. 122, 8) 18 item Kr (cf. J89, 21) : ita x ininaqua H 
1» movetur a. c. G 21 ita Gr^ 28 secunda G: -dum HS 
26 prosecuti G''^ 26 vocis ecandentis G'^: voces scandentes .r 
80 aeneis Lor: inaeneis {cum in add.) x rixdoic Schn: baeaej 
(heae iT'^, he§ S) aic x cordarum x 



DE ARCHITECTURA LLB. V, 3. 4 101 

sonitum claritatem perficiuntur, sic theatrorum per har- 
6)monicen ad augendam vocem ratiocinationes ab antiquis 

sunt constitutae. 

Hannonice autem est musica litteratura obscura etlV 
ifi difficilis, maxime quidem quibus graecae litterae non sunt 

notae. quam si volumus explicare, necesse est etiam 

graecis verbis uti, quod nonnulla eorum latinas non 
0) habent appellationes. itaque ut potuero quam apertissime 
[ ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma 
|o subscribam finitionesque sonituum designabo, uti, qui dili- 
I; gentius attenderit, facilius percipere possit. vox enim 2 

mutationibus cum flectitur, alias fit acuta, alias gravis; 
4)duobusque modis movetur, e quibus unus effectus habet 
l continuatos, alter distantes. continuata vox neque in fini- 
5 tionibus consistit neque iu loco ullo, efficitque termina- 

tiones non apparentes, intervalla autem media apparentia, 

uti sermone cum dicamus: sol lux flos vox. nunc enim nec 
') unde incipit nec ubi desinit, intellegitur, f sed quod ex 

acuta facta est gravis et ex gravi acuta, apparet auri- 
bus. per distantiam autem e contrario. namque cum flec- 

titur inmutatione, vox statuit se in alicuius sonitus fini- 

tione, deinde in alterius, et id ultro citro crebre faciendo 

^non^ constans apparet sensibus, uti in cantionibus cum 
flectentes vocem varietatem facimus. modulationis itaque 
5 intervallis ea cum versatur, et unde initium fecit et ubi 

desiit, apparet in sonorum patentibus finitionibus, medianis 

autem patentia intervallis obscurantur. 

Genera vero sunt modulationum tria: primum quod 3 
Graeci nominant apiuoviav, secundum xp^MCt? tertium bia- 



1 armonicen GS 4 Harmonice Mav: Harmonia HG, Ar- 
monia S 7 uti verbis *S' nonnullae (-!§) x 8 potero S 
• aristoxenis x diagragma G 12 fit rec: fiat x 14 di- 
stantis H 16 apparentia Bo: parentia x 21 finitione Schn: 
-ne (-nem) x 22 citroq- S crebre HS: crebro G 28 non 
constans (inconstans Joc): constans x 26 intervalles H et 

a. c. S 26 medianis Kr: -na x 2» armoniil (-am H) . . chro- 
ma . . diatonon x 



102 VITRUVII 

Tovov. est autem liarmoniae modulatio ab arte concepta, 
et ea re cantio eius maxime gravem et egregiam habet 
auctoritatem. chroma subtili sollertia ac crebritate modu- 
lorum suaviorem habet delectationem. diatoni vero, quod 
naturalis est, facilior est intervallorura distantia. in his 5 
tribus generibus dissimiles sunt tetrachordorum disposi- 
tiones, quod hanuonia [tetrachordorum] et tonos et di- 
hesis habet binas (dihesis autem est toni pars quarta: 
ita in hemitonio duae diheses sunt conlocatae); chromati 
duo hemitonia in ordine sunt composita, tertium trium ti 
hemitoniorum est intervallum; dia<(tono^ toni duo sunt 
continuati, tertium hemitonium finit tetrachordi magni- 1 
tudinem. ita in tribus generibus tetrachorda ex duobus 
tonis et hemitonio sunt peraequata, sed ipsa cum separa- 
tim uniuscuiusque generis finibus considerantur , dissimi- n» 

4 lem habent intervallorum designationem. igitur intervalla 
tonorum et hemitoniorum et <(diheseon)> tetrachordorum (j 
in voce divisit natura finitque terminationes eorum men- 
suris intervallorum quantitate, modisque certis distantibus 
constituit qualitates, quibus etiam artifices, qui organa fa- s 
bricant, ex natura constitutis utendo comparant ad con- 
centus convenientes eorum perfectiones. 

5 Sonitus, qui gi-aece qpGoYYOi dicuntur, in unoquoque 
genere sunt x et viii, e quibus viii sunt in tribus gene- 
ribus pei^petui et stantes, reliqui x, cum communiter mo- 2 
dulantur, sunt vagantes. stantes autem sunt, qui inter 
mobiles [sunt] interpositi continent tetrachordi coniunc-(i 
tionem et e generum discriminibus suis finibus sunt per- 
manentes; appellantur autem sic: proslambanomenos, hy- 



1 ad arte H, ad arte S « deh A. Wilmanns dihesis 
H: diesis S, diheris (r, (dieses G') 8 diesis x 9 hemi- 

notio H diesis HS, dihesis G (dieses G^') 11 add. Lor 
14 sunt G: 07)1. HS 16 inter^alla ed: intervallo HG, intuallo S 
17 diheseon om. x {cf. A. Wihnamis: Comm. in. hon. Movfimseni) 
20 fabricant HG: faciunt S 2S pthongi J76r, ptongi S 
27 del. ed 29 proslambanomeuos G: j^slabanomenoe *S', irua 
lambauomenos H 



DE ARCHITECTUliA LIB. V, 4 lOo 

pate hypaton, hypate iiieson, mese, nete s^^nhemmenon, 
paramese, nete diezeugmenon, nete hyperbolaeon. mobiles 

) autem sunt, qui in tetrachordo inter inmotos dispositi in 
generibus ex locis loca mutant; vocabula autem habent 

, haec: parhypate hypaton, lichanos hypaton, parhypate 

1 meson, lichanos meson, trite synhemmenon, <(paranete 
synhemmenon,)» trite diezeugmenon, paranete diezeugme- 
non, trite hyperbolaeon, paranete hyperbolaeon. ei autem o 
qua moventur, recipiunt virtutes alias; intervalla enim 

) et distantias habent crescentes. itaque parhypate, quae 
in harmonia distat ab hypate <^dimidium)> hemitonium, in 
chroma transmutata habet hemitonium. quae lichanos in 
harmonia dicitur, ab hypate distat hemitonium, in chromn 
translata progreditur duo hemitonia, in diatono distat ab 
hypate tria hemitonia. ita x sonitus propter translationes 

)in generibus efficiunt triplicem modulationum varietatem. 
tetrachorda autem sunt quinque: primuni gravissimum, 7 
quod graece dicitur UTraTGV, secundum medianum, quod 
appellatur juecov, tertium coniunctum, quod cuv7"i,u)uevov 
dicitur, quartum disiunctum, quod bieZ^euTjuevov nomi- 
natur, (luintum, quod est acutissimum, graece uTreppoXaiov 
dicitur. concentus, quos natura hominis modulari potest, 
graece quae cujuqpujviai dicuntur, sunt sex: diatessaron, 
diapente, diapason, et disdiatessaron, et disdiapente, et 
disdiapason. ideoque et a numero nomina ceperunt, quod, 8 
cum vox constiterit in una sonorum finitione ab eaque se 

1 hypate hipaton G, hypate hypato H^ ypate ypaton S 
hypatemeson G: hypiiteon meson HS nete synemmene 6', 

nece synemene S, n\k esyn exemmene H 2 diezeucmene HG, 
diezacmene *S' hyperboleon x 4 ex Ho: et (&) x 5 par- 
hypat(a)e hypate ./• Iic(h)anosphalon a- 6 trire synemenu H, 
trite synemenu S, trite sinemenu G add. Joc 7 tritedie 
zeygmenu //, trite diezeugmenu S, trite diezeugmenus (r 
8 paranete paranete diezeugmenu .r 11 add. Mar 1*2 chro- 
matra mutata H, cromata mutata S quae Lor: qui x 

lichanus x 18 hypaton x 19 meson .v sinhemmenon HG, 
aynemenon S 20 diezeugmeuon (/ S, diezeigmenon // 31 hy- 
perbolaeon H, leon GS 22 concentos HS 2» graeceque x 
synphoniae i/, symphonia *S, -nie G 2.') coeperunt .r 



104 VlTRUVIl 

fiectens mutaverit et pervenerit in quartam terminationem, 
appellatur diatessaron , in quintam diapente [in sextam 
diapason, in octavam et dimidiam diapason et diatessaron, 
in nonam et dimidiam diapason diapente, in xii dis- 

[) diapasonj. non enim inter duo intervalla, cum chordarum 
sonitus aut vocis cantus factus fuerit, nec inter tria aut 
sex aut septem possunt consonantiae fieri, sed, uti supra 
scriptum est, diatessaron et diapente et ex ordine ad dis- 
diapason convenientiae ex natura vocis congruentis ha- 
bent finitiones. [et ei concentus procreantur ex coniunc- 
tione sonituum, qui graece qpGoTTO^ dicuntur.] 

V Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant 
vasa aerea pro ratione magnitudinis theatri, eaque ita 
fabricentur, ut, cum tangantur, sonitum facere possint 
inter se diatessaron, diapente <^et)> ex ordine ad disdia- 
pason. postea inter sedes theatri constitutis cellis ratione 
musica ibi conlocentur ita, uti nullum parietem tangant 
circaque habeant locum vacuum et ab summo capite spa- 
tium, ponanturque inversa et habeant in parte, quae spec- 
tat ad scaenam, suppositos cuneos ne minus altos semipede; 
contraque eas cellas relinquantur aperturae inferiorum 
graduum cubilibus longae pedes duo, altae semipede. 

2 designationes autem eorum, quibus in locis constituantur, 
sic explicentur. si non erit ampla magnitudine theatrum, 
media altitudinis transversa regio designetur et in ea tre- 
decim cellae duodecim aequalibus intervallis distantes con- 
fornicentur, uti ea echea, quae supra scripta sunt, ad 
neten hyperbolaeon sonantia in cellis, quae sunt in cor- 
nibiis extremis, utraque parte prima conlocentur, secunda 



2 sqq. del. A. Wilmamis S iu octavam — disdiapason {v. 5) 
om. S 6 inter tria aut eex Wilma)ins: in tertia aut sexta x 
7 septem HG: septi""* S'^ 10 del. Kr (qui — dicuntur del. 

Beher) concentus Joc: conventus GS, couentus H 11 pthongi fl", 
ptongi 6r>S^ ibadd.Bondam 18 locum — hsibe'dnt bis ponit H'^ 
priora del. H^ 21 contraque — semipede om. S 22 graduu G; 
gradibus H 24 si uli n erit S 27 ea echea Joc: eae echo x 

28 nethen G^: nete S, netent H sonentia JS" 



DE ARCHITECTURA LIB. Y, 5 105 

ab extremis diatessaron ad neten diezeugmenon , tertia 

5 diatessaron ad paramesen, quarta ad neten synhemmenon, 
quinta diatessaron ad mesen, sexta diatessaron ad hy- 
paten meson, in medio unum diatessaron ad hypaten hj^- 

5 paton. ita hac ratiocinatione vox a scaena uti ab centro 3 
profusa se circumagens tactuque feriens singulorum va- 

)) sorum cava excitaverit auctam claritatem et concentu 
convenientem sibi consonantiam. sin autem amplior erit 
magnitudo theatri, tunc altitudo dividatur in partes uii, 

uti tres efficiantur regiones cellarum transverse desig- 
natae, una harmoniae, altera chromatos, tertia diatoni. 

D) et ab imo quae erit prima , ea ex harmonia conlocetur, 
ita uti in minore theatro supra scriptum est. in mediana 4 
autem prima in extremis cornibus ad chromaticen hyper- 

5 bolaeon habeutia sonitum ponantur, in secundis ab his 
diatessaron ad chromaticen diezeugmenon, in tertiis ad 
chromaticen synhemmenon, quartis diatessaron ad chro- 

c.) maticen meson, quintis diatessaron ad chromaticen hypaton, 
sextis ad paramesen, quod et ad chromaticen hyperbolaeon 

diapente et ad chromaticen synhemmenon diatessaron ha- 
bet consonantiae communitatem. in medio nihil est con- 5 
locanduni, ideo quod sonitum nulla alia qualitas in chro- 

[))matico genere symphoniae consonantiam potest habere. 
in summa vero divisione et regione cellarum in cornibus 

5 primis ad diatonon hyperbolaeon fabricata vasa sonitu 
ponantur, in secundis diatessaron ad diatonon <(diezeug- 
menon^, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis dia- 

.«i^tessaron ad diatonon meson, quintis diatessaron ad dia- 
tonon hypaton, sextis diatessaron ad proslambanomenon, 

1 diezeugraenon Joc: syn(h)em(m)enu x 2 ad paramesen 
Vcrr: adnet(h)en ad paramesen (-son /S) ic sin(h)em(m)enu rc 
3 ad (diatessaron) S 7 et Joc: ex x lo diezeugmenon ^': 
-nu HG in tertiis ad chrom. synhemmenon Lor: in tertiis 
diatessaron ad chrom. 8yn(h)em(m)enu x 17 ad cbrom. Mei- 
bom : in chrom. x 19 hyperboleu S 20 synhemmenon Wil- 
manns: meson x habet 31 ar: habeant x 26 diatonum x 
{item in seqq.) 26 add. ed. Ven 27 tertiis ad diatonon Lor: 
tertiis diatessaron ad diatonum x 



106 VITRUVII 

in medio ad mesen, quod ea et ad proslambanomeno 
diapason et ad diatonon hypaton diapente liabet symplio- 

6 niarum communitates. haec autem si qui voluerit ad per- 1 
fectum facile perducere, animadvertat in extremo libro 
diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus 5 
magno vigore et industria generatim divisis modulationi- 
bus constitutum reliquit, de quo, si qui ratiocinationibus (5 
his attenderit, ad [naturas vocis et] audientium delecta- 
tiones facilius valuerit theatrorum efficere perfectiones. 

7 Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae u 
facta esse neque ullam rationem harum rerum in liis 
fuisse; sed errabit in eo, quod omnia publica lignea thea- 
tra tabulationes habent complures, quas necesse est so-(i 
nare. hoc vero licet animadvertere etiam ab citharoedis, 
qui, superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad 1 
scaenae valvas et ita recipiunt ab earum auxilio con- 
sonantiam vocis. cum autem ex solidis rebus theatra con- 
stituuntur, id est ex structura caementorum, lapide, mar-(i 
more, quae sonare non possunt, tunc echeis hae rationes 

8 sunt explicandae. sin autem quaeritur, in quo theatro ea 3 
sint facta, Romae non possumus ostendere, sed in Italiae 
regionibus et in pluribus Graecorum civitatibus. etiam- 
que auctorem habemus Lucium Mummium , qui diruto ( 
theatro Corinthiorum ea aenea Romam deportavit et de 
manubiis ad aedem Lunae dedicavit. multi etiam soUer- s 
tes architecti, qui in oppidis non magnis theatra con- 
stituerunt, propter inopiam fictilibus doliis ita sonantibus 
electis hac ratiocinatione compositis perfecerunt utilissi- 
mos effectus. (: 

VI Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda, uti, li 
quam magna futura est perimetros imi, centro medio con- 



8 titulum cum interpolatiombus del. Kr {cf. 20, 24; 138, 21) 
12 errabit Phil: erravit x 13 tributiones G 16 valvas S'^: val- 
bas .T 18 lapido J? idecheis^o: exhis .r hae rationes m* : 
hac rationes H, hac ratione GS 22 regionibns Joc (rec): re- 
giones HG^ -ne >S (fort : Italicae regionis) 25 etiam H G : au S. 
27 propter om. S doleis .x 



DE ARCHITECTURA LIB. V, 5. G 107 

locato circumagatur linea rotundationis, in eaque quattuor 
scribantur trigona paribus lateribus, <(quae paribus)> inter- 
vallis extremani lineam circinationis tangant, quibus etiam 
in duodecim signorum caelestium <^astrologia)> astrologi 
ex musica convenientia astrorum ratiocinantur. ex his 
trigonis cuius latus fuerit proximum scaenae, ea regione, 
qua praecidit curvaturam circinationis, ibi finiatur scaenae 
frons, et ab eo loco per centrum parallelos linea ducatur, 
quae disiungat proscaenii pulpitum et orchestrae regio- 
nem. ita latius factum fuerit pulpitum quam Graecorum, 2 
quod omnes artifices in scaena dant operam, in orchestra 
autem senatorum sunt sedibus loca designata. et eius 
pulpiti altitudo sit ne plus pedum quinque, uti, qui in 
orchestra sederint, spectare possint omnium agentium 
gestus. cunei spectaculorum in theatro ita dividantur, 
uti anguli trigonorum, qui currunt circum curvaturam 
circinationis , dirigant ascensus scalasque inter cuneos ad 
primam praecinctionem ; supra autem alternis itineribus 
superiores cunei medii dirigantur. i autem, qui sunt in 8 
imo et dirigunt scalaria, erunt nimiero vii; reliqui quin- 
que scaenae designabunt compositionem: et unus medius 
contra se valvas regias habere debet, et qui erunt dextra 
sinistra, hospitaliorum designabunt compositionem, ex- 
tremi duo spectabunt itinera versurarum. gradus specta- 
culorum, ubi subsellia componantur * * * + gradus ne 
minus alti sint palmopede, <(ne phis pedem> et digitos 
sex; latitudines eorum ne phis pedes duo semis, ne minus 
pedes duo constituantur. tectum porticus, quod futurum 4 
est in summa gradatione, cum scaenae altitudine libra- 
tum ])erficiatur, ideo quod vox crescens aequahter ad 
summas gradationes et tectum perveniet. namque si non 

1 rutundationes H 2 partibus // add. Kr s cir- 
cinationis 6r: circinnationea US 4 add. Kr (descriptione 

add. Joc) 7 qua Joc: quae .r pcedit S finiantur H 
caena // 17 circinationis G: -nes HS 19 hii //, hi GS 
26 sint alti S add.Joc digito' ajite ras. G: digito HSG 
80 perficiatnr Joc: perspiciatnr .r 



108 VITRUVII 

erit aequale, qiio minus fuerit altum, vox praeripietur 

5 ad eam altitudinem, quam perveniet primo. orchestra 
inter grados imos quod diametron liabuerit, eius sexta 
pars sumatur, et in cornibus utrimque ad eius mensurae 
perpendiculum inferiores sedes praecidantur, et qua prae- 
cisio fuerit, ibi constituantur itinerum supercilia; ita enim 

6 satis altitudinem liabebunt eorum confornicationes. scae- 
nae longitudo ad orchestrae diametron duplex fieri debet. 
podii altitudo ab libramento pulpiti cum corona et lysi 
duodecumam orchestrae diametri. supra podium columnae 
cum capitulis et spiris altae quarta parte eiusdem dia- 
metri; epistylia et ornamenta earum columnarum altitu- 
dinis quinta parte. pluteum insuper cum unda et corona 
inferioris plutei dimidia parte. supra id pluteum colum- 
nae quarta parte minore altitudine sint quam inferiores; 
epistylium et ornamenta earum columnarum quinta parte. 
item si tertia episcenos futura erit, mediani plutei sum- 
mum sit dimidia parte; columnae summae medianarum 
minus altae sint quarta parte; epistylia cum coronis earum 
columnarum item habeant altitudinis quintam partem. 

7 Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad omnes' 
rationes et effectus possunt respondere, sed oportet archi- 
tectum animadvertere , quibus proportionibus necesse sit 
sequi symmetriam et quibus ad loci naturam aut magni- 
tudinem operis temperari. sunt enim res, quas et in pu- 
sillo et in magno theatro necesse est eadem magnitudine' 
fieri propter usum, uti gradus. diazomata, pluteos, itine- 
ra, ascensus, pulpita, tribunalia et si qua alia inter- 
currunt, ex quibus necessitas cogit discedere ab symme- 

3 gradus G quod x {cf. 74, 4; 101, 7 ; 263, 13) 4 sum- 
matur HS utrimque Rode: utrumque x ad eius Kr: aditus 
eius X 6 inferiores Joc: interiores x qua Phil: quae x 
8 dupl& H, dupla S 10 duodecumam J?, -cuma G, -cima S 
orchistr^ {sic etiam in seqq.) S 13 quarta (parte) a. corr. G 
17 episkenos {item skena in seqq.) S 18 columnae summae 

medianarum rec: columnae summae media parte columnae sum- 
mae medianarum x 21 ad omnis jEf 22 oport& S: oportere 
HG 27 diazumata x 28 qualia S 



DE ARCHITECTURA LIB. V, 6. 7 109 

tria, ne inpediatur usns, non minus si qua exiguitate 
copiarum, id est marmoris, materiae reliquarumque re- 
rum, quae parantur in opere defuerint, paulum deraere 
aut adicere, dum id ne nimium inprobe liat sed cum sen- 
su, non erit alienum. hoc autem erit, si architectus erit 
usu peritus, praeterea ingenio mobili sollertiaque non 
fuerit viduatus. 

Ipsae autem scaenae suas habent rationes explicitas 8 
ita, uti mediae valvae ornatus habeant aulae regiae, dex- 
tra ac sinistra hospitalia, secundum autem spatia ad orna- 
tus comparata, quae loca Graeci TrepiaKTOuc dicunt ab 
eo, quod machinae sunt in his locis versatiles trigonoe 
habentes singulares species ornationis, quae, cum aut fabu- 
larum mutationes sunt futurae seu deorum adventus, cum 
tonitribus repentinis [eaj versentur mutentque speciem 
ornationis in frontes. secundum ea loca versurae sunt 
procurrentes , quae efliciunt una a foro, altera a peregre 
aditus in scaenam. genera autem sunt scaenarum tria: 9 
unum quod dicitur tragicuni, alterum comicuni, tertium 
satyricum. horum autem ornatus sunt inter se dissimili 
disparique ratione, quod tragicae deformantur columnis 
et fastigiis et signis reliquisque regalibus rebus; comicae 
autem aedificiorum privatorum et maenianorum habent 
speciem prospectusque f enestris dispositos imitatione, coni- 
munium aedificiorum rationibus; satyricae vero ornantur 
arboribus, speluncis, montibus reliquisque agrestibus rebus 
in topeodis speciem deformati. 

In Graecorum theatris non oiimia isdem rationibusVII 
sunt facienda, quod primum in ima circinatione , ut in 
latino trigonorum lui, in eo quadratorum trium anguli 
circinationis lineam tangunt, et cuius quadrati latus est 

1 exiguitate Nohl: exiguitas .r 6 nobili S 11 periac- 
tu8 X 12 trigouoe Schn: trigonos US^ -nes G 18 singulares 
Kr: insingula tree {cmn in add.) x ornationisque a. c. (r: 

' omsitioT[\esq\\eHSG'' u mutationisif ibdel.ed 17 apgere G 
88 moenianorum HS 24 prospectus ed. Ven: profectus x 
37 topeodis (?'. e. TOTreujObouc) Sch: topeodi .r 



110 VITRUVII 

proximum scaenae praeciditque curvaturam circinationis, 
ea regione designatur finitio proscaenii. et ab ea regione ( 
ad extremam circinationem curvaturae parallelos linea de- 
signatur, in qua constituitur frons scaenae, per centrum- 
que orchestrae proscaenii regioni parallelos linea describi- .- 
tur, et qua secat circinationis lineas dextra ac sinistra, in 
cornibus hemicycli centra signantur. et circino conlocato { 
in dextra ab intervallo sinistro circumagitur circinatio ad 
proscaenii sinistram partem; item centro conlocato in si- 
nistro cornu ab intervalJo dextro circumagitur ad proscaenii j 
2 dextram partem. ita tribus centris hac descriptione am- 
])liorem habent orchestram Graeci et scaenam recessiorem ( 
minoreque latitudine pulpitum, quod \oY€iov appellant, 
ideo quod <(apud)> eos tragici et comici actores in scaena 
peragunt, reliqui autem artifices suas per orchestram j 
praestant actiones ; itaque ex eo scaenici et thymelici graece 
separatim nominantur. eius logei altitudo non minus de- (: 
bet esse pedum x, rion plus duodecim. gradationes sca- 
larum inter cuneos et sedes contra quadratorum angulos 
dirigantur ad primam praecinctionem , a praecinctione s 
inter eas iterum mediae dirigantur, et ad summam quo- 
tiens praecinguntur, altero tanto semper amplificantur. 
VIII Cum haec omnia summa cura sollertiaque explicata ] 
sunt, tunc etiam diligentius est animadvertendum, uti sit 
electus locus, in quo leniter adplicet se vox neque repulsa s 
resiliens incertas auribus referat significationes. sunt enim 
nonnulli loci naturaliter inpedientes vocis motus, uti de-(i 

1 curvatura G: -tb> HS 3 allelos — regioni (y. 5) oni. G 
(qui sic: curvature par pallelos linea descr.) 5 regioni Kr 

[cf. 235, 12): -ne x parallelos SG"": per allelos H {de G cf. 
supra) 6 qua Phil: quae x circinationes H et a. c. S i 
7 (h)emicycli x 8 circumagitur Joc: -gatur x 9 sinistram 
Mar: dextram x item centro — dextram partem (v. 11) transp. 
Joc: post ampliorem habent (v. 12) exh. x 13 Xoy€iov Joc: lon- 
gion X 14 add. rec 16 thimelici (r, hymelici jEf, himelici S 
17 logei Joc: loci x nominis a. c. G 18 xii GS 22 am- 
plificabuntur G 24 eni|advertendum H uti sit electus Joc. 
uti sit lectus /S, utiselectus G (ut is electus (r'^, utiselectos H • 



DE ARCHITECTURA LIB. V, 7. 8. 9 IU 

sonantes, qui graece dicuntur KairixouvTec, circumsonantes, 
qui apud eos nominantur TiepirixouvTec, item resonantes, 
qui dicuntur avTrjxouvTec, consonantesque, quos appellant 
cuVTixouvTac. desonantes sunt, in quibus vox prima, cum 
est elata in altitudinem, offensa superioribus solidis cor- 
poribus repulsaque residens in imo opprimit insequentis 
vocis elationem; circumsonantes autem, in quibus circum- 2 
vagando coacta exsolvens in medio sine extremis casibus 
sonans ibi extinguatur incerta verborum significatione ; 
resonantes vero, in quibus, cum in solido tactu percussa 
resiliat, imagines exprimendo novissimos casus duplices 
faciat auditu; item consonantes sunt, in quibus ab imis 
auxiliata cum incremento scandens egrediatur ad aures 
diserta verborum claritate. ita si in locorum electione 
^uerit diligens animadversio , emendatus erit prudentia 
ad utilitatem in theatris vocis effectus. formarum autem 
descriptiones inter se discriminibus his erunt notatae, uti, 
quae Graecorum habent usus, ex quadratis designentur, 
latina e paribus lateribus trigonorum. ita his praescrip- 
tionibus qui vohierit uti, emendatas efficiet theatrorum 
perfectiones. 

Post scaenam porticus sunt constituendae , uti, cum IX 
imbres repentini hidos interpellaverint, habeat populus, 
quo se recipiat ex theatro, choragiaque laxamentum habeant 
ad comparandum. uti sunt porticus Pompeianae, itemque 
Athenis porticus Eumenicae Patrisque Liberi fanum et 
exeuntibus e theatro sinistra parte odeum, quod Themi- 
stocles coKimnis lapideis dispositis navium mahs et an- 



1 desonantes (item v. 4) Kr: dissonantes x caticontes 

HG, caticontes S 2 periechontes II, periecontes S, periecon- 
tes G' 3 antechontas .t 4 synechontas HS, sinechontes G 
U resiliat Joc: -ant x 12 faciat Lor: faciunt x 14 disserta x 
17 ut quae Joc: itaque (-^ G'^) x 18 ex quadratis designentur 
(-nantur(r) graecorum habent {hahe&nt H S) uqus x {transp. Kr) 
19 latina e Lor: latine x (-ne SG'^ paribus Joc: raribus x 
26 Eumenicae Ro: eumenici HSG*^^ eum meneci G 28 malis 
rec: mihs x 



1 1 2 VITRUVII 

temnis e spoliis Persicis pertexit (ideo autera etiam in- 
censum Mithridatico bello rex Ariobarzanes restituit); 
Smyrnae Stratoniceum : Trallibus porticus ex utraque parte 
est scaenae supra stadiuni; ceterisque civitatibus, quae 
diligentiores habuerunt architectos, circa theatra sunt 

2 porticus et ambulationes. quae videntur ita oportere con- 
locari, uti duplices sint habeantque exteriores columnas 
doricas cum epistyliis et ornamentis ex ratione modu- 
lationis perfectas. latitudines autem earum ita oportere 
fieri videntur, uti, quanta altitudo columnae fuerit exterio- 
ris, tantam latitudinem habeant ab inferiore parte colum- 
narum extremarum ad medias et a medianis ad parietes, 
qui circumcludunt porticus ambulationes. medianae autem 
coiumnae quinta parte altiores sint quam exteriores, sed 

3 aut ionico aut corinthio genere deformentur. columnarum 
autem propoi*tiones et symmetriae non erunt isdem ra- 
tionibus, quibus in aedibus sacris scripsi: aliam enim in 
deorum teraplis debent habere gravitatem, aliam in por- 
ticibus et ceteris operibus subtilitatem. itaque si dorici 
generis erunt columnae, diraetiantur earum altitudines 
cum capitulis in partes xv. ex eis partibus una constitua- 
tur et fiat modulus, ad cuius moduli rationem omnis operis 
erit explicatio. et in imo columnae crassitudo fiat duorum 
modulorum; intercolumnium quinque et moduli dimidia 
parte; altitudo columnae praeter capitulum xiiu raodulo- 
rum; capituli altitudo raoduli unius, latitudo modulorum 
duorum et moduli sextae partis. ceteri operis modula- 
tiones, uti in aedibus sacris in libro iin scriptum est, ita 

4 perficiantur. sin autem ionicae columnae fient, scapus 
praeter spiram et capitulum in octo et dimidiam partem 
dividatur, et ex his una crassitudini columnae detur ; <(spira)> 

1 ideo Kr: idem x 3 smjruae (smLrne G)hicx Stratoni- 
ceum ed. Ven: sirationiceum x Trallibus ed: trabibus HS^ 

tradibus G 4 est Kr: nt x (cf. 109, 20) 8 modulationis S\ 
-nes HG 10 exterioris Kr: -res x 16 autem G: om. HS 
20 demeiitiantux G' . demetriantur HS 28 in imo Joc: in 

primo X 2» scapbus HS 31 una G: om. HS add. Joc 



DE ARCHITECTURA LIB. V, 9 113 

cuiii plintho dimidia crassitudine constituatur; capituli 
ratio ita fiat, uti in libro tertio est demonstratum. si 
corinthia erit, scapus et spira uti in ionica; capitultim 
autem, quemadmodum in quarto libro est scriptum, ita 
habeant rationem. stylobatisque adiectio quae fit per 
scamillos inpares, ex descriptione, quae supra scripta est 
in libro tertio, sumatur. epistylia, coronae ceteraque om- 
nia ad columnarum rationem ex scriptis voiuminum su- 
periorum explicentur. 

Media vero spatia, quae erunt subdiu inter porticus, 5 
i adornanda viridibus videntur, quod Iiypaethroe ambula- 
tiones habent magnam salubritatem. et primum oculorum, 
quod ex viridibus subtilis et extenuatus aer propter mo- 
tionem corporis influens perlimat speciem et ita auferens 
ex oculis umorem crassum, aciem tenuem et acutam spe- 
ciem relinquit; praeterea, cum corpus motionibus in am- 
bulatione calescat, umores ex membris aer exsugendo in- 
minuit plenitates extenuatque dissipando quod plus inest 
quam corpus potest sustinere. hoc autem ita esse ex eo 6 
licet animadvertere, quod, sub tectis cum sint aquarum 
fontes aut etiam sub terra palustris abundantia, ex his 
nullus surgit umor nebulosus, sed in apertis hypaethris- 
que locis, cum sol oriens vapore tangat mundum, ex umi- 
dis et abundantibus excitat umores et eos conglobatos in 
altitudinem tollit. ergo si ita videtur, uti in hypaethris 
locis ab aere umores ex corporibus exsugantur molestio- 
I res, quemadmodum ex terra per nebulas videntur, non 
■ puto dubium esse, quin amplissimas et ornatissimas sub- 
diu hypaethrusque conlocari oporteat in civitatibus am- 
bulationes. eae autem uti sint semper siccae et non lu- 7 



1 constituatur ed: -antur x 6 scabillos HG^ scabyllos S 
inpares Joc: inpartes x 11 hypaethroe JRo: hypetr^ x 

12 hbent H 13 subtilis G: subtiles H^ suptiles S 16 relin- 
quit G: reliquit S, -quid H 17 exuendo S 18 extenuatque 
GS^: extenuatique HS 24 abundantibus rec: abundantius x 
(et om. S) eos conglobatos Mar: exconglobatos x 29 hyp- 
aethrusque Bo {cf. 150, 27): hypetrisque x 

ViTRUV. de architect. ed. Krohn. 8 



114 VITRUVII 

tosae, sic erit faciendum. fodiantur et exinaniantur quam 
altissime. dextra atque sinistra structiles cloacae fiant, 
inque earum parietibus, qui ad ambulationem spectaverint, 
tubuli instruantur inclinati fastigio. cloacis his perfectis 
compleantur ea loca carbonibus, deinde insuper sabulone 
eae ambulationes sternantur et exaequentur. ita propter 
carbonum raritatem naturalem et tubulorum in cloacas 
instructionem excipientur aquarum abundantiae, et ita 
siccae et sine umore perfectae fuerint ambulationes. 

8 Praeterea in his operibus thensauri sunt civitatibus in 
necessariis rebus a maioribus constituti. in conclusioni- 
bus enim reliqui omnes faciliores sunt apparatus quam 
lignorum. sal enim facile ante inportatur, frumenta pu- 
blice privatimque expeditius congeruntur, et si defit, hole- 
ribus, carne seu leguminibus defenditur, aquae fossuris 
puteorum et de caelo repentinis tempestatibus ex teguUs 
excipiuntur. de lignatione, quae maxime necessaria est 
ad cibum coquendum, difficilis et molesta est apparatio, 

9 quod et tarde comportatur et plus consumitur. in eius- 
modi temporibus tunc eae ambulationes aperiuntur et 
mensurae tributim singulis capitibus designantur. ita duas 
res eg^egias hypaethroe ambulationes praestant, unam in 
pace salubritatis, alteram in bello salutis. ergo his rationi- 
bus ambulationum explicationes non solum post scaenam 
theatri, sed etiam omnium deorum templis effectae ma- 
gnas civitatibus praestare poterunt utilitates. 

Quoniam haec nobis satis videntur esse exposita, nunc 
insequentur balinearum dispositionum demonstrationes. 
X primum eligendus locus est quam calidissimus , id est 
aversus ab septentrione et aquilone. ipsa autem caldaria 
tepidariaque lumen habeant ab occidente hiberno, si autem 
natura loci inpedierit, utique a meridie, quod maxime 

4 cloacis Kr: incloacis {cum in add.) x 6 h§ (amb.) G 
11 a maioribus rec: amoribus x U si desit G^ 18 quoquen- 
dum H 1» comparatur S 20 hae (amb.) G 22 hypaethroe 
Mo: hypetra x ambulationes ed: -nem (-ne) x 28 bahiea- 

rum 6r SO adseptemtrione G'^ 



DE ARCHITECTURA LIB. V, 9. 10 115 

tempus lavandi a meridiano ad vesperum est constitutum. 
et item est animadvertendum, uti caldaria muliebria et 
virilia coniuncta et in isdem regionibus sint conlocata; 
sic enim efficietur, ut vasaria et hypocausis communis 
sit eorum utrisque. aenea supra hypocausim tria sunt 
componenda, unum caldarium, alterum tepidarium, ter- 
tium frigidarium , et ita conlocanda, uti, ex tepidario in 
caldarium quantum aquae caldae exierit, influat de fri- 
gidario in tepidarium ad eundem modum, testudinesque 
lalveolorum ex communi hypocausi calfaciantur. suspen- 
surae caldariorum ita sunt faciendae, ut primum sesqui- 
pedalibus tegulis solum sternatur inclinatum ad hypocau- 
sim, uti pila, cum mittatur, non possit intro resistere, sed 
rursus redeat ad praefurnium ipsa per se; ita flamma 
facilius pervagabitur sub suspensione. supraque laterculis 
besalibus pilae struantur ita dispositae, uti bipedales te- 
gulae possint supra esse conlocatae; altitudinem autem 
pilae habeant pedes duo. eaeque struantur argilla cum 
capillo subacta, supraque conlocentur tegulae bipedales, 
quae sustineant pavimentum. concamarationes vero si ex 
structura factae fuerint, erunt utiliores; sin autem con- 
tignationes fuerint, figlinum opus subiciatur. sed hoc ita 
erit faciendum. regulae ferreae aut arcus fiant, eaeque 
uncinis ferreis ad contignationem suspendantur quam cre- 
berrimis; eaeque regulae sive arcus ita disponantur, uti 
tegulae sine marginibus sedere in duabus invehique pos- 
sint, et ita totae concamarationes in ferro nitentes sint 
perfectae. earumque camararum superiora coagmenta ex 
argilla cum capillo subacta liniantur; inferior autem pars, 
quae ad pavimentum spectat, primum testa cum calce 
trullizetur, deinde opere albario sive tectorio poliatur. 

2 calcaria H et a. c. S 4 vasaria Kr: invasaria {cum in 

add.) X 8 cald§ S^ 10 calfaciantur H: -aentur W^ -entur 
GS (calefacientur G'^) 17 altitudines G 18 duo semis Fav. 
20 concamerationes S 28 regula H haeque G 28 camera- 
rum S 2» inferior Fav. {301, 5): interior x Sl trulizetur G, 
tulizetur HS 

8* 



116 VITRUVII 



^ 



eaeque camarae in caldariis si duplices factae fuerint. 
meliorem habebunt usum; non enim a vapore umor cor- 
rumpere poterit materiem contignationis, sed inter duas 

4 camaras vagabitur. magnitudines autem balneorum vi- 
dentur fieri pro copia hominum * * + * sint ita com- 
positae. quanta longitudo fuerit tertia dempta, latitudo 
sit, praeter scholam labri et alvei. labrum utique sub 
lumine faciundum videtur, ne stantes circum suis umbris 
obscurent lucem. scholas autem labrorum ita fieri oportet 
spatiosas, uti, cum priores occupaverint loca circum, ex- 
pectantes reliqui recte stare possint. alvei autem lati- 
tudo inter parietem et pluteum ne minus sit pedes senos, 
ut gradus inferior inde auferat et pulvinus duos pedes. 

5 laconicum sudationesque sunt coniungendae tepidario ; eae- 
que quam latae fuerint, tantam altitudinem habeant ad 
imam curvaturam hemisphaerii. mediumque lumen in 
hemisphaerio relinquatur, ex eoque clipeum aeneum catenis 
pendeat, per cuius reductiones et demissiones perficietur 
sudationis temperatura. ipsumque ad circinum fieri opor- 
tere videtur, ut aequaliter a medio flammae vaporisque 
vis per curvaturae rotundationes pervagetur. 

XI Nunc mihi videtur, tametsi non sint italicae consue- 
tudinis palaestrarum aedificationes, traditae tamen, exph- 
care et, quemadmodum apud Graecos constituantur, mon- 
strare. in palaestris peristylia quadrata sive oblonga ita 
sunt facienda, uti duorum stadiorum habeant ambulatio- 
nis circumitionem, quod Graeci vocant biauXov, ex quibus 
tres porticus simplices disponantur, quarta, quae ad meri- 
dianas regiones est conversa, duplex, uti, cum tempestates 
ventosae sint, non possit aspergo in interiorem partem 

7 scolam X 8 faciendum GB 9 scholas H: scolas GS 
fieri GS\ fuerit H 10 expectantes Kr\ spectantes x 16 he- 

misperii x 17 hemisperio x clypeom B", clypeu 8 18 dii 

missiones H.H 22 tametsi ed\ iam etsi HG^ & • la <S 

23 aedificationes G\ -nis HB 26 sunt G\ sint HS 27 cir- 

cuitionem x diaulam x {corr. ed. Fl) 



DE ARCHITECTURA LIB. V, 10. 11 117 

pervenire. constituantur autem in tribus porticibus ex- 2 
liedrae spatiosae, habentes sedes, in quibus philosophi, 
rhetores reliquique, qui studiis delectantur, sedentes dis- 
putare possint. in duplici autem porticu conlocentur haec 
membra: ephebeum in medio (hoc autem est exhedra am- 
plissima cum sedibus) tertia parte longior sit quam lata ; 
.3ub dextro coryceum, deinde proxime conisterium, a coni- 
iterio in versura porticus frigida lavatio, quam Graeci 
^ouTpov vocitant; ad sinistram ephebei elaeothesium, 
proxime autem elaeothesium frigidarium, ab eoque iter 
in propnigeum in versura porticus. proxima autem in- 
brorsus e regione frigidarii conlocetur concamerata su- 
iatio longitudine duplex quam latitudo, quae habeat in 
s^ersuris ex una parte laconicum ad eundem modum, uti 
rjuam supra scriptum est, compositum, ex adverso laconici 
caldam lavationem. in palaestra peristylia, quemadmodum 
supra scriptum est, ita debent esse [perfecta] distributa. 
3xtra autem disponantur porticus tres, una ex peristylo 3 
3xeuntibus, duae dextra atque sinistra stadiatae, ex quibus 
Ana, quae spectaverit ad septentrionem, perficiatur duplex 
mplissima latitudine, altera simplex, ita factae, uti in par- 
:ibus, quae fuerint circa parietes et quae erit ad colum- 
las, margines habeant uti semitas non minus pedum 
ienum mediumque excavatum, uti gradus sint in descensu 
iiarginibus sesquipedem ad planitiem, quae planities sit 
lon minus pedes xii; ita qui vestiti ambulaverint circum 
n marginibus, non inpedientur ab unctis se exercentibus. 
aaec autem porticus Huctoc apud Graecos vocitatur, quod -t 
ithletae per hiberna tempora in tectis stadiis exercentur. 
proxime autem xystum et duplicem porticum designentur 



1 constituantur — disputare possint {v. 4) transp. Gal : posf 
nonstrare (127, 3) exh. x exedrae x 1 corriceum G co- 
listrum et conistro 8 9 lytron HS. litron G 10 aI(a)eo- 
ihesium x ll proxima HS 13 hab<fe S 16 perstylia HS 
1 del. Oehmichen 18 peristilio G 21 factae Perr: facta x 
57 unctis Salmasius: cunctis x 28 xystos HS^ xistos G 

5» stadiis H: studiis H^^SG 



118 VITRUVII 

hypaethroe ambulationes, quas Graeci TrapabpO|nibac, nostri 
xysta appellant, in quas per hiemem ex xysto sereno 
caelo athletae prodeuntes exercentur. faciunda autem 
xysta sic videntur, ut sint inter duas porticus silvae aut 
platanones, et in his perficiantur inter arbores ambula- 
tiones ibique ex opere signino stationes. post xystum 
autem stadium ita figuratum, ut possint hominum copiae 
cum laxamento athletas certantes spectare. 

Quae in moenibus necessaria videbantur esse, ut apte 
Xlldisponantur, perscripsi. de opportunitate autem portuum 
non est praetermittendum sed, quibus rationibus tueantur 
naves in his ab tempestatibus, explicandum. hi autem na- 
turaliter si sint bene positi habeantque acroteria sivej 
promunturia procurrentia, ex quibus introrsus curvaturael 
sive versurae ex loci natura fuerint conformatae, maximas 
utilitates videntur habere. circum enim porticus sive na- 
valia sunt facienda sive ex porticibus aditus <(ad)> emporiajf 
turresque ex utraque parte conlocandae, ex quibus catenae 
traduci per machinas possint. i 

2 Sin autem non naturalem locum neque idoneum a^ 
tuendas ab tempestatibus naves habuerimus, ita videtun 
esse faciendum, uti, si nuUum flumen in his locis inpedi^j 
erit sed erit ex una parte statio, tunc ex altera parte 
structuris sive aggeribus expediantur progressus, et its 
conformandae portuum conclusiones. eae autem structu- 
rae, quae in aqua sunt futurae, videntur sic esse faciendae 
uti portetur pulvis a regionibus, quae sunt a Cumis con- 
tinuatae ad promunturium Minervae, isque misceatur 

3 uti in mortario duo ad unum respondeant. deinde tunc 



1 hypaethroe Bo: hypetro eae HG, hyp&roee S para 
dromidas HS, parathromidas G 8 faciunda — stationes transp 
Schn (duce Philandro) : post prius exercentur (128, 12) exh. x 
5 platanones et Joc: plata non esset x 6 signino HG: si 

gnorum S {in marg. i signinos S'^) 8 athl&an H 12 hi G\ 
hii HSG'^ 14 promunctoria S 16 sive navalia rec: sivenai 
lia H, si venalia S, sive nalia G 17 add. Joc 25 eae HSi\ 
hae G 28 promunctorium S hisque GS., his quae H 



DE ARCHITECTURA LIB. V, 11. 12 119 

in eo loco, qui definitus erit, arcae stipitibus robusteis et 
icatenis inclusae in aquam demittendae destinandaeque 
firmiter; deinde inter ea extrastilis inferior pars sub aqua 
exaequanda et purganda, et caementis ex mortario materia 
mixta, quemadmodum supra scriptum est, ibi congerendum, 
doneque compleatur structurae spatium, quod fuerit inter 
arcas. hoc autem munus naturale habent ea loca, quae 
supra scripta sunt. 

Sin autem propter fluctus aut impetus aperti pelagi 
destinae arcas non potuerint continere, tunc ab ipsa terra 
Isive crepidine pulvinus quam firmissime struatur, isque 
pulvinus exaequata struatur planitia minus quam dimidiae 
jpartis, reliquum, quod est proxime litus, proclinatum latus 
habeat. deinde ad ipsam aquam et latera pulvino circiter 4 
sesquipedales margines struantur aequilibres ex planitia, 
quae est supra scripta; tunc proclinatio ea impleatur ha- 
rena et exaequetur cum margine et planitia pulvini. deinde 
insuper eam exaequationem pila, quam magna constituta 
fuerit, ibi struatur; eaque, cum erit extructa, relinquatur 
ne minus duos menses, ut siccescat. tunc autem suc- 
cidatur margo, quae sustinet harenam; ita harena fluc- 
tibus subruta efficiet in mare pilae praecipitationem. hac 
ratione, quotienscumque opus fuerit, in aquam poterit 
esse progressus. 

In quibus autem locis pulvis non nascitur, his rationi- 5 
bus erit faciendum, uti arcae duplices relatis tabulis et 
catenis conligatae in eo loco, qui finitus erit, constituantur, 
et inter destinas creta in aeronibus ex ulva palustri factis 
calcetur. cum ita bene calcatum et quam densissime 
fuerit, tunc cocleis, rotis, tympanis conlocatis locus, qui 
ea saeptione finitus fuerit, exinaniatur sicceturque, et ibi 
inter saeptiones fundamenta fodiantur. si terrena erunt, 

8 extrastilis sic x 4 ex(a)equenda HS 6 doneque (doni- 
que Lachmann): denique x compleantur H l minus G (in 
marg. munus G'^ 12 planiti§ S 17 exequetur S^G^: ex- 

equaetur H', exequatur HS, exequentur G 20 mensis H 
28 plaustri G 



120 VITRUVII 

usque ad solidum, crassiora quam qui murus supra futu 
rus erit, et tunc structura ex caementis calce et harena! 
compleantur. sin autem mollis locus erit, palis ustilatis 
alneis aut oleagineis configantur et carbonibus com- 
pleantur, quemadmodum in theatrorum et muri fundatio- 
nibus est scriptum. deinde tunc quadrato saxo murus 
ducatur iuncturis quam longissimis, uti maxime medii la- 
pides coagmentis contineantur. tunc, qui locus erit inter 
murum, ruderatione sive structura compleatur. ita erit 
uti possit turris insuper aedificari. 

His perfectis navaliorum ea erit ratio, ut constituantur 
spectantia maxime ad septentrionem; nam meridianae 
regiones propter aestus cariem, tineam, teredines reliqua 
que bestiarum nocentium genera procreant alendoquei 
conservant. eaque aedificia minime sunt materianda prop-^ 
ter incendia. de magnitudinibus autem finitio nulla debet 
esse, sed faciunda ad maximum navium modum, uti, etsi 
maiores naves subductae fuerint, habeant cum laxamento 
ibi conlocationem. 

Quae necessaria ad utilitatem in civitatibus publicoruna 
locorum succurrere mihi potuerunt, quemadmodum con 
stituantur et perficiantur, in hoc volumine scripsi; priva- 
torum autem aedificiorum utilitates et eorum symmetrias 
insequenti volumine ratiocinabor. 



LIBER SEXTUS. 

Aristippus philosophus Socraticus, naufragio cum eiectus' 
ad Rhodiensium litus animadvertisset geometrica sche- 
mata descripta, exclamavisse ad comites ita dicitur: ^bene' 
speremus! hominum enim vestigia video.' statimque in. 
oppidum Rhodum contendit et recta gymnasium deveniti 

2 post futurus erit ex 130, 17 rep. x exinaniatur sicceturque 
{del. Kr) nunc G 3 compleantur G: -atur HSG'^ erii 
HS: fuerit G 15 materienda HS 17 facienda S 21 po^ 
tuerunt G: poterunt HS 27 schemata H: scemata JSGS 
»0 recta H: recte EG^ recta via S l 



DE ARCHITECTURA LIB. YI 121 

ibique de philosophia disputans muneribus est donatus, 
ut non tantum se ornaret, sed etiam eis, qui una fuerunt, 
et vestitum et cetera, quae opus essent ad victum, prae- 
staret. cum autem eius comites in patriam reverti volu- 
issent interrogarentque eum, quidnam vellet domum re- 
nuntiari, tunc ita mandavit dicere: eiusmodi possessiones 
et viatica liberis oportere parari, quae etiam e naufragio 
una possent enatare. namque ea vera praesidia sunt 2 
vitae, quibus neque fortunae tempestas iniqua neque pu- 
blicarum rerum mutatio neque belli vastatio potest nocere. 
!non minus eam sententiam augendo Theophrastus, hor- 
tando doctos potius esse quam pecuniae confidentes, ita 
ponit: doctum ex omnibus solum neque in alienis locis 
peregrinum neque amissis familiaribus et necessariis in- 
opem amicorum, sed in omni civitate esse civem difficiles- 
que fortunae sine timore posse despicere casus; at qui 
non doctrinarum sed felicitatis praesidiis putaret se esse 
vallatum, labidis itineribus vadentem non stabili sed in- 
firma conflictari vita. Epicurus vero non dissimiliter ait: 3 
pauca sapientibus fortunam tribuere, quae autem maxima 
et necessaria sunt, animi mentisque cogitationibus guber- 
nari. haec ita etiam plures philosophi dixerunt. non 
minus poetae, qui antiquas comoedias graece scripserunt, 
easdem sententias versibus in scaena pronuntiaverunt, ut 
Crates, Chionides, Aristophanes , maxime etiam cum his 
Alexis, qui Athenienses ait oportere ideo laudari, quod 
omnium Graecorum leges cogunt parentes <^ali)> a liberis, 
Atheniensium non omnes nisi eos, qui liberos artibus eru- 
dissent. omnia enim munera fortunae cum dantur, ab ea 
faciliter adimuntur; disciplinae vero coniunctae cum ani- 

2 ut non tantum HEG: in tantum ut non solum S 
5 donum G 8 enatare EG: enarrare H, enavigare S » ini- 
qua om. E 12 potius doctos S 16 fortunae casus s. t. posse 
despicere S ad qui H 17 putat ee se £^ 18 labidis HSG': 
lapidis EG stabilis H ct a. ras. S 19 ait S: aut HEG 
22 etiam plures HEG: esse plures etiam S 24 k easdem S 
26 Crates Bondam: eucrates x (fort. Eu<(polis,)> Crates) 27 add. 
rec {E') 2» ab ea faciliter HEG: facile ab ea S 



122 VITRUYII 

mis nullo tempore deficiunt, sed permanent stabiliter ad 

4 summum exitum vitae. itaque ego maximas infinitasque 
parentibus ago atque habeo gratias, quod Atheniensium 
legem probantes me arte erudiendum curaverunt, et ea, 
quae non potest esse probata sine litteratura encyclioque s 
doctrinarum omnium disciplina. cum ergo et parentium(26 
cura et praeceptorum doctrinis auctas haberem copias 
disciplinarum, philologis et philotechinis rebus commen- 
tariorumque scripturis me delectans eas possessiones ani- 
mo paravi, e quibus haec est fructuum summa: nuUas plus ll 
habendi esse necessitates eamque esse proprietatem, divi- n| 
tiarum maxime nihil desiderare. sed forte nonnulli haec 
levia iudicantes putant eos esse sapientes, qui pecunia 
sunt copiosi. itaque plerique ad id propositum conten- (5 
dentes audacia adhibita cum divitiis etiam notitiam sunt «; 

5 consecuti. ego autem, Caesar, non ad pecuniam parandam | 
ex arte dedi studium, sed potius tenuitatem cum bona 
fama quam abundantiam cum infamia sequendam probavi. 
ideo notities parum est adsecuta. sed tamen his volumi-(i 
nibus editis , ut spero , etiam posteris ero notus. neque 211 
est mirandum, quid ita pluribus sim ignotus. ceteri archi- 
tecti rogant et ambiunt, ut architectent ; mihi autem a 
praeceptoribus est traditum: rogatum, non rogantem opor- 
tere suscipere curam, quod ingenuus color movetur pu- 
dore petendo rem suspiciosam. nam beneficium dantes, 2 11 
non accipientes ambiuntur. quid enim putemus suspicari, 
qui rogetur de patrimonio sumptus faciendos committere 
gratiae petentis, nisi praedae compendiique eius causa 

6 iudicet faciundum? itaque maiores primum a genere pro- 
batis operam tradebant architectis, deinde quaerebant, sis» 

5 litteratura ed: -rae (-§) x 6 parentium HG: parentum 1 
ESG'^ 1 habere G 8 philotechinis x 10 nullas EG: 
nulla HS 12 nihil de8iderar& E^ si nihil desiderare E^ 
18 putant eos esse ed: putantes eo esse J?, putantes eos esse 
E G, putant eos tantum esse S 21 cur ita sim pluribus igno- 
tus S 22 ambigunt HS architectent EGS: architentent H 
28 petentis rec: -tes x 29 faciendum EG 30 tradebant HEG: 
dabant S 



^d 



DE ARCHITECTURA LIB. VI, 1 123 

honeste essent educati, ingenuo pudori, non audaciae pro- 
tervitatis permittendum iudicantes. ipsi autem artifices 
non erudiebant nisi suos liberos aut cognatos et eos viros 
bonos instituebant, quibus tantarum rerum fidei pecuniae 

) sine dubitatione permitterentur. 

,) Cum autem animadverto ab indoctis et inperitis tantae 
disciplinae magnitudinem iactari et ab is, qui non modo 
architecturae sed omnino ne fabricae quidem notitiam 
habent, non possum non laudare patres familiarum eos, 

) qui litteraturae fiducia confirmati per se aedificantes ita 

1: iudicant: si inperitis sit committendum, ipsos potius di- 
gniores esse ad suam voluntatem quam ad alienam pe- 

j cuniae consumere summam. itaque nemo artem uUam 

Ialiam conatur domi facere, uti sutrinam, fullonicam aut 
i ex ceteris, quae sunt faciliores, nisi architecturam, ideo 
quod, qui profitentur, non arte vera sed falso nominantur 
architecti. quas ob res corpus architecturae rationesque 
eius putavi diligentissime conscribendas, opinans munus 
omnibus gentibus non ingratum futurum. igitur, quoniam 
in quinto de opportunitate communium operum perscripsi, 
in hoc volumine privatorum aedificiorum ratiocinationes 
et commensus symmetriarum explicabo. 

Haec autem ita erunt recte disposita, si primo animad- 
versum fuerit, quibus regionibus aut quibus inclinationibus 

! mundi constituantur. namque aliter Aegypto, aliter Hi- 

)spania, non eodem modo Ponto, dissimiliter Romae, item 
ceteris terrarum et regionum proprietatibus oportere vi- 

1 dentur constitui genera aedificiorum, quod alia parte solis 
cursu premitur tellus, alia longe ab eo distat, alia per 
medium temperatur. igitur, uti constitutio mundi ad terrae 

I spatium inclinatione signiferi circuli et solis cursu dispa- 
ribus qualitatibus naturaliter est conlocata, ad eundem 
modum etiam ad regionum rationes caelique varietates 
videntur aedificiorum debere dirigi conlocationes. sub 

1 ingenio E 18 munus G'^: inmunus {cum in additivo) x 
25 hispani§ S 26 item HGS: iterum E 31 inclinatione rec: 
in inclinatione x 



L 



124 VITRUVII 

septentrione aedificia testudinata et maxime conclusa et , 
non patentia, sed conversa ad calidas partes oportere fieri {. 
videntur. contra autem sub impetu solis meridianis re- \ 
gionibus, quod premuntur a calore, patentiora conversa- i 
que ad septentrionem et aquilonem sunt faciunda. ita, i 
quod ultra natura laedit, arte erit emendandum. item re- 
liquis regionibus ad eundem modum <(debet> temperari, 
quemadmodum caelum est ad inclinationem mundi con-( 
locatum. i 

3 Haec autem ex natura rerum sunt animadvertenda et ' 
consideranda atque etiam ex membris corporibusque gen- 
tium observanda. namque sol quibus locis mediocriter 
profundit vapores, in his conservat corpora temperata; 
quaeque proxime currendo deflagrat, eripit exurendo tem- 
peraturam umoris; contra vero refrigeratis regionibus, 
quod absunt a meridie longe, non exhauritur a caloribusi 
umor, sed ex caelo roscidus aer in corpora fundens umo- 
rem efficit ampliores corporaturas vocisque sonitus gra- 
viores. ex eo quoque, <(quae)> sub septentrionibus nutriun- 
tur gentes, inmanibus corporibus, candidis coloribus, di- 
recto capillo et rufo, oculis caesis, sanguine multo ab( 
umoris plenitate caelique refrigerationibus sunt confor- 

4 mati; qui autem sunt proximi ad axem meridianum sub- 
iectique solis cursui, brevioribus corporibus, colore fusco, 
crispo capillo, oculis nigris, [cruribus validis,] sanguine 
exiguo solis impetu perficiuntur, itaque etiam propter 
sanguinis exiguitatem timidiores sunt ferro resistere, sed 
ardores ac febres sufferunt sine timore, quod nutrita sunt 
eorum membra cumfervore; itemque corpora, quae nascun- 
tur sub septentrione, a febri sunt timidiora et inbecilla, 
sanguinis autem abundantia ferro resistunt sine timore. 



4 quia S 5 facienda ES 6 ultro ^S' 7 add. Bo 14 de- 
flagrat rec: -ant x 15 contra refrigeratas vero regiones quia S 
16 coloribus H 17 fundans H 1» add. Bo 20 directo E: 
deiectoH GS\ dimisso S 21 caesis HGS: caecis E 25 del. 
NoJil 26 (impetu) sicantur S (f pficiuntur in marg. S'^) 

28 tumore H 29 itemque Kv. itaque x 30 a febris E 



DE ARCHITECTURA LIB. VI, 1 125 

I) Non minus sonus vocis in generibus gentium dispares 5 
' et varias habet qualitates, ideo quod terminatio orientis 
i et occidentis circa terrae librationem, qua dividitur pars 
superior et inferior mundi, habere videtur libratam natu- 
rali modo circumitionem, quam etiam mathematici opiIovTa 
)dicunt. igitur cum id habemus certum ab imo sustinens, 
ab labro, quod est in regione septentrionali, linea tra- 
iecta ad id, quod est supra meridianum axem, ab eoque 
altera obliqua in altitudinem ad summum cardinem, qui 
est post stellas septentrionum, sine dubitatione animad- 
vertemus ex eo esse schema trigonii mundo, uti organi, 
quam ca|UpuKr|V Graeci dicunt. itaque quod est spatium 6 
proximum imo cardini ab axis linea in meridianis finibus, 
sub eo loco quae sunt nationes, propter brevitatem alti- 
tudinis ad mundum sonitum vocis faciunt tenuem et acu- 
tissimum, uti in organo chorda, quae est proxima angulo. 
secundum eam autem reliquae ad mediam Graeciam re- 
missiones efficiunt in nationibus sonorum scansione. item 
a medio in ordinem crescendo ad extremos septentriones 
sub altitudines caeli nationum spiritus sonitibus gravio- 
ribus a natura rerum exprimuntur. ita videtur mundi 
conceptio tota propter inclinationem consonantissime per 
solis temperaturam ad harmoniam esse composita. igitur 7 
quae nationes sunt inter axis meridiani cardinem ac sep- 
tentrionalis medio positae, uti in diagrammate musico 
medianae vocis habent sonitum in sermone; quaeque pro- 
gredientibus ad septentrionem sunt nationes, quod altio- 
res habent distantias mundi, spiritus vocis habentes umore 



4 et inferior om. S 5 orizonta HGS, rizonta E 6 ab 
imo sustinens Kr: animo sustinentes x 7 a (labro) S 

• altera obliqua Laet: altera obliqua EGS^ -am bis H 
10 sine dubitatione HEG: procul dubio S 12 sambucen 

(-le E) X 13 cardini rcc: -ne x 17 autem HGS: axem E 
remissiones Kr: remissionibus x 18 scansione Kr: cansiones 
HS^ cassiones (x, concisiones E 20 sonitibus rec: sonitus 

HE G (sonitu graviori . . exprimitur ^SO ^l ac Fea : ab HE G, 
a iS 26 india gramata H 27 quod HGS: quae E 28 mundi 
Kr: admundi {cum ad add.) x umore rec: -re EG, -rem HS 



126 YITRUVII 

repulsos ad hypatas et proslambanomenon, a natura rerum 
sonitu graviore coguntur uti ; eadem ratione <^e} medio . 
progredientibus ad meridiem gentes paranetarum <(neta- 
rum)>que acutissimam sonitus vocis perficiunt tenuitatem. 

8 hoc autem verum esse, ex umidis naturae locis graviora 
fieri et ex fervidis acutiora, licet ita experiendo animad- 
vertere. calices duo in una fornace aeque cocti aequoque 
pondere ad crepitumque uno sonitu sumantur. ex his 
unus in aquam demittatur, postea ex aqua eximatur; 
tunc utrique tangantur. cum enim ita f actum f uerit, 
largiter inter eos sonitus discrepabit, aequoque pondere 
non poterunt esse. ita et hominum corpora uno genere 
figurationis et una mundi coniunctione concepta alia 
propter regionis ardorem acutum spiritum aeris ex-! 
primunt acutum, alia propter umoris abundantiam gravis- 
simas effundunt sonorum qualitates. 

9 Item propter tenuitatem caeli meridianae nationes e» 
acuta f ervore mente expeditius celeriusque moventur ad 
consiliorum cogitationes ; septentrionales autem gentes^ 
infusae crassitudine caeli, propter obstantiam aeris umore| 
refrigeratae stupentes habent mentes. hoc autem ita esse' 
a serpentibus licet aspicere, quae, per calorem cum ex^ 
haustam habent umoris refrigerationem , tunc acerrimel 
moventur, per brumalia autem et hiberna tempora ab 
mutatione caeli ref rigeratae , inmotae sunt stupore. it^ 
non est mirandum, si acutiores efficit calidus aer hominum 

10 mentes , refrigeratus autem contra tardiores. cum sinl ^ 
autem meridianae nationes animis acutissimis infinitaque 



1 hypatos G et a. c. S., hybatos E proslambanoinenor 

Phil: -nos x 2 add. Fea 3 para |ruq» S add. Fea 
6 itaq: E experimto S 8 sumatur E » eximatur HEG 
sumatur S 10 fuerit factam multum inter S 11 discre 

pauit H 12 corpora hominum EG 16 acutum Kr: tacti 
HEG^ actu S 17 Item — cogitationes om. S\ suppl. S*^ 

18 acuta HS: acuto EG 1» septentrionalis H 20 obstantiu J5^ 
22 licet a serpentibus S qui SG"^ 25 refrigeratae immotai 
edi refrigerata inmota x (immoti (r^) 27 cum autem sint / 



DB ARCHITECTURA LIB. VI, 1 127 

sollertia consiliorum, simul ut ad fortitudinem ingrediun- 
tur, ibi succumbunt, quod habent exsuctas ab sole ani- 
morura virtutes; qui vero refrigeratis nascuntur regio- 
nibus, ad armorum vehementiam paratiores sunt magnis 
virtutibus sine timore, sed tarditate animi sine conside- 
rantia inruentes sine soUertia suis consiliis refragantur. 
cum ergo haec ita sint ab natura rerum in mundo con- 
locata et omnes nationes inmoderatis mixtionibus dispa- 
ratae, veros inter spatium totius orbis terrarum regiones- 
que medio mundi populus Romanus possidet fines. namque n 
temperatissimae ad utramque partem et corporum mem- 
bris animorumque vigoribus pro fortitudine sunt in Italia 
1 gentes. quemadmodum enim lovis stella inter Martis f er- 
ventissimam et Saturni frigidissimam media currens tem- 
peratur, eadem ratione Italia inter septentrionalem meri- 
dianamque ab utraque parte mixtionibus temperatas et 
invictas habet laudes. itaque consiliis refringit barbaroruni 
virtutes, forti manu meridianorum cogitationes. ita divina 
mens civitatem populi Romani egregia temperataque re- 
gione conlocavit, uti orbis terrarum imperii potiretur. 
quodsi ita est, uti dissimiles regiones ab inclinationibus 12 
caeli variis generibus sint comparatae, ut etiam naturae 
gentium disparibus animis et corporum figuris qualita- 
tibusque nascerentur, non dubitemus aedificiorum quoque 
rationes ad nationum gentiumque proprietates apte dis- 
tribuere,* cum habeamus ab ipsa rerum natura soUertem 
et expeditam monstrationem. 

Quoad potui summa ratione proprietates locorum ab 
Qatura rerum dispositas animadvertere, exposui et, quem- 



1 simul Mi EG {cf. 24, 5): simul HS 2 exsuctas E: ex- 
actas if, exustas S^ exutas G a sole S 6 virtutibus sine 
''ec'- virtutibus sunt sine x 6 refranguntur E 7 ergo haec 
'[RS: haec ergo EG 9 veros Voss: vero x regionesque Ro: 
f 'egionisque x 16 utroque H 18 (manu) consiliis x (del. Joc) 
» romani populi EG egregia (-am HE) temperataque 

-tam H) regione (-nem HE) x 20 imperii HS: imperio 

V.G 2B natione S et a. c. H gentium & prop. S 29 et 
'fSG': om. EG 



128 VITRUVII 

admodum ad solis cursum et inclinationes caeli oporteat 
[ad gentium figurasj constituere aedificiorum qualitates, 
dixi; itaque nunc singulorum generum in aedificiis com- 
mensus symmetriarum et universos et separatos breviter 
explicabo. i 

II Nulla architecto maior cura esse debet, nisi uti pro-c 
portionibus ratae partis habeant aedificia rationum ex- 
actiones. cum ergo constituta symmetriarum ratio fuerit 
et commensus ratiocinationibus explicati, tum etiam acu- : 
minis est proprium providere ad naturam loci aut usum 
aut speciem ^detractionibus aut^ adiectionibus tempe- 
raturas <^et^ efficere, cum de symmetria sit detractum 
aut adiectum, uti id videatur recte esse formatum in 

2 aspectuque nihil desideretur. alia enim ad manum species 
esse videtur, alia in excelso, non eadem in concluso, dis- I 
similis in aperto, in quibus magni iudicii est opera, quid 
tandem sit faciundum. non enim veros videtur habere 
visus effectus, sed fallitur saepius iudicio ab eo mens. 
quemadmodum etiam in scaenis pictis videntur colum- 
narum proiecturae, mutulorum ecphorae, signorum figurae 
prominentes, cum sit tabula sine dubio ad regulam plana. 
similiter in navibus remi, cum sint sub aqua directi, tamen 
oculis infracti videntur; et quatenus eorum partes tangunt 
summam planitiem liquoris, apparent, uti sunt, directi. 
cum vero sub aqua sunt demissi, per naturae perlucidam 
raritatem remittunt enatantes ab suis corporibus fluentes 
Imagines ad summam aquae planitiem, atque eae ibi com- 
motae efficere videntur infractum remorum oculis aspec- 

3 tum. hoc autem sive simulacrorum inpulsu seu radiorum ) 
ex oculis eff usionibus , uti physicis placet, videmus, utra- 
que ratione videtur ita esse, uti falsa iudicia oculorum 



2 tit. secl Kr {cf. 20, 24 et 116, 6) 6 nuUo G 11 adil 
Joc (sic: et detractionibus vel) 12 aidd. Kr 14 species esse 
V. G: species se v. S^ species videtur ee S 17 faciendu S 
19 sc§nis G: caenis HS 20 ecphore G: esphorae jff, espor^ S 
24 liquoris G: liquores HS 25 dimissi x 27 hae G 

«• sine G 30 utraque ratione (-am -em H) x 



DE ARCHITECTURA LIB. VI, 1. 2. 3 129 

liabeat aspectus. cum ergo, quae sunt vera, falsa videan- 4 
liir et nonnulla aliter quam sunt oculis probentur, non 
])uto oportere esse dubium, quin ad locorum naturas aut 
iiccessitates detractiones aut adiectiones fieri debeant, 
d ita, uti nihil in his operibus desideretur. haec autem 
riiam ingeniorum acuminibus, non solum doctrinis effi- 
(•iuntur. igitur statuenda est primum ratio symmetriarum, 5 
I ;i qua sumatur sine dubitatione commutatio] deinde ex- 
plicetur operis futuri locorum imum spatium longitudinis 
et latitudinis)>, cuius cum semel constituta fuerit magni- 
tudo, sequatur eam proportionis ad decorem apparatio, 
iiti non sit considerantibus aspectus eurythmiae dubius. 
(le qua, quibus rationibus efficiatur, est mihi pronuntian- 
(lum, primumque de cavis aedium, uti fieri debeant, dicam. 

Cava aedium quinque generibus sunt distincta, quorum III 
ita figuraenominantur: tuscanicum, corinthium, tetrastylon, 
displuviatum, testudinatum. tuscanica sunt, in quibus tra- 
bes in atrii latitudine traiectae habeant interpensiva et 
collicias ab angulis parietum ad angulos tignorum inter- 
currentes, item asseribus stillicidiorum in medium com- 
phivium deiectus. in corinthiis isdem rationibus trabes 
et compluvia conlocantur, sed a parietibus trabes rece- 
dentes in circumitionis circa columnas componuntur. te- 
trastyla sunt, quae subiectis sub trabibus angularibus co- 
hunnis et utilitatem trabibus et firmitatem praestant, 
(]uod neque ipsae magnum impetum coguntur habere 
neque ab interpensivis onerantur. displuviata autem sunt, 2 
iu quibus deliquiae arcam sustinentes stillicidia reiciunt. 
haec hibernaculis maxime praestant utilitates, quod com- 
l)luvia eorum erecta non obstant luminibus tricliniorum. 



3 quin GS^: quam HS 8 tit. secl. Kr aqua HSG'^-. 
§que G » imum ed: unum x 10 add. Joc cum G-. 

om. HS 16 figure ita S 1» intercurrentes G: incurren- 

tes HS 21 deictis G (deiectis (7^) corinthiis G: corinthii 
HS traues H 28 circumitionis (cf. 160, 19) Kr: -ne x 
terrastyla H 2» hibernaculis HG: in tabernaculis S maxi- 
mae H: maximas GS 30 eorum ed: earum x 

ViTRUv. de architeot. ed. Krohn. 9 



130 VITRUYII 

sed ea habent in refectionibus molestiam magnam. quod 
circa parietes stillicidia defluentia, cum tument fistulae, 
quae non celeriter recipiunt ex canalibus aquam defluentem 
itaque redundantes restagnant, et intestinum et parietes in 
eis generibus aedificiorum corrumpunt. testudinata vero 
ibi fiunt, ubi non sunt impetus niagni et in contignatio- 
nibus supra spatiosae redduntur habitationes. 

3 Atriorum vero latitudines ac longitudines tribus gene- 
ribus formantur. et primum genus distribuitur, uti, longi- 
tudo cum in quinque partes divisa fuerit, tres partes lati- 
tudini dentur; alterum, cum in tres partes dividatur, duae 
partes latitudini tribuantur; tertium, uti latitudo in qua- 
drato paribus lateribus describatur inque eo quadrato dia- 
gonios linea ducatur, et quantum spatium habuerit ea 

4 linea diagonii, tanta longitudo atrio detur. altitudo eo- 
rum, quanta longitudo fuerit quarta dempta, sub trabes 
extollatur; reliquum lacunariorum et arcae supra trabes 
spatio tribuatur. 

Alis dextra ac sinistra latitudinis <^spatium)>, cum sit atrii 
longitudo ab xxx pedibus adpedes xl, ex tertia parte eiusi 
constituatur. ab xl ad pedes l longitudo dividatur in 
partes tres <^semis)>, ex his una pars alis detur. cum autem 
erit longitudo ab quinquaginta pedibus ad sexaginta, quarta i 
pars longitudinis alis tribuatur. a pedibus lx ad lxxx 
longitudo dividatur in partes quattuor et dimidiam, exi 
his una pars fiat alarum latitudo. a pedibus octoginta 
ad pedes centum in quinque partes divisa longitudo iu- 
stam constituerit latitudinem alarum. trabes earum limi- 



2 cmn tument Kr: continent x 3 aquam: quam ante 

corr. H 18 diagonios Schn: djagonius x 15 diagonii HS, 
diagoni G 18 spatio tribuatur (c/l 141, 15 et 22) Kr: ratio 
habeatur x 19 alis G: aliis HS (aleis H'^ G^) add. Kr 
20 ad XXX H 21 ab quadraginta ad l 6^ 22 add. Bo aliE 

lllla 
GS'^: aliis S" (aleis H''') 23 pars H 24 tribuatur HG: d&ui 
S 25 dimidiam G: dimidia H., dimidiu S 26 octoginta H. 
Lxxx GS 27 centum HS: c. G quinque HS: v. G 28 earurr 
HG: au S 



DE ARCHITECTURA LIB. YI, 3 131 

nares ita altae ponantur, ut altitudines latitudinibus sint 
)aequales. imagines cum suis ornamentis ad latitudinem 
alarum sint constitutae. 

Tablinum, si latitudo atrii erit pedum viginti, dempta 5 
tertia eius spatio reliquum tribuatur. si erit ab pedibus 
XXX ad XL, ex atrii latitudine tablino dimidium tribuatur. 
cum autem ab xl ad lx, latitudo dividatur in partes 
quinque, ex his duae tablino constituantur. non enim 
atria minora maioribus easdem possunt habere symme- 
triarum rationes. si enim maiorum symmetriis utemur 
in minoribus, neque tablina neque alae utilitatem poterunt 
habere, sin autem minorum in maioribus utemur, vasta 
et inmania in his ea erunt membra. itaque generatim 
magnitudinum rationes exquisitas et utilitati et aspectui 
conscribendas putavi. altitudo tablini ad trabem adiecta 6 
latitudinis octava constituatur. lacunaria eius tertia lati- 
tudinis ad altitudinem adiecta extollantur. 

Fauces minoribus atriis e tablini latitudine dempta 
tertia, maioribus dimidia constituantur. 

Latitudines ostiorum ad altitudinem ; si dorica erunt, uti 
dorica, si ionica erunt, uti ionica perficiantur, quem- 
admodum de thyromatis in quarto libro rationes symme- 
triarum sunt expositae. 

Compluvii lumen latum latitudinis atrii ne minus quarta, 
ne plus tertia parte relinquatur; longitudo, uti atrii pro 
rata parte fiat. 

1 altitudines S: -ne HG 2 imagines — constitutae transp. 
Kr: post constituantur (y. 19) exh. x {sic: imagines ita alte 
icum s. orn. etc.\ ita alte ut repet. ex v. 1 del. Kr) (2) 4 §quale 
stabilinu. Si S atrii S: atrium HG viginti H: xx GS 
6 ab (r: ad ^, a /S' 8 duae Joc: duo x » maioribus Kr: 
ad maioribus {cum ad add.) HG^^S*^, ad maiores GS 10 maio- 
rum Joc: maioribus x utamur G 11 tablina Joc: -no HS^ 
ni G 12 mino|rib' in rasura S {fuit mino^) utemur om.S 
IS ea om. S 15 adiecta rec: abiecta x 16 eius HS{G''): 

ei G 18 e tablini S: &ablinii H, et tablini G 19 con- 

atituantur G: -atur HS 20 ostiorum Joc: eorum HG, 

earum S 22 cyromatis S in quarto Bo: in quibus 

quarto x 24 conpluii H latum om. G {inter lineas exh. S) 

9* 



132 YITRUVII 

7 Peristyla autem in transverso tertia parte longiora 
sint quam introrsus. columnae tam altae quam porticus 
latae fuerint peristyliorum; intercolumnia ne minus trium, 
ne plus quattuor columnarum crassitudine inter se distent. 
sin autem dorico more in peristylo columnae erunt fa- 
ciundae, uti in quarto libro de doricis scripsi, ita moduli 
sumantur, et ad eos modulos triglyphorumque rationes 
disponantur. 

8 Tricliniorum quanta latitudo fuerit, bis tanta longitudo 
fieri debebit. altitudines omnium conclaviorum , quae 
oblonga fuerint, sic habere debent rationem, uti longi- 
tudinis et latitudinis mensura componatur et ex ea summa 
dimidium sumatur, et quantum fuerit, tantum altitudini 
detur. sin autem exhedrae aut oeci quadrati fuerint, lati- 
tudinis dimidia addita altitudines educantur. pinacothecaei 
uti exhedrae amplis magnitudinibus sunt constituendae. 
oeci corinthii tetrastylique quique aegyptii vocantur lati-' 
tudinis et longitudinis, uti supra tricliniorum symmetriae 
scriptae sunt, ita habeant rationem, sed propter colum- 

9 narum interpositiones spatiosiores constituantur. intei 
corinthios autem et aegyptios hoc erit discrimen. corin- 
thii simplices habent columnas aut in podio positas aul 
in imo; supraque habent epistylia et coronas aut ex inte- 
stino opere aut albario, praeterea supra coronas curva lacu- 
naria ad circinum delumbata. in aegyptiis autem suprs 
columnas epistylia et ab epistyliis ad parietes, qui sun1 
circa, inponenda est contignatio, supra coaxationem pavi- 
mentum, subdiu ut sit circumitus. deinde supra epistyliun 
ad perpendiculum inferiorum columnarum inponenda^ 
sunt minores quarta parte columnae. supra earum epi 
stylia et ornamenta lacunariis ornantur, et inter columnai 
superiores fenestrae conlocantur; ita basilicarum ea simi 



1 peristyla HS: pistilia G 2 introssus H 15 altitu 
dine seducant turpina cothecae HS 17 latitudinis et longiti 
dinis Joc: -nes bis x 20 spatiores G 23 habeant x i: 
textino S 28 circuitus GS sup S 30 coIumn§ 

columna HG 



DE ARCHITECTURA LIB. VI, 3. 4 133 

litudo, non corinthiorum tricliniorum videtur esse. fiunt lo 
autem etiam non italicae consuetudinis oeci, quos Graeci 
cyzicenos appeilant. hi conlocantur spectantes ad septen- 
trionem et maxime viridia prospicientes, valvasque habent 
in medio. ipsi autem sunt ita longi et lati, uti duo tri- 
clinia cum circumitionibus inter se spectantia possint esse 
conlocata, habentque dextra ac sinistra lumina fene- 
strarum valvata, uti de lectis per spatia fenestrarum vi- 
ridia prospiciantur. altitudines eorum dimidia latitudinis 
addita constituuntur. 

In his aedificiorum generibus omnes sunt faciendae ii 
earum symmetriarum rationes, quae sine inpeditione loci 
fieri poterunt, luminaque, parietum altitudinibus si non 
obscurabuntur, faciliter erunt explicata; sin autem in- 
pedientur ab angustiis aut aliis necessitatibus, tunc erit 
ut ingenio et acumine de symmetriis detractiones aut ad- 
iectiones fiant, uti non dissimiles veris symmetriis per- 

( ficiantur venustates. 

Nunc explicabimus, quibus proprietatibus genera aedi- I\" 
ficiorum ad usum et caeli regiones aptas debeant spectare. 
hiberna triclinia et balnearia ad occidentem hibernum 

[spectent, ideo quod vespertino lumine opus est uti, prae- 
terea quod etiam sol occidens adversus habens splendorem, 
calorem remittens efficit vespertino tempore regionem 
tepidiorem. cubicula et bybliothecae ad orientem spec- 
tare debent; usus enim matutinum postulat lumen, item 
in bybliothecis libri non putrescent. nam quaecumque ad 

^meridiem et occidentem spectant, ab tineis et umore libri 



3 Hii HS 4 ualbas HS habent HS: habentes G 
h ciim om. G 8 fen. viridia valvata uti x (viridia del. Joc) 
ilectis Fliil: tectis x 9 altitudinis H 12 loci ed: locis x 
[14 facile *S* 16 tunc erit G: tenerit HS 16 adiectione S 
jl» expJicabimus G"^: -uimus x 20 aptas Kr {Fav. 299, 9): 

lactae x spectare rec: ex(s)pectare x fort.: quas <(pro)> pro- 
jprietatibus genera aedificiorum ad usum caeli regiones apte 

debeant spectare 21 ad occ. rec: uti occ. x 22 spectenti 1, 

Ideo H 28 tineis S: tiniis H, tinsis G'^ 



134 VITRUVII 

vitiantur, quod venti umidi advenientes procreant eas et 
alunt infundentesque umidos spiritus pallore volumina 
corrumpunt. triclinia verna et autumnalia ad orientem; 
tum enim praetenta luminibus adversus solis impetus pro- 
grediens ad occidentem efficit ea temperata ad id tem- 
pus, quo his solitum est uti. aestiva ad septentrionem, 
quod ea regio, [non] ut reliquae per solstitium propter 
calorem efficiuntur aestuosae, eo quod est aversa a solis 
cursu, semper refrigerata et salubritatem et voluptatem 
in usu praestat. non minus pinacothecae et plumariorum 
textrina pictorumque officinae, uti colores eorum in opere 
propter constantiam luminis inmutata permaneant quali-; 
tate. 

Cum ad regiones caeli ita ea fuerint disposita, tunc 
etiam animadvertendum est, quibus rationibus privatis 
aedificiis propria loca patribus familiarum et quem- 
admodum communia cum extraneis aedificari debeant. 
namque ex his quae propria sunt, in ea non est potestas 
omnibus intro eundi nisi invitatis, quemadmodum sunt 
cubicula, triclinia, balneae ceteraque, quae easdem habent 
usus rationes. communia autem sunt, quibus etiam in- 
vocati suo iure de populo possunt venire, id est vestibula, 
cava aedium, peristylia, quaeque eundem habere possunt' 
usum. igitur is, qui communi sunt fortuna, non necessaria 
magnifica vestibula nec tabulina neque atria, quod aliis 
officia praestant ambiundo neque ab aliis ambiuntur. qui 
autem fructibus rusticis serviunt, in eorum vestibulis 
stabula, tabernae, in aedibus cryptae, horrea, apothecaei 
ceteraque, quae ad fructus servandos magis quam ad ele- 
gantiae decorem possunt esse, ita sunt facienda. item' 
feneratoribus et publicanis commodiora et speciosiora et 

1 advenentes H 4 tum Schn: cum x 6 his solitum 
Fav.: opus solitum x septentrionalem G 7 regione G 
interpolationem del. Kr 8 efficiuntur {etiam S^) aestuosae 

HG: efficitur gstuosa S eo S: ea HG 11 textrina S: 

extrina HG 12 constantia H 25 tablina S in aliis {cum 
in add.) x 26 neque Perr: quae x 28 criptae x 



DE ARCHITECTURA LIB. VI, 4. 6. 6 135 

ab insidiis tuta, forensibus autem et disertis elegantiora 
et spatiosiora ad conventus excipiundos, nobilibus vero, 
qui honores magistratusque gerundo praestare debent 
officia civibus, faciunda sunt vestibula regalia alta, atria 
et peristylia amplissima, silvae ambulationesque laxiores 
ad decorem maiestatis perfectae; praeterea bybliothecas, 
pinacothecas , basilicas non dissimili modo quam publi- 
corum operum magnificentia <(habeant)> comparatas, quod 
in domibus eorum saepius et publica consilia et privata 
iudicia arbitriaque conficiuntur. ergo si his rationibus 3 
ad singulorum generum personas, uti in libro primo de 
decore est scriptum, ita disposita erunt aedificia, non erit 
quod reprehendatur; habebunt enim ad omnes res com- 
modas et emendatas explicationes. earum autem rerum 
non solum erunt in urbe aedificiorum rationes, sed etiam 
ruri, praeterquam quod in urbe atria proxima ianuis 
solent esse, ruri ab pseudourbanis statim peristylia, deinde 
tunc atria habentia circum porticus pavimentatas spec- 
tantes ad palaestras et ambulationes. 

Quoad potui urbanas rationes aedificiorum summatim 
perscribere, proposui; nunc rusticorum expeditionum <(ap- 
parationes)>, ut sint ad usum commodae quibusque ratio- 
nibus conlocare oporteat eas, dicam. 

Primum de salubritatibus , uti in primo volumine deYI 
moenibus conlocandis scriptum est, regiones aspiciantur 
et ita villae conlocentur. magnitudines earum ad modum 
agri copiasque fructuum comparentur. chortes magnitu- 
dinesque earum ad pecorum numerum, atque quot iuga 
boum opus fuerit ibi versari, ita finiantur. in chorte 
cuHna quam calidissimo loco designetur. coniuncta autem 
habeat bubilia, quorum praesepia ad focum et orientis 
caeli regionem spectent, ideo quod boves lumen et ignem 

1 desertis a.c. G^ 2 conventos i? 4 facienda iS atrita fl" 
7 pinacothecas G: om. HS 8 add. Kr 10 conficiunt GS 
18 pavimentatas Joc: pavimenta x 21 add. Kr 28 coUo- 
cari S 28 quot S: quod HG 29 fuerit ed: fuerint x 
180 desinetur H 81 buuilia S 



136 VITRUVII 

spectando horridi non fiunt; item agricolae religionei 
inpediti non putant oportere aliam regionem caeli boves 
spectare nisi ortum solis. bubilium autem debent esse 
latitudines nec minores pedum denum nec maiores quin- 
denum; longitudo, uti singula iuga ne minus pedes occupent 
septenos. balnearia item coniuncta sint culinae; ita enim 
lavationi rusticae ministratio non erit longe. torcular 
item proximum sit culinae; ita enim ad molarios fructus 
commoda erit ministratio. habeatque coniunctam vinariam 
cellam habentem ab septentrione lumina f enestrarum ; cum 
enim alia parte habuerit, qua sol calfacere possit, vinum, 
quod erit in ea cella, confusum ab calore efficietur in- : 
becillum. olearia autem ita est conlocanda, ut habeat a 
meridie calidisque regionibus lumen ; non enim debet oleum 
congelari, sed tepore caloris extenuari. magnitudines autem 
earum ad fructuum rationem et numerum doliorum sunt 
faciundae, quae, cum sint cullearia, per medium occupare 
debent pedes quaternos. ipsum autem torcular, si non 
cocleis torquetur sed vectibus et prelo premitur, ne minus 
longum pedes xl constituatur ; ita enim erit vectiario 
spatium expeditum. latitudo eius ne minus pedum senum 
denum; nam sic erit ad prelum opus facientibus libera 
versatio et expedita. sin autem duobus prelis loco opus 
fuerit, quattuor et viginti pedes latitudini dentur. ovilia 
et caprilia ita sunt magna facienda, uti singula pecora 
areae ne minus pedes quaternos et semipedem, ne plus 
senos possint habere. granaria sublimata et ad septen- 
trionem aut aquilonem spectantia disponantur; ita enim 

1 fiant G religione inpediti (cf. 52, 2) Kr: regionum in-[ 
periti x 3 bubilium G'^: buuilium x 4 quindenv 5: v. i 

denum HG 6 sunt G 7 torclar II et a. c. G 8 molarios! 
Kr: olearios x 10 abseptentrione II : asept. S^ adsepten-i 

trionem G 11 qua G: qu§ HS calefacere S 15 tepore rec: 
tempore x post extenuari addit S: vinaria eni cella cu aliunde 
qua a septetrione habuerit fenestraru lumina qua sol calefacere 
possit unu qd erit in ea cella cfusu ab calore effici&ur imbecillui 
{del. S'^) 1» premitur ed: premetur x 22 prelum Kr: plenum' 
(pleum a. c. H) x 23 loco SG^: locu if, locti G 27 sublinata HS 



DE ARCHITECTURA LIB. VI, 6 137 

frumenta non poterint cito concalescere, sed ab flatu 
refrigerata diu servantur. namque ceterae regiones pro- 
creant curculionem et reliquas bestiolas, quae frumentis 
solent nocere. equilibus, quae maxime in villa loca cali- 
dissima fuerint, constituantur, dum ne ad focum spectent; 
cum enim iumenta proxime ignem stabulantur, horrida 
fiunt. item non sunt inutilia praesepia, quae conlocantur 5 
extra culinam in aperto contra orientem; cum enim in 
hieme anni sereno caelo in ea traducuntur matutino boves, 
ad solem pabulum capientes fiunt nitidiores. horrea, fenilia, 
farraria, pistrina extra villam facienda videntur, ut ab 
ignis periculo sint villae tutiores. si quid delicatius in 
rvillis faciundum fuerit, ex symmetriis, quae in urbanis 
supra scriptis sunt constitutae, ita struantur, uti sine in- 
peditione rusticae utilitatis aedificentur. omniaque aedificia 6 
ut luminosa sint, oportet curari; sed quae sunt ad villas, 
faciliora videntur esse, ideo quod paries nullius vicini 
potest obstare, in urbe autem aut communium parietum 
altitudines aut angustiae loci inpediundo faciunt obscuri- 
tates. itaque de ea re sic erit experiundum. ex qua 
parte lumen oporteat sumere, linea tendatur ab altitudine 
parietis, qui videtur obstare, ad eum locum, quo oporteat 
inmittere, et si ab ea linea, in altitudinem cum prospicia- 
:ur, poterit spatium puri caeli amplum videri, in eo loco 
umen erit sine inpeditione. sin autem officient trabes 7 
ea lumina aut contignationes, de superioribus partibus 
iperiatur et ita inmittatur. et ad summam ita est guber- 
oandum, ut, ex quibuscumque partibus caelum prospici 
poterit, per eas fenestrarum loca relinquantur; sic enim 
ucida erunt aedificia. cum autem in tricliniis ceteris- 
jue conclavibus maximus est usus luminum, tum etiam 



1 poterunt S abflaturae frigeratae H 3 gurgulionem S 
r quae HG : qua in ras S^' 8 in bieme HS: hieme G 

4 scriptis . . . constitutae Kr: scripta . . . constituta x ut G 
8 obstare potest S 22 quo G: qui HS 24 videre HS 
f6 ea Kr- seu x 29 eas ed: ea x 81 usus e S 



138 VITRUVII 

in itineribus, clivis, scalis, quod in his saepius alii aliis 
obviam venientes ferentes sarcinas solent incurrere. ( 

Quoad potui, distributiones operum nostratium, ut sint 
aedificatoribus non obscurae, explicui; nunc etiam, quem- 
admodum Graecorum consuetudinibus aedificia distribuan- 
tur, uti non sint ignota, summatim exponam. 

VII Atriis Graeci quia non utuntur, neque aedificant, sed 
ab ianua introeuntibus itinera faciunt latitudinibus non 
spatiosis, et ex una parte equilia, ex altera ostiariis cellas, 
statimque ianuae interiores finiuntur. hic autem locus inter 
duas ianuas graece Gupujpujv appellatur. deinde est in- 
troitus in peristylon. id peristylum in tribus partibus 
habet porticus inque parte, quae spectat ad meridiem, 
duas antas inter se spatio amplo distantes, in quibus tra- 
bes invehuntur, et quantum inter antas distat, ex eo tertia i 
dempta spatium datur introrsus. hic locus apud non- 

2 nullos prostas, apud alios pastas nominatur. in his locis 
introrsus constituuntur oeci magni, in quibus matres fami- 
liarum cum lanificis habent sessionem. in prostadis autem 
dextra ac sinistra cubicula sunt conlocata, quorum unum 
thalamos, alterum amphithalamos dicitur. circum autem 
in porticibus triclinia cotidiana, cubicula, etiam cellae 
f amiliaricae constituuntur. haec pars aedificii gynaeconitis 

vi appellatur. coniunguntur autem his domus ampliores ha- 
bentes lautiora peristylia, in quibus pares sunt quattuori 
porticus altitudinibus, aut una, quae ad meridiem spectat, 
excelsioribus columnis constituitur. id autem peristylum, 
quod unam altiorem habet porticum, rhodiacum dicitur. 
habent autem eae domus vestibula egregia et ianuas pro- 
prias cum dignitate porticusque peristyliorum albariis ets 



1 in (itin.) G: om. HS clivis HG^: clavis G, diuisis S 
alius aliis fi" » equilia /oc : aequalia o; osteariis a; 11 Gupuu- 
puuv Sch: thyroron x 13 inque rec: in quae jff, in qua GS 
15 distant HS ea G 16 dempta G-. adempta HS apud 
(nonn.) HG: hab«&: S 19 lanificiis G prostadis Joc: pro- 
stadii X 21 thalamus x amphithalamos x (-us a. c. H) 
23 coustituantur S gin(a)econitis x 29 hae G 



DE ARCHITECTURA LIB. VI, 6. 7 139 

iectoriis et ex intestino opere lacunariis ornatas, et in 
Dorticibus, quae ad septentrionem spectant, triclinia cyzi- 
cena et pinacothecas, ad orientem autem bybliothecas, ex- 
ledras ad occidentem, ad meridiem vero spectantes oecos 
quadratos ita ampla magnitudine, uti faciliter in eo quat- 
tuor tricliniis stratis ministrationum ludorumque operis 
ocus possit esse spatiosus. in his oecis fiunt virilia con- 4 
vivia; non enim fuerat institutum matres familiarum eorum 
moribus accumbere. haec autem peristylia domus andro- 
nitides dicuntur, quod in his viri sine interpellationibus 
mulierum versantur. praeterea dextra ac sinistra domun- 
culae constituuntur habentes proprias ianuas, triclinia et 
cubicula commoda, uti hospites advenientes non in peri- 
stylia sed in ea hospitalia recipiantur. nam cum fuerunt 
Graeci delicatiores et fortuna opulentiores, hospitibus 
advenientibus instruebant triclinia, cubicula, cum penu 
celias, primoque die ad cenam invitabant, postero mitte- 
3ant puUos, ova, holera, poma reliquasque res agrestes. 
ideo pictores ea, quae mittebantur hospitibus, picturis 
(imitantes xenia appellaverunt. ita patres familiarum in 
lospitio non videbantur esse peregre, habentes secretam 
in his hospitalibus libertatem. inter duo autem peristylia 5 
et hospitalia itinera sunt, quae mesauloe dicuntur, quod 
inter duas aulas media sunt interposita; nostri autem eas 
andronas appellant. 

Sed hoc valde est mirandum, nec enim graece nec 
atine potest id convenire. Graeci enim avbpujvac appel- 
ant oecus, ubi convivia virilia solent esse, quod eo mu- 
lieres non accedunt. item aliae res sunt similes, uti xystus, 
prothyrum, telamones et nonnulla alia eius modi. Huctoc 
enim est graeca appellatione porticus ampla latitudine, 
in qua athletae per hiberna tempora exercentur; nostri 

6 quadratos ita (tam Joc): quadrata ostia x 6 operas G 
J matres G: matris HS 17 postero die S 20 imitantes G: 
Jnitaiir H^ -taut S 22 libertatem rec: liberalitatem o; 23 quem 
Jsaulo edicuntur ir(mewsaul§ G) 27 andronas x 28 oecos G- 
!9 accedent G 30 thalamones x xystos x 



140 VITRUYII 

autem hypaethrus ambulationes xysta appellant, quas 
Graeci TTapabpo)Liibac dicunt. item TrpoGupa graece di- 
cuntur, quae sunt ante ianuas vestibula, nos autem appel- 

6 lamus prothyra, quae graece dicuntur biaBupa. item si 
qua virili figura signa mutulos aut coronas sustinent, 
nostri telamones appellant, cuius rationes, quid ita aut 
quare dicantur, ex historiis non inveniuntur, Graeci vero 
eos aTXaviac vocitant. Atlas enim formatur historia sus- 
tinens mundum, ideo quod is primum cursum solis et lu- 
nae siderumque omnium versationum rationes vigore animi 
sollertiaque curavit hominibus tradenda, eaque re a pic-, 
toribus et statuariis deformatur pro eo beneficio sustinens 
mundum, filiaeque eius Atlantides, quas nos vergilias, 
Graeci autem TrXeiabac nominant, cum sideribus in mundo 

7 sunt dedicatae. nec tamen ego, ut mutetur consuetudo 
nominationum aut sermonis, ideo haec proposui, sed uti 
non sint ignota philologis, exponenda iudicavi. 

Quibus consuetudinibus aedificia italico more et Grae- 
corum institutis conformantur, exposui et de symmetriis 
singulorum generum proportiones perscripsi. ergo quoniam 
de venustate decoreque ante est conscriptum, nunc ex- 
ponemus de firmitate, quemadmodum ea sine vitiis per- 
manentia ad vetustatem conlocentur. 
VIII Aedificia quae plano pede instituuntur, si fundamenta 
eorum facta fuerint ita, ut in prioribus libris de muro et 
theatris a nobis est expositum, ad vetustatem ea erunt 
sine dubitatione firma. sin autem hypogea concamaratio- 
nesque instituentur, fundationes eorum fieri debent cras- 
siores, quam quae in superioribus aedificiis structurae sunt, 
futurae. eorumque parietes, pilae, columnae ad perpendi- 

1 xysta ed: xysti x 2 paradromidas x prothyra HS 
prothira G 3 ante ianuas S'. ante inianuas HG {cum in add.) 
4 graeci H diathyra x 6 cuius HG {et in marg. S^ 

quoru S ratione H 8 atlantas GS, «fclantas H vocitanl 
HG: appellant S 9 his jH" 11 re Joc: res x 14 pliadas x 
16 sermones HS uti Ho: ut ei HG (ut ea G^^), ut S 20 per 
scxipsi. Ergo GS: perscribsi ero H 2b ut GS: aut H 

26 a 6r: om. HS ea G'^: eae x 27 ypogea x 



DE ARCHITECTURA LIB. VT, 7. 8 141 

culum inferiorum medio conlocentur, uti solido respon- 
deant; nam si in pendentibus onera fuerint parietum aut 
columnarum, non poterint habere perpetuam firmitatem. 
praeterea inter lumina secundum pilas et antas postes si 2 
supponentur, erunt non vitiosae. limina enim et trabes 
structuris cum sint oneratae, medio spatio pandantes fran- 
gunt sub lysi structuras; cum autem subiecti fuerint et 
subcuneati postes, non patiuntur insidere trabes neque 
eas laedere. item administrandum est, uti levent onus 3 
parietum fornicationes cuneorum divisionibus et ad cen- 
trum respondentes earum conclusurae. cum enim extra 
trabes aut liminum capita arcus cuneis erunt conclusae, 
primum non pandabit materies levata onere; deinde, si 
quod vetustate vitium ceperit, sine molitione fulturarum 
ifaciliter mutabitur. itemque, quae pilatim aguntur aedificia 4 
et cuneorum divisionibus coagmentis ad centrum respon- 
dentibus fornices concluduntur, extremae pilae in his la- 
tiores spatio sunt faciundae, uti vires eae habentes re- 
sistere possint, cum cunei ab oneribus parietum pressi per 
coagmenta ad centrum se prementes extruderent incumbas. 
itaque si angulares pilae erunt spatiosis magnitudinibus, 
continendo cuneos firmitatem operibus praestabunt. 

Cum in his rebus animadversum fuerit, uti ea diligentia 5 
in his adhibeatur, non minus etiam observandum est, uti 
omnes structurae perpendiculo respondeant neque habeant 
in ulla parte proclinationes. maxima autem esse debet 
cura substructionum, quod in his infinita vitia solet facere 
terrae congestio. ea enim non potest esse semper uno 
pondere, quo solet esse per aestatem, sed hibernis tem- 
poribus recipiendo ex imbribus aquae multitudinem cre- 
scens et pondere et amplitudine disrumpit et extrudit struc- 
turarum saeptiones. itaque, ut huic vitio medeatur, sic 6 
erit faciundum, ut primum pro amplitudine congestionis 



3 poterint HS: poterunt G 8 insidera Jff 9 utile ven- 
tonus HSG'^, uti. Liventonus G 10 cuneomm J3": cum eorum 
GS 16 facile S 25 perpendicula G 



142 VITRUVn ^ 

crassitudo structurae constituatur. deinde in frontibus 
anterides, sive erismae sunt, una struantur, eaeque inter 
se distent tanto spatio, quanta altitudo substructionis est 
futura, crassitudine eadem, qua substructio; procurrat 
autem ab imo, pro quam crassitudo constituta fuerit sub- 
structionis, deinde contrahatur gradatim, ita uti summam 

7 habeat prominentiam, quanta operis est crassitudo. prae- 
terea introrsus contra terrenum coniuncta muro serratimi 
struantur, uti singuli dentes ab muro tantum distent, 
quanta altitudo futura erit substructionis ; crassitudines i 
autem habeant dentium structurae uti muri. item in ex- 
tremis angulis cum recessum fuerit ab interiore angulo 
spatio altitudinis substructionis, inutramquepartemsigne-' 
tur, et ab his signis diagonios structura conlocetur, et ab | 
ea media altera coniuncta cum angulo muri. ita dentes 
et diagonioe structurae non patientur tota vi premere 
murum, sed dissipabunt retinendo impetum congestionis. 

8 Quemadmodum sine vitiis opera constitui oporteat et 
uti caveatur incipientibus , exposui. namque de tegulis 
aut tignis aut asseribus mutandis non est eadem cura 
quemadmodum de his, quod ea, quamvis sunt vitiosa, fa- 
ciliter mutantur. itaque nec, solida quia non putantur esse, 
quibus rationibus haec poterint esse firma et quemad- 

9 modum instituantur, exposui. quibus autem copiarum ge- 
neribus oporteat uti, non est architecti potestas, ideo quod 
non in omnibus locis omnia genera copiarum nascuntur, 
ut in primo volumine est expositum; praeterea in domini 
est potestate, utrum latericio an caementicio an saxo 
quadrato velit aedificare. itaque omnium operum pro- 
bationes tripertito considerantur, id est fabrili subtilitate 



4 crassitudine Joc: -nis x 5 pro quam Ho: per quaiil 

(quem a.c.H) x fuerat G 10 crassitudinis H 14 diagonioB 
Joc: -nius HS., -niis G^ -nii G'^ 16 diagoniae (-e a. c. G) x 
17 retinendo rec: -dum x congestiones HS 21 fort. quod 
a quovis, si sunt vitiosa {cf. 210,3) 22 solida Joc: solidi x 
quia non {cf. 149, 1 et 90, 6) Kr: quidem x 27 uti G primc 
Mar: proximo x 



DE ARCHITECTURA LIB. VI, 8. VII 143 

et magnificentia et dispositione. cum magnificenter opus 
perfectum aspicietur, a domini potestate inpensae lauda- , 
buntur; cum subtiliter, officinatoris probabitur exactio; 
icum vero venuste proportionibus et symmetriis habuerit 
jauctoritatem, tunc fuerit gloria architecti. haec autem lo 
recte constituuntur, cum is et a fabris et ab idiotis pa- 
tiatur accipere "se consilia. namque omnes homines, non 
solum architecti, quod est bonum, possunt probare, sed 
jinter idiotas et eos hoc est discrimen, quod idiota, nisi 
factum viderit, non potest scire, quid sit futurum, archi- 
tectus autem, simul animo constituerit, antequam inceperit, 
et venustate et usu et decore quale sit futurum, habet 
definitum. 

Quas res privatis aedificiis utiles putavi et quemad- 
modum sint faciundae, quam apertissime potui, perscripsi; 
de expolitionibus autem eorum, uti sint elegantes et sine 
vitiis ad vetustatem, insequenti volumine exponam. 



LIBER SEPTIMUS. 

Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, i 
per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, 
at ea non interirent, sed singulis aetatibus crescentia vo- 
uminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus ad sum- 
tnam doctrinarum subtilitatem. itaque non mediocres sed 
infinitae sunt his agendae gratiae, quod non invidiose silen- 
es praetermiserunt, sed omnium generum sensus con- 
jcriptionibus memoriae tradendos curaverunt. namque si 2 
lon ita fecissent, non potuissemus scire, quae res in Troia 
'uissent gestae, nec quid Thales, Democritus, Anaxagoras, 
Xenophanes reliquique physici sensissent de rerum natura, 
juasque Socrates, Platon, Aristoteles, Zenon, Epicurus alii- 

1 magnificentur H 2 a domini Meister: abomni x 

> gloria architecti SG'^: gloria aria architecti HG 6 his 

i.c.G 11 incoeperit G 16 expolitionibus 5: expoliationibra 

BG 28 neqd cum ras. S: nequid HG 



144 viTRuyn 

que philosophi hominibus agendae vitae terminationes 
finissent, seu Croesus, Alexander, Darius ceterique reges 
quas res aut quibus rationibus gessissent, fuissent notae, 
nisi maiores praeceptorum comparationibus omnium memo- 
riae ad posteritatem commentariis extulissent. itaque 
quemadmodum his gratiae sunt agendae, contra, qui eorum 
scripta furantes pro suis praedicant, sunt vituperandi, qui- 
que non propriis cogitationibus scriptorum nituntur, sed 
invidis moribus aliena violantes gloriantur, non modo sunt 
reprehendendi, sed etiam, quia impio moreVixerunt, poena 
condemnandi. nec tamen haec res non vindicatae curio- 
sius ab antiquis esse memorantur. quorum exitus iudi- 
ciorum qui fuerint, non est alienum, quemadmodum sint 
nobis traditi, explicare. reges Attalici magnis philologiae 
dulcedinibus inducti cum egregiam bybliothecam Pergami 
ad communem delectationem instituissent, tunc item Pto- 
lomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non 
minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexan- 
driae comparare. cum autem summa diligentia perfecisset, 
non putavit id satis esse, nisi propagationibus inseminando i 
curaret augendam. itaque Musis et Apollini ludos dedi- 
cavit et, quemadmodum athletarum, sic communium scrip- 
torum victoribus praemia et honores constituit. his ita 
institutis, cum ludi adessent, iudices litterati, qui ea pro- 
barent, erant legendi. rex, cum iam sex civitatis lectos, 
habuisset nec tam cito septumum idoneum inveniret, retulit 
ad eos, qui supra bybliothecam fuerunt, et quaesiit, si 
quem novissent ad id expeditum. tunc ei dixerunt esse 
quendam Aristophanen, qui summo studio summaque dili- 



2 croessus x 8 fuissent notae H.S\ non fuissent noct§ G 
(not§ G^^) 5 ita a. c. G 6 sunt agendae. contra rec: sunt 
agendaest contra H, agendae f. sic ectra iS, sunt agend§ (sic 
add. G^ econtra G 10 repraehendi H quia ed: qui x 
11 h§ S 14 regis H 16 tucitem H 17 incitatis H 
18 contenderet G 21 apolloni G 22 sicominunium H 26 rex 
HG: sex S sex civitatis rec: ex civitatis H, ex civitate S. 
excivitatibus G 26 r&tuUit H, rettulit S 



DE ARCHiTECTURA LIB. VII 145 

gentia cotidie omnes libros ex ordine perlegeret. itaque 
conventu ludorum, cum secretae sedes iudicibus essent 
distributae, cum ceteris Aristophanes citatus, quemadmo- 
dum fuerat locus ei designatus, sedit. primo poetarum 6 
ordine ad certationem inducto cum recitarentur scripta, 
populus cunctus significando monebat iudices, quod pro- 
barent. itaque, cum ab singulis sententiae sunt rogatae, 
sex una dixerunt et, quem maxime animadverterunt multi- 
tudini placuisse, ei primum praemium, insequenti secun- 
dum tribuerunt. Aristophanes vero, cum ab eo sententia 
rogaretur, eum primum renuntiari iussit, qui minime populo 
placuisset. cum autem rex et universi vehementer indi- 7 
gnarentur, surrexit et rogando impetravit, ut paterentur 
se dicere. itaque silentio facto docuit unum ex his eum 
esse poetam, ceteros aliena recitavisse; oportere autem 
iudicantes non furta sed scripta probare. admirante po- 
pulo et rege dubitante, fretus memoriae certis armariis 
infinita volumina eduxit et ea cum recitatis conferendo 
coegit ipsos furatos de se confiteri. itaque rex iussit cum 
his agi furti condemnatosque cum ignominia dimisit, Aristo- 
phanen vero amplissimis muneribus ornavit et supra byblio- 
thecani constituit. insequentibus annis a Macedonia Zoilus, 8 
qui adoptavit cognomen, ut Homeromastix vocitaretur, 
Alexandriam venit suaque scripta contra Iliadem et Odys- 
sean comparata regi recitavit. Ptolomaeus vero, cum 
animadvertisset poetarum parentem philologiaeque omnis 
ducem absentem vexari et, cuius ab cunctis gentibus scripta 
suspicerentur, ab eo vituperari, indignans nullum ei dedit 
responsum. Zoilus autem, cum diutius in regno fuisset, 
inopia pressus summisit ad regem postulans, ut aliquid 
sibi tribueretur. rex vero respondisse dicitur Homerum, 9 
qui ante annos mille decessisset, aevo perpetuo multa 
milia hominum pascere, item debere, qui meliore ingenio 

8 direxeiunt G 11 eum HG: cum S 13 impetravit rec 
imperavit x 17 memoria S 20 demisit G 22 machedonia x 
24 iliaden et odissian x 28 indignans G: indignus HS 

180 pressus summisit rec: pressum summisit HS^ pressus misit G 

ViTRtTv. de architect. ed. Krohn. 10 



146 VITRUVII 

se profiteretur, non modo unum sed etiam plures alere 
posse. et ad summam mors eius ut parricidii damnati 
varie memoratur. alii enim scripserunt a Philadelpho 
esse in crucem fixum, nonnulli Chii lapides esse con- 
iectos, alii Zmyrnae vivum in pyram coniectum. quorum 
utrum ei acciderit, merenti digna constitit poena; non 
enim aliter videtur promereri, qui citat eos, quorum respon- 
sum, quid senserint scribentes, non potest coram indicari. 

lOego vero, Caesar, neque alienis indicibus mutatis inter-; 
posito nomine meo id profero corpus neque ullius cogi- 
tata vituperans institui ex eo me adprobare, sed omnibus 
scriptoribus infinitas ago gratias, quod egregiis ingeniorum 
sollertiis ex aevo conlatis abundantes alius alio genere. 
copias praeparaverunt, unde nos uti fontibus haurientes 
aquam et ad propria proposita traducentes facundioreS| 
et expeditiores habemus ad scribendum facultates talibus- 
que confidentes auctoribus audemus institutiones novas 
comparare. l 

11 Igitur tales ingressus eorum quia ad propositi mei 
rationes animadverti praeparatos, inde sumendo progredi 
coepi. namque primum Agatharchus Athenis Aeschylo 
docente tragoediam scaenam fecit et de ea commentarium 
reliquit. ex eo moniti Democritus et Anaxagoras de eadem 
re scripserunt, quemadmodum oporteat ad aciem oculorum 
radiorumque extentionem certo loco centro constituto 
lineas ratione naturali respondere, uti de certa re certae 
imagines aedificiorum in scaenarum picturis redderent 
speciem et, quae in directis planisque frontibus sint figu- 
rata, alia abscedentia, alia prominentia esse videantur. 

12postea Silenus de symmetriis doricorum edidit voluraen: 



4 cruce S Chii Salmasius: ciiei HG, cunei S (ex dupl 

lect. cii) 6 vivom H 13 alius Oudendorp: aliis oc li ut S 
19 quia Bo: quae x 21 agatharcus G^ -tarcus HS 22 scae 
nam ed: adcaenam H (adscaenam 7i'j, adc^nam G, adscena 
S {G"^) 25 extentione HS 26 hneas Schn: adlineas x j 
certa Kr: incerta (cum in add.) x 



DE ARCHITECTURA LIB. VII 147 

de aede lunonis, quae est Sami dorica, Theodorus; ionice 
Ephesi quae est Dianae, Chersiphron et Metagenes; de 
fano Minervae, quod est Priene ionicum, Pytheos; item 
de aede Minervae, dorice quae est Athenis in arce, Ictinos 
et Carpion; Theodorus Phocaeus de tholo, qui estDelphis; 
Philo de aedium sacrarum symmetriis et de armamentario, 
quod fuerat Piraei portu; Hermogenes de aede Dianae, 
ionice quae est Magnesia pseudodipteros, et Liberi Patris 
Teo monopteros; item Arcesius de symmetriis corinthiis 
et ionico Trallibus Aesculapio, quod etiam ipse sua manu 
dicitur f ecisse ; de Mausoleo Satyrus et Pytheos. quibus 13 
Ivero felicitas maximum summumque contulit munus; quo- 
rum enim artes aevo perpetuo nobilissimas laudes et sem- 
piterno florentes habere iudicantur, ei cogitatis egregias 
operas praestiterunt. namque singulis frontibus singuli 
artifices sumpserunt certatim partes ad ornandum et pro- 
bandum Leochares, Bryaxis, Scopas, Praxiteles, nonnulli 
etiam putant Timotheum, quorum artis eminens excellentia 
coegit ad septem spectaculorum eius operis pervenire 
'famam. praeterea minus nobiles multi praecepta symme- 14 
triarumconscripserunt, utiNexaris, Theocydes,DemophiIos, 
Pollis, Leonidas, Silanion, Melampus, Sarnacus, Euphranor. 
'non minus de machinationibus, uti Diades, Archytas, Ar- 
chimedes, Ctesibios, Nymphodorus. Philo Byzantius, Di- 



1 samii HG^ sanni *S^ zeodorus HS, zeodoricus G 

onice S^ ionicae HG 2 cresiphon HG^ chresiphon ,S 

3 priene 6r;S', -n§ G'\ -nae H Pytheos Schn: phyleos HS, 

phileos G 4 dorice SG'^, doricae H, dorie G ictionos x 
6 armamentario ed: armentario x 8 ionice 5, ionicae HG 
9 Teo Joc: &eo HS, et eo G monopteros G: monocteros HS 
vArcesius Ilo (cf. pag. }HJ,22j: argelius x 11 saturus x phi- 
teus X 13 sempiternos G 14 ei cogitatis Kr: & cogitatis x 
16 singulis artifices H 17 bryaxes HS, brixes G scaphas o; 
praxitelis x 19 cogit G 20 multa G 21 ut inexaris if, 
utinex aris S, uti nexaris G {fort. Neochares) theocides HS 
22 leonidas G: -des HS 23 utidiates G archymedes GS, 
archimedas G 24 &esibios HS, et esibios G phylo- 

b(p (S)yzanteos HS, philobizant eos G diphylos HS 

10* 



148 VITRUVII 

philos, Democles, Charias, Polyidos, Pyrros, Agesistratos. 
quorum ex commentariis, quae utilia esse his rebus anim- ( 
adverti, collecta in unum coegi corpus, et ideo maxime, 
quod animadverti in ea re ab Graecis volumina plura 
edita, ab nostris oppido quam pauca. Fuficius enim ni- j 
mirum de his rebus primus instituit edere volumen, item 
Terentius Varro de novem disciplinis unum de architectura, ( 

15 P. Septimius duo. amplius vero in id genus scripturae 
adhuc nemo incubuisse videtur, cum fuissent et antiqui 
cives magni architecti, qui potuissent non minus eleganter i 
scripta comparare. namque Athenis Antistates et Callae- 
schros et Antimachides et Porinos architecti Pisistrato( 
aedem lovi Olympio facienti fundamenta constituerunt, 
post mortera autem eius propter interpellationem reipu- « 
blicae incepta reliquerunt. itaque circiter annis quadrin- 
gentis post Antiochus rex, cum in id opus inpensam esset ' 
pollicitus, cellae magnitudinem et columnarum circa di- 
pteron conlocationem epistyliorumque et ceterorum orna-(l 
mentorum ad symmetriam distributionem magna sollertia 
scientiaque summa civis Romanus Cossutius nobiliter est i 
architectatus. id autem opus non modo vulgo, sed etiam 

16 in paucis a magnificentia nominatur. nam quattuor locis 
sunt aedium sacrarum marmoreis operibus ornatae dis- 
positiones, [e quibus propriae de his nominationes clarissima 
fama nominantur] quorum excellentiae prudentesque co- 
gitationum apparatus suspectus habent in deorum crnaav- 
TiKOic. primumque aedes Ephesi Dianae ionico genere 



1 demodes G charidas x poliydos S phy(i G)rYOS x 
aj^esistratas x 3 coUecta - animadverti G iS'' in m.): oin. 
HS 5 fuficius HG: suflicus S nimirum Ro {deleio enim;, 
cf. 215, 10): mirum x 6 primus HS: inprimus G 7 terren- 
tius G 8 pseptimi us JT, Pfepltimius S: septimis G 11 calles- 
cheros HS^ calle cheros G 12 porinos G: pormos HS 14 rei- 
publice GS: regi publice H 16 quadringentis Meurs.: ducen- 
tis X 16 anthiocus H 20 cuius S 21 volgo H 24 glo8- 
sam clel. Kr prudentis HS 26 crmavTiKoic Kr: sesemaneo 

HG^ se se man& S (sese,maneo G'^) 



) < 



DE ARCHITECTURA LIB. VII 149 

ah Chersiphrone Gnosio et filio eius Metagene est insti- 
tuta, quam postea Demetrius, ipsius Dianae servus, et 
l^aeonius Ephesius dicuntur perfecisse. Mileti Apollini 
item ionicis symmetriis <^aedem)> idem Paeonius Daphnis- 
|ue Milesius instituerunt. Eleusine Cereris et Proserpinae 
cellam inmani magnitudine Ictinos dorico more sine ex- 
terioribus columnis ad laxamentum usus sacrificiorum per- 
texit. eam autem postea, cum Demetrius Phalereus 17 
Athenis rerum potiretur, Philo ante templum in fronte 
columnis constitutis prostylon fecit; ita aucto vestibulo 
laxamentum initiantibus operique summam adiecit aucto- 
ritatem. in asty vero Olympium amplo modulorum com- 
paratu corinthiis symmetriis et proportionibus, uti supra 
scriptum est, architectandum Cossutius suscepisse memo- 
ratur, cuius commentarium nullum est inventum. nec 
tamen a Cossutio solum de his rebus scripta sunt desi- 
deranda sed etiam a G. Mucio, qui magna scientia confisus 
aedis Honoris et Virtutis Marianae cellae columnarum- 
que et epistyliorum symmetrias legitimis artis institutis 
perfecit. id vero si marmoreum fuisset, ut haberet, quem- 
admodum ab arte subtilitatem, sic ab magnificentia et 
inpensis auctoritatem , in primis et summis operibus no- 
minaretur. 

Cum ergo et antiqui nostri inveniantur non minus 18 
quam Graeci fuisse magni architecti et nostra memoria 
satis multi, et ex his pauci praecepta edidissent, non 



1 ab cresiphone x metagine HS 2 servos JS 3 poeo- 
nius G meleti x apolloni G 4 add.Kr idem GS: eidem H 
daphnis G: daphinis HS 5 cereris GS: ca&eris H 6 icti- 
nos jET, icti nos S^ ictinus G 7 pertexuit G 8 eam ed: ea 
HGy Ei S 11 initiantibus G: init(c /S^ientibus HS adiecit 

G: adfecit HS 12 asti G Olympium Schn: ■a4'abolympiom 

_ _ ' *f 

H^ adolypiu Sj adolimpiu G 14 cossutius GS: quofutiuf iZ*^ 
16 acussutio G 17 .a.g. mutio HS, aci. mutio G 18 aedis Mar: 
aedes x marinianae jff aS, raariniiane G IV legitimas a.c.H 
20 perficifc H 25 nr| memori§ G 



150 YITRUVII 

putavi silendum, sed disposite singulis voluminibus de 
singulis exponere rebus. itaque, quoniam sexto volumine^i, 
privatorum aedificiorum rationes perscripsi, in hoc, qui 
septimum tenet numerum, de expolitionibus, quibus ra- 
tionibus et venustatem et firmitatem habere possint, ex- 5 
ponam. 

1 Primumque incipiam de ruderatione, quae principia 
tenet expolitionum, uti curiosius summaque providentia (i 
solidationis ratio habeatur. et si plano pede erit erude- 
randum, quaeratur, solum si sit perpetuo solidum, et ita u 
exaequetur, et inducatur cum statumine rudus. sin autem 
omnis aut ex parte congesticius locus fuerit, fistucationi- 
bus cum magna cura solidetur. in contignationibus vero(2 
diligenter est animadvertendum, ne qui paries, qui non 1 
exeat ad summum, sit extructus sub pavimentum, sed 11 
potius relaxatus supra se pendentem habeat coaxationem. 
cum enim solidus exit, contignationibus arescentibus aut 
pandatione sidentibus, permanens structurae soliditate(2 
dextra ac sinistra secundum se facit in pavimentis ne- 

2 cessario rimas. item danda est opera, ne commisceantur 1 
axes aesculini querco, quod quercei, simul umorem per- 2 
ceperunt, se torquentes rimas faciunt in pavimentis. sin 
autem aesculus non erit et necessitas coegerit propter 
inopiam querceis <^uti)>, sic videtur esse faciundum, ufc se- 
centur tenuiores; quo minus enim valuerint, eo facilius 21 
clavis fixi continebuntur. deinde in singulis tignis extremis 
partibus axis bini clavi figantur, uti nulla ex parte possint 
se torquendo anguli excitare. namque de cerro aut fago 
seu farno nullus ad vestutatem potest permanere. coaxa- 
tionibus factis, si erit, filex, si non, palea substernatur, 31 



1 silendum H^^SG^: sidendum ante ras. H, sidiendu ante 
ras. G 2 exponere rebus Kr: exponeremus x sexto HSG^: 
secto ZT, r^cto G 10 non solum ante ras. H 12 coniesticius 
HS 14 non om. S 18 sedentibus x 21 querqui HG., quer- 
cui SG'^ perceperint G 24 quaercis H, quercis GS'^ (-cuf ante 
ras. S) add. Joc faciendu G 25 minum H 26 clavis G: 
clavi HS contenebuntur H 30 silex S 



DE ARCHITECTURA LIB. VU, 1 151 

iti materies ab calcis vitiis defendatur. tunc insuper 8 
jtatuminetur ne minore saxo, quam qui possit manum 
implere. statuminationibus inductis, rudus si novum erit, 
iid tres partes una calcis misceatur, si redivivum fuerit, 
q[uinque ad duo mixtionis habeant responsum. deinde 
rudus inducatur et vectibus ligneis, decuriis inductis, cre- 
briter pistatione solidetur, et id non minus pinsum abso- 
lutum crassitudine sit dodrantis. insuper ex testa nucleus 
inducatur mixtionem habens ad tres partes unam calcis, ne 
minore crassitudine [pavimentum] digitorum senum. supra 
Ducleum ad regulam et libellam exacta pavimenta struan- 
fcur sive sectilia seu tesseris. cum ea structa fuerint et 4 
fastigia sua ex structione habuerint, ita fricentur, uti, si 
sectilia sint, nulli gradus in scutulis aut trigonis aut 
quadratis seu favis extent, sed coagmentorum compositio 
planam habeat inter se directionem, si tesseris structum 
erit, ut eae omnes angulos habeant aequales; cum enim 
anguli non fuerint omnes aequaliter plani, non erit exacta, 
ut oportet, fricatura. item testacea spicata tiburtina sunt 
diligenter exigenda, ut ne habeant lacunas nec extantes 
tumulos, sed <^sint^ extenta et ad regulam perfricata. super 
fricaturam, levigationibus et polituris cum fuerint perfecta, 
incernatur marmor, et supra loricae ex calce et harena ^ 
inducantur. 

Subdiu vero maxime idonea faciunda sunt pavimenta, 5 
quod contignationes umore crescentes aut siccitate decre- 
scentes seu pandationibus sidentes movendo se faciunt 
vitia pavimentis; praeterea gelicidia et pruinae non patiun- 
tur integra permanere. itaque si necessitas coegerit, ut 
minime vitiosa fiant, sic erit faciundum. cum coaxatum 



3 inductis ed: -tus x 5 ad duo mixtionis Ro: ad duu 

(-um H) mixtiones x 6 inrudus H 7 pistatione Ko: pi- 

scatione HS^ pinsatione G 8 nucl eus S G'^ : nucleos H^ nedeus G 
10 titulum secl. Kr 12 structa Jio: exstructa x 13 ex 

structione Kr: exstructione S, -nem H, exstrutione G 16 de- 
rectionem H n he G 18 plani Joc: pleni x 20 exienda 
ut non S 21 add. Joc 27 sedentes x 28 proinae H 



152 VITRUVII 

f uerit, super altera coaxatio transversa sternatur clavisque 
fixa duplicem praebeat contignationi loricationem. deinde 
ruderi novo tertia pars testae tunsae admisceatur, calcis- 
que duae partes ad quinque mortarii mixtionibus prae- 

6 stent responsum. statuminatione facta rudus inducatur, 
idque pistum absolutum ne minus pede sit crassum. tunc 
autem nucleo inducto, uti supra scriptum est, pavimen- 
tum e tessera grandi circiter binum digitum caesa strua- 
tur fastigium habens in pedes denos digitos binos; quod 
si bene temperabitur et recte fricatum fuerit, ab omnibus 
vitiis erit tutum. uti autem inter coagmenta materies ab 
gelicidiis ne laboret, fracibus quotannis ante hiemem sa- 
turetur; ita non patietur in se recipere gelicidii pruinam.ii 

7 sin autem curiosius videbitur fieri oportere, tegulae bipe-i 
dales inter se coagmentatae supra rudus substrata materia 
conlocentur habentes singulis coagmentorum frontibus 
excelsos canaliculos digitales. quibus iunctis inplicetur calx 
ex oleo subacta, confricenturque inter se coagmenta com-i| 
pressa. ita calx, quae erit haerens in canalibus, dure- 
scendo contexteque solidescendo non patietur aquam nequei 
aliam rem per coagmenta transire. cum ergo fuerit hoc 
ita perstratum, supra nucleus inducatur et virgis caedendo 

* subigatur. supra autem sive ex tessera grandi sive ex^ 
spica testacea <(pavimenta)> struantur fastigiis, quibus est 
supra scriptum, et cum sic erunt facta, non cito vitia-i 
buntur. 

II Cum a pavimentorum cura discessum fuerit, tunc de 
albariis operibus est explicandum. id autem erit recte, 
si glaebae calcis optimae ante multo tempore, quam opus 
fuerit, macerabuntur, uti, si qua glaeba parum fuerit ini 
fornace cocta, in maceratione diuturna liquore defervere 



6 pystu S grassum H 9 digitus JSS 12 gellicidiis H I 
fragibus x quodannis H 17 fort. semicanaliculos inplicetur 
Kr: impletur x calix S {item v. 19) 20 contexteque soli- 
descendo Ro: contestateque solidiscendo G, om. HS^ del. G^ 
22 nucreus H 23 exspica SG^: expica fi, om. G 24 pavi- 
menta add. Kr 31 in om. G 



DE ARCHITECTURA LIB. VII, 1. 2. 3 153 

coacta uno tenore concoquatur. namque cum non penitus 
niacerata sed recens sumitur, cum fuerit inducta habens 
{ latentes crudos calculos, pustulas emittit. qui calculi, in 
opere uno tenore cum permacerantur, dissolvunt et dissi- 
])ant tectorii politiones. cum autem habita erit ratio 2 
macerationis et id curiosius operi praeparatum erit, suma- 
tur ascia et, quemadmodum materia dolatur, sic calx in 
I lacu macerata ascietur. si ad eam offenderint calculi, non 
I erit temperata; cumque siccum et purum ferrum educetur, 
indicabit eam evanidam et siticulosam; cum vero pinguis 
fuerit et recte macerata, circa id ferramentum uti gluti- 
num haerens omni ratione probabit se esse temperatam. 
tunc autem machinis comparatis camerarum dispositiones 
in conclavibus expediantur, nisi lacunariis ea fuerint or- 
nata. 

Cum ergo camerarum postulabitur ratio^ sic erit faciun- in 
dum. asseres directi disponantur inter se ne plus spatium 
habentes pedes binos, et hi maxime cupressei, quod 
abiegnei ab carie et ab vetustate celeriter vitiantur. hique 
asseres, cum ad formam circinationis fuerint distributi, 
catenis dispositis ad contignationes, sive tecta erunt, cre- 
briter clavis ferreis fixi religentur. eaeque catenae ex ea 
materia comparentur, cui nec caries nec vetustas nec umor 
possit nocere, id est e buxo, iunipero, olea, robore, cupresso 
ceterisque similibus praeter quercum, cum ea se torquendo 
rimas faciat quibus inest operibus. asseribus dispositis 2 
tum tomice ex sparto hispanico harundines graecae tunsae 
ad eos, uti forma postulat, religentur. item supra came- 
ram materies ex calce et harena mixta subinde inducatur, 
ut, si quae stillae ex contignationibus aut tectis ceciderint, 

1 tenore Joc: tempore x 6 operi Schn: opere x 12 pro- 
batiit G se G: om. HS 16 faciundum a. ras. S: faciunda 
HGS^ 18 cupr(a)essi x 20 circinationes HS 21 tecta erunt 
G: tecter H\ tect^ S, tectorum G'^ crebiter H 24 iunipero 
H: iunipiro H^S, iunipera G oleo a. corr. G 26 ea se Joc: 
eas x 26 faciat Joc: faciant HS^ faciunt G 27 tomice ex 
Joc: tomices HSG*^, tonices G 2» inducantur G 80 qua est 
ille H, qua e ill§ S^ qu§ astul^ G 



154 VITRUVII 



1 



sustineantur. sin autem harundinis graecae copia non 
erit, de paludibus tenues colligantur et mataxae tomice 
ad iustam longitudinem una crassitudine alligationibus ( 
temperentur, dum ne plus inter duos nodos [alligationibus] 
binos pedes distent, et hae ad asseres, uti supra scriptum i 
est, tomice religentur cultellique lignei in eas configantur. i 
cetera omnia, uti supra scriptum est, expediantur. cameris 
dispositis et intextis imum caelum earum trullissetur, j 
deinde harena dirigatur, postea autem creta aut marmore 
poliatur. 

Cum camerae politae fuerint, sub eas coronae sunt 
subiciendae, quas maxime tenues et subtiles oportere fieri 
videbitur; cum enim grandes sunt, pondere deducuntur 
nec possunt se sustinere. in hisque minime gypsum debetij 
admisceri, sed ex creto marmore uno tenore perduci, uti I 
ne praecipiendo non patiatur uno tenore opus inarescere. ' 
etiamque cavendae sunt in cameris f priscorum dispositiones, i 
quod earum planitiae' coronarum gravi pondere inpendentes \ 
sunt periculosae. coronarum autem sunt figurae <^aliae 
purae)>, aliae caelatae. conclavibus autem, ubi ignis aut 
plura lumina sunt ponenda, purae fieri debent, ut eo 
facilius extergeantur; in aestivis et exhedris, ubi minime 
fumus est nec fuligo potest nocere, ibi caelatae sunt 
faciendae. semper enim album opus propter superbiam' 
candoris non modo ex propriis sed etiam alienis aedificiis 
concipit fumum. 

Coronis explicatis parietes quam asperrime trullissentur, 
postea autem supra, truUissatione subarescente, deformen- 
tur directiones harenati, uti longitudines ad regulam et ad 



2 colligantiir GS'^: -gatur HS tomicae x 4 duos G: 



1 



uos H, .ii.os S del. Kr 6 tomice G: -cae H, tomcae S 
9 derigatur x creca H 10 polliatar H 12 quas Ro: qu9i 
GS, quam H subtilis H et a. c. S 14 possunse H 15 e* 
creto Joc: excepto x perduci — tenore om. S 17 fort. thrin- 
corum 19 add. rec 21 pure S: pura HG eo Bondam: ea s 
(ese S^) 27 quem H 28 trullissatione S: -ne G, -nem H 
29 derectiones x ut S 



DE ARCHITECTURA LIB. VII, 3 155 

ineam, altitudines ad perpendiculum, anguli ad normam 

espondentes exigantur; namque sic emendata tectoriorum 

n picturis erit species. subarescente iterum et tertio in- 

ucatur; ita cum fundatior erit ex harenato directura, eo 

irmior erit ad vetustatem soliditas tectorii. cum ab harena 6 

►raeter trullissationem non minus tribus coriis fuerit de- 

ormatum, tunc e marmore graneo directiones sunt sub- 

^endae, dum ita materies temperetur, uti, cum subigatur, 

on haereat ad rutrum, sed purum ferrum e mortario 

beretur. grandi inducto et inarescente alterum corium 

lediocre dirigatur; id cum subactum fuerit et bene frica- 

um, subtilius inducatur. ita cum tribus coriis harenae 

i item marmoris solidati parietes fuerint, neque rimas 

eque aliud vitium in se recipere poterunt, sed et liacu- 7 

)rum subactionibus fundata soliditate marmorisque can- 

ore firmo levigata, coloribus cum politionibus inductis 

itidos expriment splendores. colores autem, udo tectorio 

iim (^ligenter sunt inducti, ideo non remittunt sed sunt 

erpetuo permanentes, quod calx, in fornacibus excocto 

quore facta raritatibus evanida, ieiunitate coacta corripit 

i se quae res forte contigerunt, mixtionibusque ex aliis 

otestatibus conlatis seminibus seu principiis una solide- 

lendo, [in quibuscumque membris est formata] cum fit 

:ida, redigitur, uti sui generis proprias videatur habere 

iialitates. itaque tectoria, quae recte sunt facta, neque 8 

tustatibus fiunt horrida neque,cum extergentur,remittunt 
)lores, nisi si parum diligenter et in arido fuerint in- 
iicti. cum ergo ita in parietibus tectoria facta fuerint, 

i supra scriptum est, et firmitatem et splendorem et ad 
3tustatem permanentem virtutem poterunt habere. cum 



2 tectoriorum Joc: tectorum x 4 comfundatior H 

irenato G\ -ta HS derectura x 7 graneo (granio Fav.): 
andio x derectiones x 9 murtario H 15 candore ed: 
e GS, -rem 11 16 levigata Ro. -tae G, -te HS 17 nitidus H 
io Joc: nudo x 20 evauida G : & evanida HSG^ 21 porte G 
principis ^ 2^ del. Kr 24 videatur Joc: videturo; 25 recta 
(-tae ^ 27 inducti Joc: -ta x 28 ita Joc: itaq- x 



156 VITRUVn 



1 



vero unum corium harenae et unum minuti marmoris erit 
inductum, tenuitas eius minus valendo faciliter rumpitur 
nec splendorem politionibus propter inbecillitatem crassi- 

9 tudinis proprium obtinebit. quemadmodum enim speculum 
argenteum tenui lamella ductum incertas et sine viribus 
habet remissiones splendoris, quod autem e solida tempe- 
ratura fuerit factum, recipiens in se firmis viribus poli- 
tionem fulgentes in aspectu certasque considerantibus 
imagines reddet, sic tectoria, quae ex tenui sunt ducta 
materia, non modo sunt rimosa, sed etiam celeriter eva- 
nescunt, quae autem fundata harenationis et marmoris 
soliditate sunt crassitudine spissa, cum sunt politionibus 
crebris subacta, non modo sunt nitentia, sed etiam ima 

10 gines expressas aspicientibus ex eo opere remittunt. Grae- 
corum vero tectores non solum his rationibus utendc 
faciunt opera firma, sed etiam mortario conlocato, calce 
et harena ibi confusa, decuria hominum inducta ligneij 
vectibus pisant matferiam, et ita ad certamen subacta tun( 
utuntur. itaque veteribus parietibus nonnulli crustas ex- 
cidentes pro abacis utuntur, ipsaque tectoria abacorun 
et speculorum divisionibus circa se prominentes habem 
expressiones. 

11 Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibui 
necesse est in arrectariis et transversariis rimas fieri 
ideo quod, luto cum linuntur, necessario recipiunt umorem 
cum autem arescunt, extenuati in tectoriis faciunt rimas 
id ut non fiat, haec erit ratio. cum paries totus luto in 
quinatus fuerit, tunc in eo opere cannae clavis muscarii 
perpetuae figantur, deinde iterum luto inducto, si priore 
transversariis harundinibus fixae sunt, secundae erecti 
figantur, et ita, uti supra scriptum est, harenatum et mai 

4 optinebit HG: habebit S 5 incertas et GS: incertj 
sed H 6 remissiones eplendoris G: remissiores splendoresjE?^' 
10 materia G: om. HS 12 soliditate HG: solidate S cras 
situdines j pissa G^ -ne pissa S, -ne spissa G'^ polutionibus H 
26 arescunt Joc: -cent x 30 harundibus H 31 ita 6 

om. HS 



DE ARCHITECTURA LIB. VII, 3. 4 157 

aior et omne tectorium inducatur. ita cannarum duplex 
in parietibus harundinibus transversis fixa perpetuitas nec 
gegmina nec rimam ullam fieri patietur. 

Quibus rationibus siccis locis tectoria oporteat fieri, IV 
iixi; nunc, quemadmodum umidis locis politiones expedian- 
ur, ut permanere possint sine vitiis, exponam. et primum 
sonclavibus, quae plano pede fuerint, in imo pavimento 
ilte circiter pedibus tribus pro harenato testa trullissetur 
3t dirigatur, uti eae partes tectoriorum ab umore ne vitien- 
;ur. sin autem aliqui paries perpetuos habuerit umores, 
Daululum ab eo recedatur et struatur alter tenuis distans 
ib eo, quantum res patietur, et inter duos parietes canalis 
iucatur inferior, quam libramentum conclavis f uerit, habens 
lares ad locum patentem. item, cum in altitudinem per- 
itructus fuerit, relinquantur spiramenta; si enim non per 
lares umor et in imo et in summo habuerit exitus, non 
ninus in nova structura se dissipabit. his perfectis paries 
;esta trullissetur et dirigatur et tunc tectorio poliatur. 
in autem locus non patietur structuram fieri, canales fiant 2 
;t nares exeant ad locum patentem. deinde tegulae bipe- 
iales ex una parte supra marginem canalis inponantur, 
ix altera parte besalibus <(laterculis)> pilae substruantur, 
n quibus duarum tegularum anguli sedere possint, et ita 
i pariete eae distent, ut ne plus pateant palmum. deinde 
insuper erectae mammatae tegulae ab imo ad summum 
lid parietem figantur, quarum interiores partes curiosius 
)icentur, ut ab se respuant liquorem; item in imo et in 
ummo supra camaram habeant spiramenta. tum autem 3 
lalce ex aqua liquida dealbentur, uti trullissationem testa- 

3 segmina Joc: tegmina H, tecmina GS post patietur in 
pso textu G leguntur verha haec Quomodo tectoria in humidis 
ocis fiant 5 polutiones H 8 trulissetur HS 9 eae H: he§ 
J, hae G 10 aliquis G 18 conclavi G U perstructus S: 
^erstrictus £"6^ 18 derigatur i? G^ 20 exeunt JT 21 canales 5^ 
2 add. Joc 23 angulis G'^ 24 distent GS^: distant HS 
6 mammatae (Plin.35,159): amatae ^*S\ ammat^ G 28 came- 
am G sp iramenta /oc: stramenta x 29 testaceam rec: testae 
am JJ, testea G teste|||am S 



158 VITRUVIl 

ceam non respuant; namque propter ieiunitatem quae est 
a fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere, 
nisi calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et 
cogat coire. truUissatione inducta pro harenato testa diri- 
gatur, et cetera omnia, uti supra scripta sunt in tectorii 
rationibus, perficiantur. 

Ipsi autem * * * * politionibus eorum ornatus proprios 
debent habere ad decoris rationes, uti et ex locis aptas et 
generum discriminibus non alienas habeant dignitates. 
tricliniis hibernis non est utilis compositione nec megalo- 
graphia nec camerarum coronario opere subtilis ornatus, 
quod ea et ab ignis fumo et ab luminum crebris fuligini- 
bus corrumpuntur. in his vero supra podia abaci ex atra- 
mento sunt subigendi et poliendi cuneis silaceis seu minia- 
ceis interpositis , <Cet)> explicandae camerae pure politae. 
etiam pavimentorum non erit displicens, si qui animad- 
vertere voluerit Graecorum hibernaculorum usum, minime 
sumptuosus et utilis apparatus. foditur enim infra libra- 
mentum triclinii altitudo circiter pedum binum, et solo 
festucato inducitur aut rudus aut testaceum pavimentum 
ita fastigatum, ut in canali habeat nares. deinde congestis 
et spisse calcatis carbonibus inducitur e sabulone et calce et 
favilla mixta materies crassitudine semipedali. ad regulam 
et libellam summo libramento cote despumato redditur 
species nigri pavimenti. ita conviviis eorum et, quod po- 
culis et pytismatis effunditur. simul cadit siccescitque, qui- 
que versantur ibi ministrantes, etsi nudis pedibus fuerint, 
non recipiunt frigus ab eius modi genere pavimenti. 



I 



4 cogitat quoire H 5 tectorii S: -rio HG 6 perficiantui 
ed: -untiir x "t fort. Ipsi autem <(parietes perfectis^ poli- 

tionibus eorum 10 copositio S megalographia Joc: melo- 
graphia x 12 fulginibus G 14 silaceis Joc: sileceis jBT, sili- 
ceis S^ silceis G se ominialceie H 16 <^et)> expHcandae Kr 
exphcat(a)e x 17 hibernaculorum Kr: adhibernaculorum {cim 
ad add.) x 18 est apparatus x (interpol. del. Schn) infra Schn 
intra x 1» triclini H 21 habeat ed: habeant x 22 esabu 
lone G: & sabulone HS 26 pytismatis Salm.: sputismatis x 
effunditur Joc: -detur x siccessit G 28 fragus H 



DE ARCHITECTURA LIB. VII, 4. 5 159 

Ceteris conclavibus, id est vernis, autumnalibus, aestivis, V 

etiam atriis et peristylis, constitutae sunt ab antiquis ex 

certis rebus certae rationes picturarum. namque pictura 

imago fit eius, quod est seu potest esse, uti homines, aedi- 

icia, naves, reliquarumque rerum, e quibus finitis certisque 

eorporibus figurata similitudine sumuntur exempla. ex eo 

intiqui, qui initia expolitionibus instituerunt, imitati sunt 

primum crustarum marmorearum varietates et conlocatio- 

(les, deinde coronarum, fsiliculorum, cuneorum inter sese 

ST^arias distributiones. postea ingressi sunt, ut etiam aedi- 2 

iciorum figuras, columnarum-etfastigiorum eminentespro- 

ecturas imitarentur, patentibus autem locis, uti exhedris, 

oropter amplitudines parietum scaenarum frontes tragico 

-nore aut comico seu satyrico designarent, ambulationibus 

/ero propter spatia longitudinis varietatibus topiorum orna- 

ent ab certis locorum proprietatibus imagines exprimentes; 

)inguntur enim portus, promunturia, litora, flumina, fontes, 

uripi, fana, luci, montes, pecora, pastores. nonnulli loci 

:em signorum megalographiam habent et deorum simu- 

acra seu fabularum dispositas explicationes, non minus 

roianas pugnas seu Ulixis errationes per topia, ceteraque, 

uae sunt eorum similibus rationibus ab rerum natura 

rocreata. sed haec, quae ex veris rebus exempla sume- 3 

antur, nunc iniquis moribus inprobantur. nam pinguntur 

ectoriis monstra potius quam ex rebus finitis imagines 

ertae: pro columnis enim struuntur calami striati cum 

rispis foliis et volutis, pro fastigiis appagineculi, item 



2 peristylis HS, peristilis G ex certis Joc: & certis x 
cert^ rationes G: ca&erationes jET, ceterae rationes S 6 linitis 
iar: finibis H^ finibus SG^^ finiis G 8 primi S » fort. spe- 
alorum {cf. 169, 12) sese G: se HS 11 fastidiorum HS 
rolecturas HS 12 imitarentur Joc: imitentur HSG^^ imi- 

entes 6r 16 ab certis ed: adcertis .t 17 promunctoria S 

V eurypi HG, eyripi S noimuUis S loci Kr: locis x 

V habent et Kr: habentes x 21 ulixsis H 28 veris rec: 
Ifeeris if, veteris S, veteribus G 24 nam pinguntur G: 
\n. HS 27 pro fastigiis appagineculi tratisp. Kr: post calami 

26) exh. X (appagine cu'liculi triaticu a. c. G) 



IgO VITRUVII 



! 



candelabra aedicularum sustinentia figuras, supra fastigia | 

eorum surgentes ex radicibus cum volutis teneri flores 

habentes in se sine ratione sedentia sigilla, non rainus 

coliculi dimidiata habentes sigilla alia humanis, alia besti- 

4 arum capitibus. haec autem nec sunt nec fieri possunt 

nec fuerunt. quemadmodum enim potest calamus vere 

sustinere tectum aut candelabrum ornamenta fastigii, 

seu coliculus tam tenuis et mollis sustinere sedens si- 

gillum, aut de radicibus et coliculis ex parte flores dimi- 

diataque sigilla procreari? at haec falsa videntes homines 

non reprehendunt sed delectantur, neque animadvertunt, 

si quid eorum fieri potest necne. ergo ita novi mores 

coegerunt, uti inertiae mali iudices convincerent artium 

virtutes; iudiciis autem infirmis obscuratae mentes non 

valent probare, quod potest esse cum auctoritate et 

ratione decoris. neque enim picturae probari debent, quae 

non sunt similes veritati, nec, si factae sunt elegantes at 

arte, ideo de his statim debet 'recte' iudicari, nisi argu- 

mentationis certas rationes habuerint sine offensionibu^ 

5 explicatas. etenim etiam Trallibus cum Apaturius Alaban 

deus eleganti manu finxisset scaenam in minusculo thea 

tro, quod eKKXnciacTripiGV apud eos vocitatur, in eaqm 

fecisset columnas, signa, centauros sustinentes epistylia 

tholorum rotunda tecta, fastigiorum prominentes versuras 

coronasque capitibus leoninis ornatas, quae ora stillici 

diorum e tectis habent rationem, praeterea supra ea nihi 

lominus episcaenum, in qua tholi, pronai, semifastigii 

omnisque tecti varius picturis fuerat ornatus, itaque cud 

aspectus eius scaenae propter asperitatem eblandiretu 

omnium visus et iam id opus probare fuissent parati, tur 

2 voluteis X flores Kr: plures x 4 dimidiata Joc: dim^ 
diati X 8 culiculus HS 10 adhaec H, ad hec S, Adh§c G 
12 ergo— virtutes transp. Kr: 'post fuerunt {v. 6) exh. x 18 argi 
mentationes HS 20 alabandius x 22 eKKXnciacTnpiov Jo(^ 
egUsinterion HS, egles interi G 24 tholorum Joc: pholumoru^ 
HSG", pholuru G 25 ora {cf. 83, 8) Kr: omnia {scil. ona on 
lin. ui 101, 24:) X 27 episcaenum {cf. 118, 18) Kr: -nium , 
(epscseniu S) proni G 



DE ARCHITECTURA LIB. VIT, 5 161 

Licymnius mathematicus prodiit et ait 'Alabandis satis 6 
Mcutos ad omnes res civiles haberi, sed propter non ma- 
^num vitium indecentiae insipientes eos esse iudicatos, 
({iiod in gymnasio eorum quae sunt statuae omnes sunt 
(.ausas agentes, foro discos tenentes aut currentes seu pila 
kidentes. ita indecens inter locorum proprietates status 
signorum publice civitati vitium existimationis adiecit. 
videamus item nunc, ne Apaturii scaena efficiat et nos 
Alabandis aut Abderitas. qui enim vestrum domos supra 
tegularum tecta potest habere aut columnas seu fastigio- 
rum explicationes? haec enim supra contignationes po- 
nuntur, non supra tegularum tecta. si ergo, quae non 
possunt in veritate rationem habere facti, in picturis pro- 
baverimus, accedemus et nos his civitatibus, quae propter 
haec vitia insipientes sunt iudicatae.' itaque Apaturius 7 
contra respondere non est ausus, sed sustulit scaenam et 
ad rationem veritatis commutatam postea correctam ad- 
probavit. utinam dii inmortales fecissent, uti Licymnius 
revivisceret et corrigeret hanc amentiam tectoriorumque 
errantia instituta! sed quare vincat veritatem ratio falsa, 
non erit alienum exponere. quod enim antiqui insumentes 
laborem et industriam probare contendebant artibus, id 
nunc coloribus et eorum eleganti specie consecuntur, et 
quam subtilitas artificis adiciebat operibus auctoritatem, 
nunc dominicus sumptus efficit, ne desideretur. quis enim 8 
antiquorum non uti medicamento minio parce videtur usus 
esse? at nunc passim plerumque toti parietes inducuntur. 
accedit huc chrysocoila, ostrum, armenium. haec vero 
cum inducuntur, etsi non ab arte sunt posita, fulgentes 

1 Licyranius Sillig: lichinus H, Hchinius (7, liclinus S 
alabandas G 2 haberi G: habere HS 3 indecentia (r, 

-tsB S iudicatus HS i gipnasio H 5 causas GS'^: 

causa HS 7 civitati Joc: -tis x existimationes HS 

8 Apaturii ed: apicturis x 9 alabandas x 10 aut G: ad 

HS 11 explicationes G: explitionis H, expoliticionis 5* con- 
tifi^nationis H 14 accedemus cd: -dimus x 17 aciprobabit 
HS 18 uti bcinius HG, utlicinius S 20 erreutia G 23 eli- 
ganti GS, aliganti H 27 at GS: ad H 29 nona parte G 

ViTBUV. de architect. ed. Krohn. 11 



162 YITRUVII 

colorum reddunt visus, et ideo quod pretiosa sunt, legi- 
bus excipiuntur, ut ab domino, non a redemptore reprae- 
sententur. 

Quae comrnonefacere potui, ut ab errore discedatur in 
opere tectorio, satis exposui; nunc de apparitionibus, ut 5 
succurrere potuerit, dicam, et primum, quoniam de calce(i5) 
initio est dictum, nunc de marmore ponam. 

VI Marmor non eodem genere omnibus regionibus pro- 
creatur, sed quibusdam locis glaebae ut salis micas per- 
lucidas habentes nascuntur, quae contusae et molitae prae- 10 
stant operibus utilitatem. quibus autem locis eae copiae(20) 
non sunt, caementa marmorea, sive assulae dicuntur, quae 
marmorarii ex operibus deiciunt, contunduniur et moluntur. 
<^et cum)> est subcretum, in operibus utuntur. aliis locis, 
ut inter Magnesiae et Ephesi fines, sunt loca, unde foditur 15 
^'farina)^ parata, quam nec molere nec cernere opus est, 17( 
sed sic est subtilis, quemadmodum si qua est manu contusa 
et subcreta. 

Colores vero alii sunt, qui per se certis locis pro- 
creantur et inde fodiuntur^ nonnulli ex aliis rebus tracta- 20 
tionibus aut mixtionum temperaturis compositi perficiun- (5) 

VII tur, uti praestent eandem in operibus utilitatem. primum 
autem exponemus, quae per se nascentia fodiuntur, uti sil, 
quod graece ujxpot dicitur. haec vero multis locis, ut etiam 
in Italia, invenitur; sed quae fuerat optima, attica, ideo 25 
nunc non habetur, quod Athenis argentifodinae cum habu- (lo) 
erunt familias, tunc specus sub terra fodiebantur ad argen- 
tum inveniendum. cum ibi vena forte inveniretur, nihilo- 
noinus uti argentumpersequebantur; itaque antiqui egregia 

1 colorum Kr: oculorum x 4 cummonefacere H,, comune 
faceie /S {G") 9 plucida E 10 mollit^ SE''' 12 assilae HG, 
-le jE7, alsil^ S 13 contunduntur et molliuntur et is qui ex his 
ab ignis vapore etc. (pag. 177, 10) — expolitus et aridus {178, 25) x. 
foliorum ordinem restituit post Jocundum Lorentzen 14 add. 
Ro 16 add. Kr 17 subtilis ed. Fl: subtilius x 19 aliis 
jH" procrehentur H 21 mixtionum Nohl: mixtionibus x 
22 ineandem H et a. c. S primum autem his ponit E 23 siL 
Schn: si x 24 ochras x 25 atica HS 29 persequebatur H8\ 



Il) 



DE ARCHITECTURA LIB. VII, 6-« 163 

copia silis ad politionem operum sunt usi. item rubricae 2 
')) copiosae multis locis eximuntur, sed optimae paucis, uti 
Ponto Sinope, et Aegypto, in Hispania Balearibus, non 
minus etiam Lemno, cuius insulae vectigalia Athenien- 
sibus senatus populusque Romanus concessit fruenda. pa- 3 
raetonium vero ex ipsis locis, unde foditur, habet nomen. 
eadem ratione melinum, quod eius metallum in sola 
) cycladi Melo dicitur esse. creta viridis item pluribus 4 
locis nascitur, sed optima Zmyrnae; hanc autem Graeci 
10 GeoboTeiov vocant, quod Theodotus nomine fuerat, cuius 
in fundo id genus cretae primum est inventum. auripig- 5 
mentum, quod apceviKOV graece dicitur, foditur Ponto. 
Osandaraca item pluribus locis, sed optima Ponto proxime 

flumen Hypanim habet metallum. 

7 Ingrediar nunc minii rationes explicare. id autem agris vm 

16 Ephesiorum Cilbianis primum esse memoratur inventum. 

cuius et res et ratio satis magnas habet admirationes. 

foditur enim glaeba quae dicitur, antequam tractationibus 

5) ad minium perveniant, vena uti ferrum, magis subrufo 

!0 colore, habens circa se rubrum pulverem. cum id foditur, 

ex plagis ferramentorum crebras emittit lacrimas argenti 

vivi, quae a fossoribus statim colliguntur. hae glaebae, 2 

cum collectae sunt, in officina propter umoris plenitatem 

o)coiciuntur in fornacem, ut interarescant , et is qui ex his 

?■> ab ignis vapore fumus suscitatur, cum resedit in solum 

furni, invenitur esse argentum vivum. exemptis glaebis 

guttae eae, quae residebunt, propter brevitates non possunt 

colligi, sed in vas aquae converruntur et ibi inter se 

) congruunt et una confunduntur. id autem cum sint quat- 



1 usu E et a. c. G 7 metallum {JRo) in sola Kr: metalli 
insulae (-la a. c. S) x 8 esse — nascitur om. E 9 optime S 
10 theodoteu HS., theothoteu EG 12 arsenicon x pontos 
andarea H., ponto . sandarea S 18 proxime fluvio E 16 Cil- 
bianis Phil'. cliuianis HSG*^., divianis (r, cluii annis E 19 fer- 
rum jRo: ferro x 23 officinam H., -na S 24 interareecant 
fuerit ceram punicam etc. {pag. 17S, 25) x 11 residebunt E: 
resedebunt JT^r^S 28 in vasa quae (q: E) x convertuntur G 

11* 



I 



164 VITKUVII 

tuor sextariorum mensurae, cum expenduntur, invenieutur 

3 esse pondo centum. cum in aliquo vase est confusum, si 
supra id lapideum centenarium pondus inponatur, natat -,, 
in summo neque eum liquorem potest onere suo premere ^ 
nec elidere nec dissipare. centenario sublato si ibi auri 5 
scripulum inponatur, non natabit, sed ad imum per se 
deprimetur. ita non amplitudine ponderis sed genere 

4 singularum rerum gravitatem esse non est negandum. id 
autem multis rebus est ad usum expeditum. neque enim 
argentum neque aes sine eo potest recte inaurari. cum- 10 
que in veste intextum est aurum eaque vestis contrita 17i 
propter vetustatem usum non habeat honestum, panni in 
fictilibus vasis inpositi supra ignem comburuntur. is cinis 
coicitur in aquam, et additur eo argentum vivum. id 
autem omnes micas auri corripit in se et cogit secum 15 ( 
coire. aqua defusa cum id in pannum infunditur et ibi 
manibus premitur, argentum per panni raritates propter 
liquorem extra labitur compressione coactum, aurum intra 
purum invenitur. 

IX Revertar nunc ad minii temperaturam. ipsae enim 20 
glaebae, cum sunt aridae, contunduntur pilis ferreis, et(io) 
lotionibus et cocturis crebris relictis gbercoribus efficiun- 
tur, ut adveniant, colores. cum ergo emissae sint ex minio 
per argenti vivi relictionem quas in se naturales habuerat 
2 virtutes, efficitur tenera natura et viribus inbecillis. ita- 25 
que cum est in expolitionibus conclavium tectis inductum, (i5) 
permanet sine vitiis suo colore; apertis vero, id est peri- 
styliis aut exhedris aut ceteris eiusdem modi locis, quo 
sol et luna possit splendores et radios inmittere, cum ab 

2 alico H confusum ed: -sus x 8 lapideum Kr: lapide 
(-em E) X 6 scnipulu jK, scriptulus E'^ ponatur HS 

8 non negandum esfc EG 11 veste S: veste HEG con- 
strita fl" 14 coicitur jE76r: coigitur JT, cogitur^S' 15 omnie £f 
secu ire S 16 defusa Joc: difFu^a x 18 compr. coactum, 
aurum Kr: aurum compr. coactum x 23 adveniat colores E 
(color eius j^'^) emissae Bmt{Schn) Ro: emissa essetic minio 
Schn: minii x 24 in sese E 27 permanet: pesonan & E 
29 posse E mittere E 



I 



I 



DE ARCHITECTURA LIB. VII, 8. 9 165 

his locus tangitur, vitiatur et amissa virtute coloris deni- 
io)gratur. itaque cum et alii multi tum etiam Faberius 
scriba, cum in Aventino voluisset habere domum eleganter 
expolitam, peristyliis parietes omnes induxit minio, qui 

5 post dies XXX facti sunt invenusto varioque colore. ita- 
que primo locavit inducendos alios colores. at si qui 3 
subtilior fuerit et voluerit expolitionem miniaceam suum 

6)Colorem retinere, cum paries expolitus et aridus fuerit, 

) ceram ponticam igni liquefactam paulo oleo temperatam 

10 saeta inducat; deinde postea carbonibus in ferreo vase 

compositis eam ceram una cum pariete calfaciundo sudare 

cogat lietque, ut peraequetur; deinde tunc candela centun- 

i) culisque puris subigat, uti signa marmorea nuda curan- 

tur (haec autem favuucic graece dicitur): ita obstans cerae 4 

6 ponticae lorica non patitur nec lunae splendorem nec 
solis radios lambendo eripere ex his politionibus colo- 
rem. quae autem in Ephesiorum metallis fuerunt officinae, 

o)nunc traiectae sunt ideo Romam, quod id genus venae 
postea est inventum Hispaniae regionibus, <(e^ quibus 

metallis glaebae portantur et per publicanos Romae curan- 
tur. eae autem officinae sunt inter aedem Florae et 
Quirini. 

Vitiatur minium admixta calce. itaque si qui velit 6 

i)experiri id sine vitio esse, sic erit faciendum. ferrea 

5 lamna sumatur, eo minium inponatur, ad ignem conlocetur, 
donec lamna candescat. cum e candore color mutatus 
fuerit eritque ater, tollatur lamna ab igni, et sic refrige- 
ratum si restituatur in pristinum colorem, sine vitio esse 

3 aventino rec: adventino x 4 introduxit G 5 triginta jf 
6 at JEG: ad HS 1 miniaciam HG, -tiam S^ minacia JE 
8 et aridus est subcretum etc. {pag. 175, 22) 9 ponticam Ro: 
pumicam x il una {i<cil. i) Kr: apnmo x cumparate E 
12 het Kr: fiat x centunculis Kr: cunctis {scil. cctis) x 18 puris 
ed: pluris x (plurib, a. c. E) ut S 14 yoviucic Welclxcr: 

gnosis X 16 pumicae HS^ -cee EG 16 lambendo td: 

labendo x 1» e (ex) add. Schn 28 minimum H 24 faciun- 
dum G 26 inponatur HG: adponatur S (app. G'^), im- 

poni E 26 lamina E 27 igne E 28 si EG: om. HS 



166 YITRUVII 



I 



probabitur; sin autem permanserit nigi-o colore, significabit (2( 
se esse vitiatum. 
6 Quae succurrere potuerunt mihi de minio, dixi. chry- 
socolla adportatur a Macedonia; foditur autem ex is locis, 
qui sunt proximi aerariis metallis. armenium et indicum 5 
nominibus ipsis indicatur, quibus in locis procreatur. 

X Ingrediar nunc ad ea, quae ex aliis generibus tracta- H 
tionum temperaturis commutata recipiunt colorum pro- 
prietates. et primum exponam de atramento, cuius usus 
in operibus magnas habet necessitates, ut sint notae, quem- ic 
admodum praeparentur certis rationibus artificiorum , ad (6 

2 id temperaturae. namque aedificatur locus uti laconicum 
et expolitur marmore subtiliter et levigatur. ante id fit 
fornacula habens in laconicum nares, et eius praefurnium 
magna diligentia comprimitur, ne flamma extra dissipetur. ie 
in fornace resina conlocatur. hanc autem ignis potestas (k 
urendo cogit emittere per nares intra laconicum fuliginem, 
quae circa parietem et camerae curvaturam adhaerescit. 
inde collecta partim componitur ex gummi subacta ad usum 
atramenti librarii, reliquum tectores glutinum admiscentes sk 

3 in parietibus utuntur. si autem hae copiae non fuerint(ii 
paratae, ita necessitatibus erit administrandum, ne expecta- 
tione morae res retineatur. sarmenta aut taedae schidiae 
comburantur; cum erunt carbones, extinguantur, deinde 
in mortario cum glutino terantur: ita erit atramentum a 

4 tectoribus non invenustum. non minus si faex vini aref acta (21 
et cocta in fornace fuerit et ea contrita cum glutino in 
opere inducetur, atramenti suavitatis superque efficiet 
colorem; et quo magis ex meliore vino parabitur^ non 
modo atramenti, sed etiam indici colorem dabit imitari. 3( 

XI Caeruli temperationes Alexandriae primum sunt in-(8 
ventae, postea item Vestorius Puteolis instituit faciundum. 

1 probabit iZ", ^ppabit S S chryssocolla H^ chrisocolla 
EGS 5 proxime G armenium Schn: minium x 6 norni- 
nibus EG: inomnibus 3S procreantur E 15 nec H et a. 
ras. S 16 collocetur HS 19 subacta Schn: subacto x 
25 glotino H 28 superque atramenti suavitatis x (transp. Kr) 



DE ARCHITECTURA LIB. VH, 9— U5 167 

ratio autem eius, e quibus est inventa, satis habet admi- 

rationis. harena enim cum nitri flore conteritur adeo sub- 

tiliter, ut efficiatur quemadmodum farina; ea aes cyprum 

D) limis crassis uti scobis f acta mixta conspargitur, ut con- 

1 glomeretur; deinde pilae manibus versando efficiuntur et 

6 ita conligantur, ut inarescant; aridae componuntur in 

urceo fictili, urcei in f ornace : ita aes et ea harena ab ignis 

vehementia confervescendo cum coaluerint, inter se dando 

i) et accipiendo sudores a proprietatibus discedunt suisque 

viribus per ignis vehementiam confectis caeruleo redi- 

guntur colore. usta vero, quae satis habet utilitatis in 2 

operibus tectoriis, sic temperatur. glaeba silis boni co- 

quitur, ut sit in igni candens; ea autem aceto extinguitur 

et efficitur purpureo colore. 

De cerussa aerugineque, quam nostri aerucam vocitant, XII 
non est alienum, quemadmodum comparetur, dicere. Rhodo 
enim doliis sarmenta conlocantes aceto suffuso supra sar- 
menta conlocant plumbeas massas, deinde ea operculis 
obturant, ne spiramento obturatum emittatur. post cer- 
tum tempus aperientes inveniunt e massis plumbeis cerus- 
sam. eadeni ratione lamellas aereas conlocantes efficiunt 
aeruginem, quae aeruca appellatur. cerussa vero, cum 2 
in fornace coquitur, mutato colore ad ignem [incendi] 
efficitur sandaraca — id autem incendio facto ex casu didi- 
6 cerunt homines — et ea multo meliorem usum praestat, 
quam quae de metallis per se nata foditur. 

Incipiam nunc de ostro dicere, quod et carissimam et XIII 
excellentissimam habet praeter hos colores aspectus sua- 
vitatem. id autem excipitur e conchylio marino, e quo 



3 ea Kr: et x 4 facta Kr: factam (faeta ES) x 6 uti 
nares cantaridae HE et a. c. G 7 ita Schn: sita ut JET, sit 

ut S, (sitaut *S'), sit aut EG (ut = ut) 8 coaluerint E: 

coaruerint HGS 10 viribus Ro iin adn. pr. ed.): rebus x 
confectis Rode: -ti x 12 siUs rec: silix HGS, silicis E G'^ 
quoquitur H 13 igne E 17 doleis x 19 spiramento 

l\r: -tu (-tum) x 23 del. Nohl (incendii EG) 28 pra&eros- 
eojlores H 29 & conchilio E 



168 VITRUVII 

purpura efficitur, cuius non minores sunt quam ceterarum 
<^rerum)> naturae considerantibus admirationes, quod habet 1 
non in omnibus locis, quibus nascitur, unius generis colo- 

2 rem, sed solis cursu naturaliter temperatur. itaque quod 
legitur Ponto et Gallia, quod hae regiones sunt proximae 6 
ad septentrionem, est atrum ; progredientibus inter septen- {i 
trionem et occidentem invenitur lividum; quod autem 
legitur ad aequinoctialem orientem et occidentem, inveni- 
tur violaceo colore; quod vero meridianis regionibus ex- 
cipitur, rubra procreatur potestate, et ideo hoc Rhodo i 
etiam insula creatur ceterisque eiusmodi regionibus, quae (i 

3 proximae sunt solis cursui. ea conchylia, cum sunt lecta, 
ferramentis circa scinduntur, e quibus plagis purpurea 
sanies, uti lacrima profluens, excussa in mortariis terendo 
comparatur. et quod ex concharum marinarum testis ex- 1 
imitur, ideo ostrum est vocitatum. id autem propter sal-(i 
suginem cito fit siticulosum, nisi mel habeat circa fusum. 

XIV Fiunt etiam purpurei colores infecta creta rubiae radice i 
et hysgino, non minus et ex floribus alii colores. itaque ] 
tectores , cum volunt sil atticum imitari, violam aridam » 
coicientes in vas cum aqua, confervefaciunt ad ignem, (2 
deinde, cum est temperatum, coiciunt <^in)> linteum, et inde 
manibus exprimentes recipiunt in mortarium aquam ex 
violis coloratam, et eo cretam infundentes et eam terentes 
2 efficiunt silis attici colorem. eadem ratione vaccinium 2. 
temperantes et lacte miscentes purpuram faciunt elegan-(2 
tem. item qui non possunt chrysocolla propter caritatem 
uti, herba, quae luteum appellatur, caeruleum inficiunt, et 
utuntur viridissimum colorem; haec autem infectiva appel- 



1 purpora HS efficitur *S: inficitur HEG sunt om. S 
add. Joc » violacio HEG, -tio SG^ 13 purporea HS 
14 ut E excursa E 18 rubiae Joc: rubra x l» et hysgino 
Joc {Flin. 35, 45): et excygno (cigno EG) x 20 sil acticum 
H a. c. et E'^ 21 conicientes E vas cum aqua EG: vas cudc 
qua ^, vas qua S confervefaciuut Bo: confervere faciunt x 
22 add.ed 26 silactici E 26 lacte lio: lacte GS, -tem HE 
27 raritatem E 29 iniactiva E 



DE ARCHITECTURA LIB. VII, IJ, U. VIII 169 

latur. item propter inopiam coloris indici cretam selinu- 
siam aut anulariam vitro, quod Graeci icaiiv appellant, 
inficientes imitationem faciunt indici coloris. 

Quibus rationibus et rebus ad dispositionem firmitates 3 
quibusque decoras oporteat fieri picturas, item quas habe- 
ant omnes colores in se potestates, ut mihi succurrere 
potuit, in hoc libro perscripsi. itaque omnes aedificationum 
perfectiones, quam habere debeant opportunitatem ratio- 
cinationis, septem voluminibus sunt finitae; insequenti 
autem de aqua, si quibus locis non fuerit, quemadmodum 
inveniatur et qua ratione ducatur quibusque rebus, si erit 
salubris et idonea, probetur, explicabo. 



LIBER OCTAVUS. 

De septem sapientibus Thales Milesius omnium rerum 
principium aquam est professus, Heraclitus ignem, Mago- 
rum sacerdotes aquam et ignem, Euripides, auditor Anaxa- 
gorae, quem philosophum Athenienses scaenicum appella- 
verunt, aera et terram, eamque e caelestium imbrium 
conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium ani- 
malium in mundo procreavisse, et quae ex ea essent 
prognata, cum dissolverentur temporum necessitate coacta, 
in eandem redire, quaeque de aere nascerentur, item in 
caeli regiones reverti neque interitiones recipere et dissolu- 
tione mutata in eam recidere, in qua ante fuerant, pro- 
prietatem. Pythagoras vero, Empedocles, Epicharmos alii- 
^ue physici et philosophi haec principia esse quattuor 
proposuerunt: aerem, ignem, terram, aquam, eorumque 

1 selinusiam Joc (PUn. 35, 46) : sinysiam H, synisia S^ sini- 
»iam EG 2 vitro Schn: vitroque (-q.) x icaxiv Turnebus: 
jnsallim (-1 S) x 4 firmitatis x 7 aedificationum HS: edi- 
litioru G 11 ducatur IT/S: inducatur G 18 & (caelestium) E 
lll necessitate ES: -te HG 22 eandem EG: eadem HS 
lle aere nascentur JiJG, dehacre nascentur H, de hac renasce- 
jrentur S 24 in eam — proprietatem om. E fuerant G: 

lerat H, fuit S 2+ proprietates G 



170 • VITRUVII 

inter se cohaerentiam naturali figuratione e generum dis- 

2 criminibus efficere qualitates. animadvertimus vero non 
solum nascentia ex his esse procreata, sed etiam res om- 
nes non ali sine eorum potestate neque crescere nec tueri. 
namque corpora sine spiritus redundantia non possunt 
habere vitam, nisi aer influens cum incremento fecerit 
auctus et remissiones continenter. caloris vero si non 
fuerit in corpore iusta comparatio, non erit spiritus ani-, 
malis neque erectio firma, cibique vires non poterunt 
habere coctionis temperaturam. item si non terrestri cibo 
membra corporis alantur, deficient et ita a terreni prin- 

3 cipii mixtione erunt deserta. animalia vero si fuerint sine 
umoris potestate, exsanguinata et exsucata [a principiorum , 
liquore] interarescent. igitur divina mens, quae proprie 
necessaria essent gentibus, non constituit difficilia et cara, 
uti sunt margaritae, aurum, argentum ceteraque, quae ne- 
que corpus nec natura desiderat, sed sine quibus morta-, 
Lium vita non potest esse tuta, effudit ad manum parata 
per omnem mundum. itaque ex his, si quid forte defit in 
corpore spiritus, ad restituendum aer adsignatus id prae- 
stat. apparatus autem ad auxiiia caloris solis impetus et, 
ignis inventus tutiorem efficit vitam. item terrenus fruc- 
tus escarum praestans copiis supervacuis desiderationibus 
alit et nutrit animales pascendo continenter. aqua vero 
non solum potus sed infinitas usu praebendo necessitates, 

4 gratas, quod est gratuita, praestat utilitates. ex eo etiam 
qui sacerdotia gerunt moribus Aegyptiorum, ostendunt 
omnes res e liquoris potestate consistere. itaque cum hy- 
dria aqua ad templum aedemque casta religione refertur, 
tunc in terra procumbentes manibus ad caelum sublatis 
inventionis gratias agunt divinae benignitati. 

1 cohaerentiam Gal'. -tia x i aliter sine E 6 spiritua, 
Schn: spiritu x 7 continentur G 11 deficientur H 13 deh 
Kr 17 neque natura EG 18 effudit S: efudit//, fudit EG 
19 desit E 25 usui S 28 hydria aqua Ro : hidria qua (r, idri^ 
quam £^, hydrio quem fi", ydria que /S 31 inventionis Bo: -nibv 
EGS, -nibus H beniofnitati HEG: bonitati S 



DE ARCHITECTURA LIB. Vm, 1 171 

Cum ergo et a physicis et philosophis et ab sacer- 
dotibus iudicetur ex potestate aquae omnes res constare, 
3utavi, quoniam in prioribus septem voluminibus rationes 
aedificiorum sunt expositae, in hoc oportere de inven- 
ionibus aquae, quasque habeat in locorum proprietatibus 
virtutes, quibusque rationibus ducatur, et quemadmodum 
ante probetur, scribere. est enim maxime necessaria et I 
ad vitam et ad delectationes et ad usum cotidianum. 

Ea autem erit facilior, si erunt fontes aperti et fluentes. 
sin autem non profluent, quaerenda sub terra sunt capita 
et colligenda. quae sic erunt experienda, uti procumbatur 
in dentes, antequam sol exortus fuerit, in locis, quibus 
erit quaerendum, et in terra mento conlocato et fulto 
prospiciantur eae regiones; sic enim non errabit excelsius 
quam oporteat visus, cum erit inmotum mentum. sed 
ibratam altitudinem in regionibus certa finitione designa- 
3it. tunc, in quibus locis videbuntur umores concrispantes 
et in aera surgentes, ibi fodiatur; non enim in sicco loco 
loc potest signum fieri. 

Item animadvertendum est quaerentibus aquam, quo 2 
genere sint loca; certa enim sunt, in quibus nascitur. in 
Breta tenuis et exilis et non alta est copia; ea erit non 
optimo sapore. item sabulone soluto tenuis, sed inferioris 
oci invenietur; ea erit limosa et insuavis. terra autem 
aigra sudores et stillae exiles inveniuntur, quae ex hibernis 
empestatibus collectae in spissis et solidis locissubsidunt; 
laec habent optimum saporem. glarea vero mediocres 
t non certae venae reperiuntur; hae quoque sunt egregia 
suavitate. item sabulone masculo harenaque carbunculo 
-certiores et stabiliores sunt copiae; eaeque sunt bono 

1 a sacerdotibus S 2 & potestate H 3 in om. G iu 
'upiorib, vii vol. S 7 ante Ro: inte H, int E, inter G, in 

:erra S 8 delectiones H et a. c. G 19 signum potest S 
!0 quaerentibus aquam auimadvertendum est «S^ 24 invenitur «S 
16 sudoris H 27 h§ (r 28 non certae Joc {Fav., Flin^: non 
ncertae {cum in add.) x h§c quoque egregia sunt S 30 et 
itabiliores G\ om. HS eeque G: aeque H, heq» S 



172 VITRUVII 



I 



sapore. rubro saxo et bonae et copiosae, si non per 
intervenia dilabantur et liquescant. sub radicibus autem 
montium et in saxis silicibus uberiores et affluentiores; 
eaeque frigidiores sunt et salubriores. campestribus autem 
fontibus salsae, graves, tepidae, non suaves, nisi quae ex 
montibus sub terra submanantes erumpunt in medios 
campos ibique arborum umbris contectae praestant mon- 

3 tanorum fontium suavitatem. signa autem, quibus terrarum 
generibus supra scriptum est, ea invenientur nascentia: 
tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, hedera 
aliaque, quae eiusmodi sunt, quae non possunt nasci per 
se sine umore. solent autem eadem in lacunis nata esse, 
quae sidentes praeter reliquum agrum excipiunt eximbribus 
et agris per hiemem propterque capacitatem diutius con- 
servant umorem. quibus non est credendum, sed quibusi 
regionibus et terris, non lacunis, ea signa nascuntur, noni 
sata, sed naturaliter per se procreata, ibi est quaerenda. 

4 in quibus si eae significabuntur inventiones, sic erunt ex-i 
periundae. fodiatur quoquoversus locus latus ne minusi 
pedes <(tres, altus pedes)> quinque, in eoque conlocetur 
circiter solis occasum scaphium aereum aut plumbeum aut 
pelvis. ex his quod erit paratum, id intrinsecus oleo un- 
gatur ponaturque inversum, et summa fossura operiatur 
harundinibus autfronde, supra terra obruatur; tumpostero 
die aperiatur, et si in vaso stillae sudoresque erunt, iS; 

5 locus habebit aquam. item si vasum ex creta factum noD; 
coctum in ea fossione eadem ratione opertum positum 
fuerit, si is locus aquam habuerit, cum apertum fuerit, 
vas umidum erit et iam dissolvetur ab umore. vellusque 
lanae si conlocatum erit in ea fossura, insequenti autemj 

1 et bonae et copiosae Kr: et copiosae et bonaeo; 4 aeque' 
jBT, h§q»/S, atque G^ 5 suavis jff 6 medio campo sibique ir<S t 
» ea om. S 13 sedentes x 17 quaerenda est S 18 eae HS: 
h§ G 20 add. Phil {ex Fav.) 21 scapiu G 22 id S: idque 
HG {nisi est: idque ex his, quod erit paratum) 23 ungua- 
tur S opereatur H 25 vase S sudoris H 26 vasum 
HG: invas/S' 28 cum apertum fuerit om. S {del. G'^) 2» ab 
(umore) om. S 30 autem om. S 



DE ARCHITECTURA LIB. VIII, 1 173 

die de eo aqua expressa erit, significabit eum locum habere 

copiam. non minus si lucerna concinnata oleique plena 

3t accensa in eo loco operta fuerit conlocata et postero 

iie non erit exusta, sed habuerit reliquias olei et en- 

ychnii ipsaque umida invenietur, indicabit eum locum 

labere aquam, ideo quod omnis tepor ad se ducit umores. 

:em in eo loco ignis factus si fuerit et percalefacta terra 

) adusta vaporem nebulosum ex se suscitaverit, is locus 

labebit aquam. cum haec ita erunt pertemptata et, quae 6 

lupra scripta sunt, signa inventa, tum deprimendus est 

)uteus in eo loco, et si erit caput aquae inventum, plures 

r<irca sunt fodiendi et per specus in unum locum omnes 

onducendi. 

Haec autem maxime in montibus et regionibus septen- 
rionalibus sunt quaerenda, eo quod in his et suaviora et 
alubriora et copiosiora inveniuntur. aversi enim sunt 
olis cursui, et in his locis primum crebrae sunt arbores 
silvosae, ipsique montes suas habent umbras obstantes 
radii solis non directi perveniunt ad terram nec possunt 
mores exurere. intervallaque montium maxime recipiunt 7 
nbres et propter silvarum crebritatem nives ab umbris 
rborum et montium ibi diutius conservantur, deinde 
quatae per terrae venas percolantur et ita perveniunt 
i infimas montium radices, ex quibus profluentes fontium 
rumpunt ructus. campestribus autem locis contrario non 
ossunt habere copias. nam quaecumque sunt, non possunt 
ibere salubritatem, quod solis vehemens impetus propter 
illam obstantiam umbrarum eripit exhauriendo fervens 
i planitie camporum umorem, et si quae sunt aquae 
)parentes, ex his, quod est levissimum tenuissimumque 
subtili salubritate, aer avocans dissipat in impetum caeli, 
laeque gravissimae duraeque et insuaves sunt partes, 

1 eo locom W 4 inlychni HS^ =lychni G'^ 6 ducit HG : 
ibit S 7 percalfacta H et a. c. G 12 per specus ed: per- 
icuus HS, ppsicuus G U et regionibus om. E 25 ructus 
G: fructus H {i. marg. G), fluctus S 30 apparantes // 
quaque H dur§ {om. que) S 



174 VITRUVII 

II eae in fontibus campestribus relinquuntur. itaque, quae 
ex imbribus aqua colligitur, salubriores habet virtutes,i 
quod eligitur ex omnibus fontibus levissimis subtilibusque 
tenuitatibus, deinde per aeris exercitationem percolatai 
tempestatibus liquescendo pervenit ad terram. etiamque 
non crebriter in campis confluunt imbres, sed in montibus 
aut ad ipsos montes, ideo quod umores ex terra matutino 
solis ortu moti cum sunt egressi, in quamcumque partemi 
caeli sunt proclinati, trudunt aera; deinde, cum sunt moti.i 
propter vacuitatem loci post se recipiunt aeris ruentis 

2 undas. aer autem, qui ruit, trudens quocumque umorem 
per vim spiritus impetus et undas crescentes facit ventorum. 
a ventis autem quocumque feruntur umores conglobati 
ex fontibus et fluminibus et paludibus et pelago, cumi 
tepores solis colligunt et exhauriunt et ita tollunt in altitu- 
dinem nubes. deinde cum aeris unda nitentes, cum perven- 
tum ad montes, ab eorum offensa et procellis proptei 
plenitatem et gravitatem liquescendo disparguntur et ita 
diffunditur in terras. 

3 Vaporem autem et nebulas et umores ex terra nasci 
haec videtur efficere ratio, quod ea habet in se et calores 
fervidos et spiritus inmanes refrigerationesque et aquarum 
magnam multitudinem. ex eo, cum refrigeratum noctu so) 
oriens impetu tangit orbem terrae et ventorum flatus 
oriuntur per tenebras, ab umidis locis egrediuntur in alti- 
tudinem nubes. aer autem cur a sole percalefactus cuir 

4 rationibus tollit ex terra umores, licet ex balineis exem- 
plum capere. nullae enim camerae, quae sunt caldariorum 
supra se possunt habere fontes, sed caelum, quod est ib 
ex praefurniis ab ignis vapore percalefactum, corripit 63 

1 frontibus U 3 eo quod *b' 4 deinde — tempestatibui 
<m E 10 ruentis Ro: ruentes x 13 feruntur H^^SE^G'^ 

feruuntur JET, ferentur EG 14 & fl. S: ex fl. HEG 15 te 
pores Kr: tsepore E, tempore HG, tepore S 18 disparguntu] 
a.c.E: dispargunt HSE'G (dispergunt G') 21 et (caloree 
om. E et a. c. G 25 oriundus E 26 nubis EG cur Kr 
cum X percalcefactus B^(r (percalefectus a. c. S) 27 balneis G 
2» ibi ed: ubi x 



DE ARCHITECTUKA LIB. VIII, 2 175 

mvimentis aquam et aufert secum in camararum curva- 

ituras et sustinet, ideo quod semper vapor calidus in alti- 

tudinem se trudit. et primo non remittit propter brevi- 

;atem, simul autem plus umoris habet congestum, non 

3otest sustinere propter gravitatem, sed stillat supra 

avantium capita. item eadem ratione caelestis aer, cum 

ab sole percepit calorem, ex omnibus locis hauriendo tollit 

umores et congregat ad nubes. ita enim terra fervore 

iacta eicit umores, <^ut^ etiam corpus hominis ex calore 

emittit sudores. indices autem sunt eius rei venti, ex 

uibus qui a frigidissimis partibus veniunt procreati, sep- 

tentrio et aquilo, extenuatos siccitatibus in aere flatus 

Dirant; auster vero et reliqui, qui a solis cursu impetum 

aciunt, sunt umidissimi et semper adportant imbres, quod 

aercalefacti ab regionibus fervidis adveniunt et omnibus 

erris lambentes eripiunt umores et ita eos profundunt ad 

eptentrionales regiones. 

Haec autem sic fieri testimonio possunt esse capita 
uminum, quae orbe terrarum chorographiis picta item- 
ue scripta plurima maximaque inveniuntur egressa ad 
eptentrionem. primumque in India Ganges et Indus ab 
!^aucaso monte oriuntur; Syria Tigris et Euphrates; Asiae 
tem Ponto Borysthenes, Hypanis, Tanais; Colchis Phasis: 
3-allia Rhodanus; Celtica Rhenus; citra Alpis Timavos et 
adus; Italia Tiberis; Maurusia, quam nostri Mauretaniam 
ppellant, ex monte Atlante Dyris, qui ortus ex septen- 
rionali regione progreditur per occidentem ad lacum 
Cptagonum et mutato nomine dicitur Agger, deinde ex 

1 camerarum *S' 6 item S: idem HEG « a sole S 
•ercipit ESG'' 9 add. Mar 10 emittit SG'': emit ut HEG 
3mit ut sudores emit ut sudore indices aut eius E) 12 aquilo: 
quibus E & tenuatos (et ten. G) x 13 spirans E et 

c. G 14 adportent H 16 et Ro: ex x omnis H 16 lam- 
entes Joc: labentes x l» chorographus E et a. c. G 21 Indus: 
ioIusjE" acaucasoAS' 2S item S G^ : idem H E G co\chj8 EG^ 
onchis H, chonchis S 24 alpis HG: alpes ES 26 maurussia 
?, marussia G mauritania S 26 antlilante EG dryis HG^ 
TjB E 27 locum E 



1 76 VITRUVII 

lacu Eptabolo sub montes desertos subterfluens per meri- 
diana loca manat et influit in Paludem quae appellatur, 
circamcingit Meroen, quod est Aethiopum meridianorum 
regnum, ab liisque paludibus se circumagens per flumina 
Astansobam et Astoboam et alia plura pervenit per montes 
ad cataractam ab eoque se praecipitans per septentrionalem 
pervenit inter Elephantida et Syenen Thebaicosque in 

7 Aegyptum campos et ibi Nilus appellatur. ex Mauretania 
autem caput Nili profluere ex eo maxime cognoscitur, 
quod ex altera parte montis Atlantis alia capita item pro- 
fluentia ad occidentem Oceanum <petunt)>, ibique nascun- 
tur ichneumones, crocodili, aliae similes bestiarum piscium- 
que naturae praeter hippopotamos. 

S Ergo cum omnia flumina magnitudinibus in orbis ter-'i 
rarum descriptionibus a septentrione videantur profluere ' 
Afrique campi, qui sunt in meridianis partibus subiecti 
solis cursui, latentes penitus habeant umores nec fontes 
crebros amnesque raros, relinquitur, uti multo meliora ! 
inveniantur capita fontium, quae ad septentrionem aut 
aquilonem spectant, nisi si inciderint in sulphurosum lo- 
cum aut aluminosum seu bituminosum. tunc enim per- 
mutantur <(et)> aut calidae aquae aut frigidae odore malo 

9 et sapore profundunt fontes. neque enim calidae aquae 
est ulla proprietas, sed frigida aqua, cum incidit percur- 
rens in ardentem locum, effervescit et percalefacta egre- j 
ditur per venas extra terram. ideo diutius non potest j 
permanere, sed brevi spatio fit frigida. namque si natura- 
liter esset calida, non refrigeraretur calor eius. sapor autem 
et odor et color eius non restituitur, quod intinctus et 
commixtus est propter naturae raritatem. 

3 aethiopioru E 5 astansoban EG, hastansoban S^ -ba S 
astoboam G*^: adstoboam x 7 suenen x 8 §gipti S lO ex 
oni. S antlantis E et a. c. G 11 add. Kr 12 crocodili 
H: -dilli EG, -drilli S 13 hippotamos E, inpropotamos G 
15 aseptentrione H 17 habeant Joc: -bent x 18 amnosque' 
E et a. c. G 21 aluminatosum E et a. c. HG 22 add. Joc 
23 pfundunt S, produnt E 27 sed HSG'': sub EG 28 cal- 
coleius H 2d color E: calor HGS 



DE ARCHITECTURA LIB. VIII, 2. 3 177 

1 Sunt autem etiam nonnulli fontes calidi, ex quibus III 
profluit aqua sapore optimo, quae in potione ita est sua- 
vis, uti nec fontalis ab Camenis nec Marcia saliens desi- 
deretur. haec autem ab natura perficiuntur his rationibus. 
cum in imo per alumen aut bitumen seu sulphur ignis 

lexcitatur, ardore percandefacit terram, quae est supra 
se; item fervidum emittit in superiora loca vaporem, et 
ita, si qui in is locis, qui sunt supra, fontes dulcis aquae 
nascuntur, offensi eo vapore effervescunt inter venas et 
iia profluunt incorrupto sapore. sunt etiam odore et sa- 2 

. [)i)re non bono frigidi fontes, qui ab inferioribus locis 
peiiitus orti per loca ardentia transeunt et ab eo per 
longum spatium terrae percurrentes refrigerati perveniunt 
siipra terram sapore, odore coloreque corrupto, uti in 

; Tiburtina via flumen Albula et in Ardeatino fontes fri- 
yidi eodem odore, qui sulphurati dicuntur, et reliquis 

rlocis similibus. hi autem, cum sunt frigidi, ideo videntur 
ispectu fervere, quod, cum in ardentem locum alte peni- 
tus inciderunt, umore et igni inter se congruentibus of- 

5 fensa vehementi fragore validos recipiunt in se spiritus, 

ht ita inflati vi venti coacti bullientes crebre per fontes 
egrediuntur. ex his autem qui non sunt aperti, sed <(grumis)> 
aut saxis continentur, per angustas venas vehementia 
spiritus extruduntur ad summos grumorum tumulos. ita- 3 

:i[ue qui putant se altitudine, qua sunt grumi, capita fon- 
tium posse habere, cum aperiunt fossuras latius, decipiun- 
tur. namque uti aeneum vas non in summis labris plenum 
sed aquae mensurae suae capacitatis habens <^e > tribus duas 
partes operculumque in eo conlocatum, cum ignis vehe- 

: uienti fervore tangatur, percalefieri cogit aquam, ea autem 
[)ropter naturalem raritatem in se recipiens fervoris vali- 



1 etiam om. S 2 est suavis H: suavis est EGS 3 de 
camenis S 7 item Kr: autem x 14 super jEJ G 1» ofiFensi S 
il et e^ : ut ;r crebrae H, crebr§ EGS 22 add. Kr 24 itaque 
— proprietatem {193, 18) om. E 25 qui putant rec: quutaut 
HG^ qui tanta SG'^ 26 posse Joc: fosse H, foss^ GS 
fort. fossura os 28 add. ed 29 operculum ed: opei-tum x 

ViTRu V. de ftrchitect. ed. Krohn. 12 



178 VITRUYII 

dam inflationem non modo implet vas, sed spiritibus ex- 
tollens operculum et crescens abundat, sublato autem oper- 
culo emissis inflationibus in aere patenti rursus ad suum 
locum residit: ad eundem modum ea capita fontium cum 
sunt angustiis compressa, ruunt in summo spiritus aquae 
bullitus, simul autem sunt latius aperti, exanimati per 
raritates liquidae potestatis residunt et restituuntur in i 
libramenti proprietatem. ■j 

4 Omnis autem aqua calida ideo [quod] est medicamen- ' 
tosa, quod in pravis rebus percocta aliam virtutem recipit ( 
ad usum. namque sulphurosi fontes nervorum labores , 
reficiunt percalefaciendo exurendoque caloribus e corpori- ] 
bus umores vitiosos. aluminosi autem, cum dissoluta mem- ; 
bra corporum paralysi aut aliqua vi morbi receperunt, fo- 
vendo per patentes venas refrigerationem contraria caloris ( 
vi reficiunt, et hoc continenter restituuntur in antiquam 
membrorum curationem. bituminosi autem interioris cor- 1 

5 poris vitia potionibus purgando solent mederi. est autem 
aquae f rigidae genus nitrosum , uti Pinnae Vestinae , Cu- 
tiliis aliisque locis similibus, quae potionibus depurgat per ^; 
alvumque transeundo etiam strumarum minuit tumores. i 
ubi vero aurum, argentum, ferrum, aes, plumbum reliquae- 
que res earum similes fodiuntur, fontes inveniuntur copiosi, 
sed hi maxime sunt vitiosi. habent enim, uti aquae calidae 
sulphur alumen bitumen, faecem, quae, per potiones cum . 
in corpus iniit et per venas permanando nervos attingit 
et artus, eos durat inflando. igitur nervi inflatione tur- 
gentes e longitudine contrahuntur et ita aut nervicos 
aut podagricos efficiunt homines, ideo quod ex durissimis 



4 resedit x B compressa ruunt G: conpraesserunt J?, 

copresserunt S 8 proprietatem ed: -te x » del. rec 15 re- 
frigerationem ed: -ne x caloris vi Joc. calores ui G, calore 
sui HES 16 recipiunt S restituunt antiquam membrorum 
conversationem iJo^ {del. in add. et interpolatione ; cf. 86^ 19 
et 241, 23) 1» pinae E 24 uti Bo: vitia x 25 faecem, 
quae Kr: eaedemque HSG'^, Ea denique (r, haedenique E 
26 init E^ 27 turgente se HS 



DE ARCHITECTURA LIB. VIII, 3 179 

et spissioribus rigidissimisque rebus intinctas habent ve- 
iiiirum raritates. aquae autem species est, quae cum habeat 6 
non satis perlucidas * * * * et ipsa uti flos natat in 
summo, colore similis vitri purpurei. haec maxime consi- 
derantur Athenis. ibi enim ex eiusmodi locis et fontibus 
in asty et ad portum Piraeum ducti sunt salientes, e 
(inibus bibit nemo propter eam causam, sed lavationibus 
et reliquis rebus utuntur, bibunt autem ex puteis et ita 
vitant eorum vitia. Troezeni non potest id vitari, quod 
omnino aliud genus aquae non reperitur, nisi quod Cib- 
deli habeant; itaque in ea civitate aut omnes aut maxima 
parte sunt pedibus vitiosi. Cilicia vero civitate Tarso 

: flumen est nomine Cydnos, in quo podagrici crura mace- 
rantes levantur dolore. 

y Sunt autem et alia multa genera, quae habent suas 7 
])roprietates, ut in Sicilia flumen est Himeras, quod, a 
tonte cum est progressum, dividitur in duas partes; quae 
l)ars profluit contra Etruriam, quod per terrae dulcem 

( sucum percurrit, est infinita dulcedine, quae altera parte 
per eam terram currit, unde sal foditur, salsum habet 
saporem. item Paraetonio et quod est iter ad Ammonem 
et Casio ad Aegyptum lacus sunt palustres, qui ita sunt 
siilsi, ut habeant insuper se salem congelatum. sunt autem 

1 et aliis pluribus locis et fontes et flumina <(et)> lacus, qui 

; })er salifodinas percurrentes necessario salsi perficiuntur. 
alii autem per pingues terrae venas profluentes uncti oleo 8 
t"()ntes erumpunt, uti Solis, quod oppidum est Ciliciae, 
Humen nomine Liparis, in quo natantes aut lavantes ab 

! ipsa aqua unguntur. similiter Aethiopiae lacus est, qui 

. uuctos homines efficit, qui in eo nataverint, et India, qui 

1 spissioribus ed: spissionibus x rigidissiinis Kr: frigi- 
lissimis x 4 consideratur G'^ 6 huiusmodi E 6 pureum 
i\ pyreu S 7 hanc causam S labationibus H » quia 
)nmino S 10 n repperitur aqu§ S cibi deli G 12 civitate 
foc: civitas x tharso fl"6r, thirso /i^ 18 quia per <S 19 quae 
lu altera p. S 21 pareconio S 22 cassio HS 24 add. ed 
J» unguuntur *S' 80 nataverit H in india jS qui HS: 
lug EG 

12* 



180 VITRUVII 



\ 



sereno caelo emittit olei magnam multitudinem, item 
Carthagini fons, in quo natat insuper oleum, odore uti 
scobe citreo; quo oleo etiam pecora solent ungere. Za- 
cyntho et circa Dyrrachium et ApoIIoniam fontes sunt, 
qui picis magnam multitudinem cum aqua evomunt. Baby- 
lone lacus amplissima magnitudine, qui Xijuvr) acqpaXTixic 
appellatur, habet supra natans liquidum bitumen; quo 
bitumine et latere testaceo structum murum Samiramis 
circumdedit Babyloni. item lope in Syria Arabiaque 
Nomadum lacus sunt inmani magnitudine, qui emittunt 
bituminis maximas moles, quas diripiunt qui habitant circa. 

9 id autem non est mirandum; nam crebrae sunt ibi lapidi- 
cinae bituminis duri. cum ergo per bituminosam terram 
vis erumpit aquae, secum extrahit et, cum sit egressa extra 
terram, secernitur et ita reicit ab se bitumen. etiamque 
est in Cappadocia in itinere, quod est inter Mazaca et 
Tyana, lacus amplus, in quem lacum pars sive harundinis 
sive alii generis si demissa f uerit et postero die exempta, 
ea pars, quae fuerit exempta, invenietur lapidea, quae 
autem pars extra aquam manserit, permanet in sua proprie- 

10 tate. ad eundem modum Hierapoli Phrygiae effervet 
aquae calidae multitudo, e quibus circum hortos et vineas 
fossis ductis inmittitur; haec autem efficitur post annum 
crusta lapidea. ita quotannis dextra ac sinistra margines 
ex terra faciundo inducunt eam et efficiunt his crustis in 
agris saepta. hoc autem ita videtur naturaliter fieri, quod 
in is locis et ea terra, quibus [is] nascitur, sucus subest 
coaguli naturae similis; deinde cum commixta vis egre- 



1 magna olei S 2 fons e in quo S 3 quo SE'G'^: quod 
HEG ungere Kr: ungeri H, ungueri EG^ ungui S 

zachinto x 4 dirrachium x 5 babilone x 6 limnea spartacis' 
X (corr. Schott) 7 quo SE'^G'^: quod HEG 8 testatio x 
sameramis HEG^ sameranis S » Babyloni Muller-Str.: -nem, 
(-ne) X lope Joc : tope x lO Nomadum Rode : numidarum x 
16 a se 5 Est etiam in C. S 16 capodocia EG 17 tuana x 
inqua lacfi G^ inquo lacu G'^ 18 demissa G'^: dimissa x 
postera E 25 his Joc: inhis (cum in add.) x 26 ita om. S 
27 del Bo [fort. id) 



DE ARCHITECTURA LIB. VIII, 3 181 

ditur per fontes extra terram, a solis et aeris calore cogi- 
tur congelari, ut etiam in areis salinarum. videtur. item ii 
sunt ex amaro suco terrae fontes exeuntes vehementer 
amari, ut in Ponto est flumen Hypanis. <^is)> a capite 
profiuit circiter milia xl sapore dulcissimo; deinde, cum 
pervenit ad locum, qui est ab ostio ad milia clx, admi- 
scetur ei fonticulus oppido quam parvulus. is cum in eum 
influit, tunc tantam magnitudinem fiuminis facit amaram, 
ideo quod per id genus terrae et venas, unde sandaracam 
fodiunt, ea aqua manando perficitur amara. 

Haec autem dissimilibus saporibus a terrae proprie- 12 
tate perficiuntur, uti etiam in fructibus videtur. si enim 
radices arborum aut vitium aut reliquorum seminum non 
ex terrae proprietatibus sucum capiendo ederent fructus, 
uno genere essent in omnibus locis et regionibus omnium 
sapores. sed animadvertimus insula Lesbo vinum protro- 
pum, Maeonia Catacecaumeniten, Lydia Tmoliten, Sicilia 
Mamertinum, Campania Falernum, Terracina et Fundis 
Caecubum reliquisque locis pluribus innumerabili multitu- 
dine genera vini virtutesque procreari. quae non aliter 
possunt fieri, nisi, cum terrenus umor suis proprietatibus 
saporis in radicibus sit infusus, enutrit materiam, per quam 
egrediens ad cacumen profundat proprium loci et generis 
sui <^in)> fructus saporem. quodsi terra generibus umo- 13 
rum non esset dissimilis et disparata, non tantum in Syria 
et Arabia in harundinibus et iuncis herbisque omnibus 
essent odores, neque arbores turiferae, neque piperis darent 

1 calor B" 2 salinariis E^G 4 hipanis fi^^SG^^: inpanis jE^(x 
add. Eo 7 fonticulos H parvolus H 8 tunc: tertiaro E 
tanta magnitudine H 9 vena E, vense E^ sandaraca EG 
10 f diunt Muller-Str.: fodiuntur x ea Joc: & (et) x 16 in- 
3ulam (-a) lesbon . . . maloniam (-a; Maeoniam Phil) . . . lidiam 
'-a) . . . siciliam . . . campaniam (-a) x {ablativos restituit Mar) 
protropum Joc: protyrum x 17 catacecaumeniten Mar: cata- 
3(a)ecaumen . Item x Tmoliten Phil: moliton x 18 Terracina 
Kr: interracinam (-a) {cum in add.) x sundis E 19 Caecu- 
Dum ed: caesibum x 21 proprietatis E et a. c. G 22 saporis 
•ec: -res x 24 add. Kr 26 iuncis Joc: uineis x 27 fort. dantes. 



182 VITRUVn 

bacas, nec niurrae glaebulae, nec Cyrenis in ferulis laser 
nasceretur, sed in omni terra regionibus eodem genere 
omnia procrearentur. has autem varietates terrae umoris 
qualitatis regionibus et locis inclinatio mundi et solis im- 
petus propius aut longius cursum. faciendo tales efficit. i 
nec solum in his rebus, sed etiam in pecoribus et armentis 
haec non ita similiter efficerentur, nisi proprietates singu- 
larura terrarum <^umorum)> in regionibus ad solis pote- 

14 statem temperarentur. sunt enimBoeotiae flumina Cephisos 
et Melas, Lucanis Crathis, Troia Xanthus inque agris Cla- 
zomeniorum et Erythraeorum et Laodicensium fontes. ad ( 
<(ea)> flumina cum pecora suis temporibus anni parantur ad 
conceptionem partus, per id tempus adiguntur eo cotidie 
potum, ex eoque, quamvis sint alba, procreant aliis locis 
leucophaea, aliis locis pulla, aliis coracino colore. ita 
proprietas liquoris, cum init in corpus, proseminat intinctam f 
sui cuiusque generis qualitatem. igitur quod in campis 
Troianis proxime flumen armenta rufa et pecora leucophaea 
nascuntur, ideo id flumen Ilienses Xanthum appellavisse 
dicuntur. 

15 Etiamque inveniuntur aquae genera mortifera, quae 
per maleficum sucum terrae percurrentia recipiunt in se( 
vim venenatam, uti fuisse dicitur Terracinae fons, qui ] 
vocabatur Neptunius, ex quo qui biberant inprudentes, 
vita privabantur; quapropter antiqui eum obstruxisse di- 
cuntur. et Chrobsi Thracia lacus, ex quo non solum qui 



1 myrrae EG 2 eodem genera H^ eadem genera S 
3 terrae umoris qualitatis transp. Kr : post efficit v. 5 exh. x sic : 
terrae (h /S^umoresquae (Qu§ EG) qualitates x 5 propius E^G^: 
proprius x aut E: ut HGS 6 nec: n S (armentis) dis- 
cernuntur add. (postea del.) S 7 dissimiliter S 8 add. Bo 
inregionibus EG: ingeneribus HS (sed t regionib' in marg. S'^ 

9 temperarentur SG'^: perarentur JJ, pararentur EG enim: 1 
&ia S boetiae x cephisos HSG'^: zephisos £", zephiros G 

10 Crathis ed: aeraris x 12 add. JRo (deleto eo v. 13) 
13 adiguntur^: adicuntur jffG', adiciuntur^S 14 qua vi&HG 
16 caracino >S 19 nilienses HS 21 Inveniuntur etiam S 
23 terrae cinae x 26 crobsi E thratia HS 



DE ARCHITECTURA LIB. VIII, 3 183 

iberint, moriuntur, sed etiam qui laverint. item in Thes- 
ilia fons est profluens, ex quo fonte nec pecus ullum 
ustat nec bestiarum genus ullum propius accedit; ad 
uem fontem proxime est arbor florens purpureo colore. 
on minus in Macedonia quo loci sepultus est Euripides, 16 
extra ac sinistra monumenti advenientes duo rivi con- 
arrunt in unum, e quibus ad unum accumbentes viatores 
ransitare solent propter aquae bonitatem, ad rivum autem, 
ui est ex altera parte monumenti, nemo accedit, quod 
lortiferam aquam dicitur habere. item est in Arcadia 
onacris nominata terrae regio, quae habet in montibus 
K. saxo stillantes frigidissimos umores. haec autem aqua 
TUYOC ubujp nominatur, quam neque argenteum neque 
sneum nec ferreum vas potest sustinere, sed dissilit et 
issipatur. conservare autem eam et continere nihil aliud 
otest nisi mulina ungula, qua etiam memoratur ab Anti- 
atro in provinciam, ubi erat Alexander, per lollam filium 
erlata esse et ab eo ea aqua regem esse necatum. item 17 
Ipibus in Cottii regno est aqua, ex qua qui gustant, 
atim concidunt. agro autem Falisco via Campana in 
impo Corneto est lucus, in quo fons oritur, ibique avium 
b lacertarum reliquarumque serpentium ossa iacentia 
pparent. 

Item sunt nonnullae acidae venae fontium, uti Lyn- 
3sto et in Italia Velino, Campania Teano aliisque locis 
iuribus, quae hanc habent virtutem, uti calculos, in vesi- 
s qui nascuntur in corporibus horainum, potionibus discu- 
ant. fieri autem hoc naturaliter ideo videtur, quod acer 18 
[. acidus sucus subest in ea terra, per quam egredientes 

1 laberint H 8 proprius H 4 fonte S 6 quo loci S: 
iiod loci IT, quo loco EG 7 e quibus ad unum EG: om. HS 
pransitare Joc: transitare x 9 quod HG: quia ES 11 non 
^ris X 12 aqua styglos hydor GS, aquas tyglos hydor HE 
orr. ed) 18 argentum fi" 16 qua ii^o : quae ic 17 provinciam 
l: -cia HEG, -tia S 18 perlata Laet: -ta S, -tum HEG 
' Cottii Ro (Cotti Joc): crobi x ex qua EG: om. HS 

ibique EG: ubique H, ubi 5 25 Velino Budaeus {Plin. 

l, 9): vienna x theano x 26 uti HS: ut EG vessicis S 



184 VITRUVII 



I 



venae intinguntur acritudine, et ita, cum in corpus inie 
runt, dissipant quae ex aquarum subsidentia in corporibus 
et concrescentia offenderunt. quare autem discutiantur es 
acidis eae res, sic possumus animadvertere. ovum in acetc 
si diutius positum fuerit, cortex eius mollescet et dissol- 
vetur. item plumbum, quod est lentissimum et gravissi 
mum, si in vase conlocatum fuerit et in eo acetum suffu 
sum, id autem opertum et oblitum erit, efficietur, uti 

19 plumbum dissolvatur et fiat cerussa. eisdem rationibus 
aes, quod etiam solidiore est natura, similiter curatum si 
fuerit, dissipabitur et fiet aerugo. item margarita. non 
minus saxa silicea, quae neque ferrum neque ignis potest 
per se dissolvere, cum ab igni sunt percalefacta, aceto 
sparso dissiliunt et dissolvuntur. ergo cum has res ante 
oculos ita fieri videamus, ratiocinemur isdem rationibus 
ex acidis propter acritudinem suci etiam calculosos 
natura rerum similiter posse curari. 

20 Sunt autem etiam fontes uti vino mixti, quemadmodum 
est unus Paphlagoniae , ex quo eam aquam sine vino po- 
tantes fiunt temulenti. Aequiculis autem in Italia et in 
Alpibus natione Medullorum est genus aquae, quam qui 

21 bibunt, efficiuntur turgidis gutturibus. Arcadia vero civi- 
tas est non ignota Clitor, in cuius agris est spelunca pro- 
fluens aqua, e qua qui biberint, fiunt abstemii. ad eum 
autem fontem epigramma est in lapide inscriptum hac 
sententia versibus graecis: eam non esse idoneam ad la- 
vandum, sed etiam inimicam vitibus, quod apud eum f ontem 
Melampus sacrificiis purgavisset rabiem Proeti filiarum 
restituissetque earum virginum mentes in pristinam sani- 
tatem. epigramma autem est id, quod est subscriptum: 



I 



1 intinguuntur S inierint E*^ 3 offenderint E'^ 4 h§ 
rcB S 5 moUescit HS 9 fiet H cerosa S 13 igne S 
18 autem om. S 19 ex quo eam aquam sine EG: exco eam 
sine H (ex quo potantes sine vino fiunt tem. S) 21 natione] 
Medullorum — rationibus [bellissime (pag. 208, 25) otn. S 
23 clitori x 24 aquae . quaqui E^ aqu§ . quo qui G, aquae 
qui H 26 hac sententia Joc: haec sententiae x 



DE ARCHITECTURA LIB. VIII, 3 185 

(XYpOTOti ^^^ TToijLivaic t6 )uecr|juppiv6v r\v ce papuvr) 
bivpoc dv' ecxaiidc KXeiiopoc epxojuevov, 
) xaTc |uev dTT6 Kprjvric dpucai TTOiua Kai Tuapd vujucpaic 
ubpidciv CTflcov TTdv t6 c6v aiTToXiov' 
d\Xd cu juriT' erri XouTpd pdXric xpoi» ^^ c^ '^cti aupr| 

TTri<(|ur|)>vr] <(TepTTvfic> evT6c eovTa jueGric* 
q)euYe b' ejufiv TTriyriv |uicd|UTTeXov, ev0a MeXd|UTTOuc 
I Xucdjuevoc Xuccric TTpoiTibac dpTejueac 

TudvTa Kaeap|u6v epan^ev dTTOKpucpov, <euT' dp' dTr' "ApYOuc 
oupea Tprixeir|c fiXuOev 'ApKabir|c)>. 

item est in insiila Cia fons, e quo qui inprudentes biberint, 22 
fiunt insipientes, et ibi est epigramma insculptum ea 
sententia: iucundam eam esse potionem fontis eius, sed 
qui biberit, saxeos habiturum sensus. sunt autem ver- 
sus hi: 



1 Epigrammata quae sequuntur eadem graece extant in Ec- 
logis Florentinis {de mirahilibns) quae siih ficto Sotionis nomine 
{ex cod. Laur. Lvr, 1) olim edidit H. Stephanus {cf. V. Bose, 
Afiecdota i, Osqq.et ed.priorispraef.p. vii). ea hic plane omisit 
E. {Bose). — singulae litterae quibus discedit G ab H adscriptae 
sunt supra singidas lectionum codicis H Arpaxa H {et om. a 

N A 

fin.) G HNeeBaPYHN 2 bivjjoc : myoc G Kaixopoc 3 xaic 
Kr: Tac HG atro: axio HG KPHNHKapYcai HG Kanapa G 

a 
4 ubpiaciv: YApeaciN H crricov: CTniNCON G Trav: TiaN G 

\ \ N 

aiTTOoAioN H (aiNo OMON G) 5 NaMaciMHxeTriaoYTpaBaTiTexpa- 
MHCHKaiAYPH 6 -iTr||ur|vri — ^\xr\v om. G Trr|<:^|ur|)>vri 

^TCpTTVriC^ eVTOC: TTHNHCNTYC H 7 5' €|U)-|V : ACTH H TTTlYri'^ = 

iT a 
iTHrHN G McicaMTreAON Me\a|UTTouc: MeaAMi|TOYC G 8 \uca- 

ILievoc Xuco^c: aYcaMeNojcaYcenc ff, aMCNo caT conc G (Xoucdiuevoc 

IT 

Laur.) TTPoiTiaacapxeMeiac (dpxeiu^ac Sch: dpYaXeric Laur.) 

a Ti 

^Pavyev Schdfer KA-9-apMONeKoYeNerraxPYyoN Qioc verbo finitur 
epigr. in HG, reliqua ex Ecl. Flor. addiderunt edd.) ll chia 
. HEG (cea Plin.) equo H: exquo EG 13 iocundum EG 
14 sensus E: sensos HG 15 Lii H 



186 VITRUVII 

fjbeTa ijJuxpoO TTOjuaTOC Xipdc, fjv dvapdWei 
^TTTiTri, dXX' dvooc) Trexpoc 6 xficbe ttiujv. 

23 Susis autem, in qua civitate est regnum Persarum, fonti-J 
culus est, ex quo qui biberint, amittunt dentes. item in(i( 
eo est scriptum epigramma, quod significat hanc senten- 5 
tiam: egregiam esse aquam ad lavandum, sed ea si bi- 
batur, excutere e radicibus dentes. et huius epigrammatos 
sunt versus graece: 

libaTa KpavdevTtt pXe^Tteic, Seve, tOjv dTTO x^pciv (li 
XouTpd )Liev dv9puL)TT0i\c dpXapfi ecTiv exeiv^ ic 

f|V be Xdpr]C koiXou PoTavfibeoc dTXaov ubujp 
^ttKpa juovov boXixoO x^^^^oc di|jd|uevoc,)> 

amr\}iap rrpicTfjpec i(n\ xQovi baiTOC 6b6vTec)> 

TTiTTTOuciv, fevuujv opqpavd GevTec ebr|. (2( 

24 Sunt etiam nonnullis locis fontium proprietates , quae 15 
procreant qui ibi nascuntur egregiis vocibus ad cantan- 
dum, uti Tarso, Magnesiae, aliis eiusmodi regionibus. 2< 
etiamque Zama est civitas Afrorum, cuius moenia rex luba 
duplici muro saepsit ibique regiam domum sibi consti- 
tuit. ab ea milia passus xx est oppidum Ismuc, cuius 20 
agrorum regiones incredibili finitae sunt terminatione. (5 
cum esset enim Africa parens et nutrix ferarum bestiarum. 



1—2: 



a TOQaBTacaaN(o"»-^)iNciNeN 

• Jlaei 

N 



H 



aeiATroYYXPOYTroMATocaiBacaaNaBaiNciTreir 



pocoTHNaeirnjjN HG. (ivapdWei cod. Laur. pro avapaivei Vitr. 
irriYr), &\K 'dvooc Sch: TTr]^r\, dL\\a vouj cod. Laur. {pm. HG) 3 sue- 

„ M Tl 

sis H 6 significat E: -cant HG 9 ia\Ta KpaNaeNTa Baeireic 

Tl 

SeNCTWN aTToxepciN (lib. TauTa pXeTTCic qpoPepci Laur. et sic Joc) 
a N Na TOM 

10 AOYTPa MeN aNTPOTTOlHNaeMBHOKO lAOYBOTaNHAeOCaTMONYAUUP 

11 r\v h^ 3dXr]c KOiXric ttotI vribuoc Laur. {corr. Sch) 12 om. HG 

N N 6 

18 aYTHMePTrPic|THPeceTreiTrTOYCiNTeNYUJNOpcl)aNAoeNTeceaH HG 
17 uti tharso HG; ut intharso E 21 regiones H: -nis EG 
finitae ed: -ti sq 



DE ARCHITECTURA LIB. VIII, 3 187 

maxime serpentiura, in eius agris oppidi nulla nascitur, 
et si quando adlata ibi ponatur, statim moritur; neque id 
jolum, sed etiam terra ex his locis si alio translata fuerit, 
3t ibi. id genus terrae etiam Balearibus dicitur esse. 
sed aliam mirabiliorem virtutem ea habet terra, quam 
3go sic accepi. Gaius lulius Masinissae filius, cuius erant 25 
:otius oppidi agrorum possessiones, cum patre Caesare 
nilitavit. is hospitio meo est usus. ita cotidiano con- 
Tictu necesse fuerat de philologia disputare. interim cum 
3sset inter nos de aquae potestate et eius virtutibus sermo, 
3xposuit esse in ea terra eiusmodi fontes, ut, qui ibi pro- 
:rearentur, voces ad cantandum egregias haberent, ideoque 
>emper transmarinos catlastros emere formosos et puellas 
naturas eosque coniungere, ut, qui nascerentur ex his, non 
jolum voce egregia sed etiam forma essent non invenusta. 

Cum haec tanta varietas sit disparibus rebus natura 26 
iistributa * * * * quod humanum corpus est ex aliqua 
)arte terrenum, in eo autem multa genera sunt umorum, 
iti sanguinis, lactis, sudoris, urinae, lacrimarum. ergo si 
n parva particula terreni tanta discrepantia invenitur 
laporum, non est mirandum, si tanta in magnitudine terrae 
nnumerabiles sucorum reperientur varietates, per quarum 
'^enas aquae vis percurrens tincta pervenit ad fontium 
5gressus, et ita ex eo dispares variique perficiuntur in 
)ropriis generibus fontes propter locorum discrepantiam 
(t regionum qualitates terrarumque dissimiles proprie- 
ates. ex his autem rebus sunt nonnuUa, quae ego per27 
ne perspexi, cetera in libris graecis scripta inveni, quo- 
'um scriptorum hi sunt auctores: Theophrastos, Timaeus, 
i^osidonios, Hegesias, Herodotus, Aristides, Metrodorus, 
[ui magna vigilantia et infinito studio locorum proprietates, 
•egionum qualitates, aquarum virtutes ab inclinatione 

7 patre EG'': patres HG (cf. pag. 273, 18) 18 formon- 

08 H 17 fort. <(quid)> quod 18 sunt genera EG 

h)umorum E^G^: morum x 21 tanta ed: tam x 22 in- 

lumerabilis H 23 aquae rec: quae x ^2 virt. ab inclinatione 
aelique (que del. ^^ legionum qualitates ita etc. x {transp. Schn) 



188 VITRUVII 

caeli ita esse distributas scriptis dedicaverunt. quorum 
secutus ingressus in hoc libro perscripsi quae satis esse 
putavi de aquae varietatibus, quo facilius ex his prae- 
scriptionibus eligant homines aquae fontes, quibus ad usum 
salientes possint ad civitates municipiaque perducere. 

28 nulla enim ex omnibus rebus tantas habere videtur ad 
usum necessitates, quantas aqua, ideo quod omnium ani- 
malium natura, si frumenti fructu privata fuerit, arbustivo 
aut carne aut piscatu aut etiam qualibet ex his reliquis 
rebus escarum utendo poterit tueri vitam, sine aqua 
vero nec corpus animalium nec ulla cibi virtus potest 
nasci nec tueri nec parari. quare magna diligentia in-^ 
dustriaque quaerendi sunt et eligendi fontes ad humanae' 
vitae salubritatem. 

IV Expertiones autem et probationes eorum sic sunt pro- 
videndae. si erunt profluentes et aperti, antequam duci 
incipiantur, aspiciantur animoque advertantur, qua mem- 
bratura sint qui circa eos fontes habitant homines; et 
si erunt corporibus valentibus, coloribus nitidis, cruribus 
non vitiosis, non lippis oculis, erunt probatissimi. item 
si fons novus fossus fuerit, et in vas corinthium sive al- 
terius generis, quod erit ex aere bono, ea aqua sparsa 
maculam non fecerit, optima est. itemque in aeneo si 
ea aqua defervefacta et postea requieta et defusa fuerit, 
neque in eius aenei fundo harena aut limus invenietur, ea 

2 aqua erit item probata. item si legumina in vas cum 
ea aqua coniecta ad ignem posita celeriter percocta fue- 
rint, indicabunt aquam esse bonam et salubrem. non 
etiam minus ipsa aqua, quae erit in fonte, si fuerit lim- 
pida et perlucida, quoque pervenerit aut profluxerit, mu- 
scus non nascetur neque iuncus, neque inquinatus ab 
aliquo inquinamento is locus fuerit, sed puram habuerit 



1 esse distributas H: distributas esse EG 6 videretur G 
7 adeo quia E 8 arbustiuo H: arbustino EG 11 ciui H 
21 novos a. corr. H 27 coiecta H 29 limpida — profluxerit 
lis ponit H 31 iuncus ed: iuncum x 82 his locus H 



DE ARCHITECTURA LIB. VIII, 3. 4. 6 189 

speciem, in<(dica)>bitur his signis esse tenuis et summa 
salubritate. 

Nunc de perductionibus ad habitationes moeniaque, ut V 
fieri oporteat, explicabo. cuius ratio est prima perlibratio. 
libratur autera dioptris aut libris aquariis aut chorobate, 
sed diligentius efficitur per chorobaten, quod dioptrae 
libraeque fallunt. chorobates autem est regula longa cir- 
citer pedum viginti. ea habet ancones in capitibus ex- 
tremis aequali modo perfectos inque regulae capitibus ad 
normam coagmentatos , et inter regulam et ancones a 
cardinibus compacta transversaria, quae habent lineas ad 
perpendiculum recte descriptas pendentiaque ex regula per- 
pendicula in singulis partibus singula, quae, cum regula est 
conlocata aeque, tangendo aeque ac pariter lineas descri- 
ptionis indicant libratam conlocationem. sin autem ventus 2 
iuterpellaverit et motionibus lineae non potuerint certam 
significationem facere, tunc habeat in superiore parte 
canalem longum pedes v, latum digitum, altum sesqui- 
digitum, eoque aqua infundatur, et si aequaliter aqua 
canalis summa labra tanget, scietur esse libratum. item 
eo chorobate cum perlibratum ita fuerit, scietur, quantum 
habuerit fastigii. fortasse, qui Archimedis libros legit, 3 
dicet non posse fieri veram ex aqua librationem, quod 
ei placet aquam non esse libratam, sed sphaeroides habere 
schema et ibi habere centrum, quo loci habet orbis terra- 
rum. hoc autem, sive plana est aqua seu sphaeroides, 
necesse est, <(ad)> extrema capita dextra ac sinistra, cum 
librata regula erit, pariter sustinere regulam aquam; sin 
autem proclinatum habuerit regulae canalem, erit ex una 

1 in<^dica^bitur Kr: inbuitur H, imbuitur EG summa 
Kr: insumma {cum in add.) x 6 diobtris x 8 xx (r 

9 aequalis modi G 10 coagmentatus H 11 conpactat H 
14 aeque, tangendo Kr: eaquae {H, ea qu§ G) tangentur x 
ac pariter H: pariter ac G describtiones H 20 labra rec: 
libra x item lio: ita x 24 spheroides G*^: ph(a)eroides x 
haberi G 25 scema G et ibi Joc: sed ibi x 27 add. Ro 
dextra — librata om. H 29 habuerit regulae canalem fransp. 
Kr: post altior, non {inseq. v.) exh. x 



190 VITRUVII 

parte, quae erit altior, non in summis labris aqua ; necesse 
est enim, quocumque aqua sit infusa, in medio inflationem 
curvaturamque habere, sed capita dextra ac sinistra inter 
se librata esse. exemplar autem chorobati erit in ex-P 
tremo volumine descriptum. et si erit fastigium magnum, 
facilior erit decursus aquae; sin autem intervalla erunt 
lacunosa, substructionibus erit succurrendum. 
VI Ductus autem aquae fiunt generibus tribus: rivis per 
canales structiles, aut fistulis plumbeis, seu tubulis ficti- 
libus. quorum hae sunt rationes. si canalibus, ut struc- 
tura fiat quam solidissima, solumque rivi libramenta habeat 
fastigata ne minus in centenos pedes sicilico. eaeque struc-' 
turae confornicentur, ut minime sol aquam tangat. cum- 
que venerit ad moenia, efficiatur castellum et castello 
coniunctum ad recipiendam aquam triplex inmissarium, 
conlocenturque in castello tres fistulae aequaliter divisae 
intra receptacula coniuncta, uti, cum abundaverit ab ex- 

2 tremis, in medium receptaculum redundet. ita in medio 
ponentur fistulae in omnes lacus et salientes, ex altero in 
balneas f vectigal quotannis populo praestent, ex quibus' 
tertio in domus privatas, ne desit in publico, non enim 
poterint avertere, cum habuerint a capitibus proprias duc- 
tiones. haec autem quare divisa constituerim, hae sunt 
causae, uti qui privatim ducent in domos vectigalibus 

3 tueantur per publicanos aquarum ductus. sin autem me-' 
dii montes erunt inter moenia et caput fontis, sic erit 
faciendum, uti specus fodiantur sub terra librenturque ad 

1 aqua Kr: aquam x nenesse H 5 et si G^: et sic H 
. » ficti! G^ (fictib'^ G"^ 12 sicilico Bo {Plin.31,57): semipede x 
(pede semis Fav. , sesquipede Pall.) aeque H, ^que G 18—26 haec 
verba dedi sicut exstant in x. videntur autem sic ordinanda esse: 
ita in medio ponentur fistulae in omnes lacus et saiientes, ne 
desit in publico; ex altero in balneas, non enim poterint avertere, 
cum habuerint a capitibus proprias ductiones; ex tertio in domuB 
privatas, uti, qui privatim ducent in domos, vectigal quotannis 
populo praestent, quibus vectigalibus tueantur per publicanos 
aquarum ductue. haec autem quare divisa constituerim , hae 
sunt causae 27 fodientur H liberenturque G 



DE ARCHITECTURA LIB. ^III, 6. 6 191 

fastigium, quod supra scriptum est. et si tofus erit aut 
saxum, in suo sibi canalis excidatur, sin autem terrenum 
aut harenosum erit, solum et parietes cum camara in specu 
struantur et ita perducatur. puteique ita sint facti, uti 
inter duos sit actus. 

Sin autem fistulis plumbeis ducetur, primum castellum ^ 
ad caput struatur, deinde ad copiam aquae lumen fistu- 
larum constituatur, eaeque fistulae <^e^ castello conlocen- 
tur ad castellum, quod erit in moenibus. fistulae ne minus 
longae pedum denum fundantur. quae si centenariae erunt, 
pondus habeant in singulas pondo mcc; si octogenariae, 
pondo DccccLx; si quinquagenariae, pondo dc; quadragena- 
riae pondo cccclxxx; tricenariae pondo ccclx; vicenariae 
pondo ccxl; quinum denum pondo clxxx; dennm pondo 
cxx; octonum pondo c; quinariae pondo lx. e latitudine 
autem lamnarum, quot digitos habuerint, antequam in 
rotundationem flectantur, magnitudinum ita nomina conci- 
piunt fistulae. namque quae lamna fuerit digitorum quin- 
quaginta, cum fistula perficietur ex ea lamna, vocabitur 
quinquagenaria similiterque reliquae. ea autem ductio, 5 
quae per fistulas plumbeas est futura, hanc habebit expe- 
ditionem. quodsi caput habeat libramenta ad moenia 
montesque medii non fuerint altiores, ut possint inter- 
pellare, sed intervalla, necesse est substruere ad libramenta, 
quemadmodum in rivis et canalibus. sin autem non longa 
erit circumitio, circumductionibus, sin autem valles erunt 
perpetuae, in declinato loco cursus dirigentur. cum vene- 
rint ad imum, non alte substruitur, ut sit libramentum 
quam longissimum; hoc autem erit venter, quod Graeci 
appellant KOiXiav. deinde cum venerit adversus clivum, 
ex longo spatio ventris leniter tumescit, <(ut)> exprimatur 



8 camera H 7 ad copiaru aquae ed: adcopia quae x 
B eaeque: aeq; H, §que G add. Ro 9 neminus longae H: 
om. G 15 cxx G : ccxx H 16 laminaru G 17 magnitudinem 
%. c. G 18 {et 19) lamina G 1. G 19 fistul^ G 20 reli- 
luae ed: reliqua x 28 librameutum Joc: libratu x 80 coelian 
ff, cglian G 31 add. Bo 



192 VITRUVII 

in altitudinem summi clivi. quodsi non venter in vallibus 
factus fuerit nec substructum ad libram factum, sed geni- 
culus erit, erumpet et dissolvet fistularum commissuras. 
etiam in ventre colliquiaria sunt facienda, per quae vis 
spiritus relaxetur. ita per fistulas plumbeas aquam qui 
ducent, his rationibus bellissime poterunt efficere, quod et 
decursus et circumductiones et ventres et expressus hac 
ratione possunt fieri, cum habebunt a capitibus ad moenia 
fastigii libramenta. item inter actus ducentos non est in- 
utile castella conlocari, ut, si quando vitium aliqui locus 
fecerit, non totum omneque opus contundatur et, in qui- 
bus locis sit factum, facilius inveniatur; sed ea castella 
neque in decursu neque in ventris planitia neque in ex- 
pressionibus neque omnino in vallibus, sed in perpetua 
<(fiant)> aequalitate. 

Sin autem minore sumptu voluerimus, sic est facien- 
dum. tubuli crasso corio ne minus duorum digitorum fiant, 
sed ita hi tubuli ex una parte sint lingulati, ut alius in 
alium inire convenireque possint. coagmenta autem eorum 
calce viva ex oleo subacta sunt inlinienda, et in declina- 
tionibus libramenti ventris lapis est ex saxo rubro in ipso 
geniculo conlocandus isque perterebratus, uti ex decursu 
tubulus novissimus in lapide coagmentetur et primus [ex] 
librati ventris; ad eundem modum adversum clivum et 
novissimus librati ventris in cavo saxi rubri haereat et 
primus expressionis ad eundem modum coagmentetur. ita 
librata planitia tubulorum ad decursus et expressiones 
non extolletur. namque vehemens spiritus in aquae duc- 
tione solet nasci, ita ut etiam saxa perrumpat, nisi primum 
leniter et parce a capite aqua inmittatur et in geniculis 



1 clivi G'^: clevi x 3 commissuras rec: commixturas x 
4 colliquiaria Gundermann: coUiviaria x 7 expressus ed'. 

-sis X 9 fastigii ed: adfastigii {cum ad add.) x 10 ali- 

quis S 15 add. Joc 16 est faciendum HG: erit faciundum S 
18 ita Oehmichen: uti x 23 del. Kr 23 novissimu S 

27 ad Mar: aut HSG^, ut G et om. S expr(a)essioni3 x 
29 solet S: solent HG uti S 



DE ARCHITECTURA LIB. VIII, 6 193 

aut versuris alligationibus aut pondere saburra continea- 

,)tur. reliqua omnia uti fistulis plumbeis ita sunt conlo- 

canda. item cum primo aqua a capite inmittitur, ante 

) favilla inmittetur, uti coagmenta, si qua sunt non satis 

5 oblita, favilla oblinantur. habent autem tubulorum duc- lo 

tiones ea commoda. primum in opere quod si quod vi- 

tium factum fuerit, quilibet id potest reficere. etiamque 

multo salubrior est ex tubulis aqua quam per fistulas, 

i) quod plumbum videtur esse ideo vitiosum, quod ex eo 

) cerussa nascitur; haec autem dicitur esse nocens corpori- 

bus humanis. ita quod ex eo procreatur, <^si)> id est vi- 

tiosum, non est dubium, quin ipsum quoque non sit salubre. 

exemplar autem ab artificibus plumbariis possumus acci- 11 

Opere, quod palloribus occupatos habent corporis colores. 

namque cum fundendo plumbum flatur, vapor ex eo in- 

sidens corporis artus et in diem exurens eripit ex mem- 

bris eorum sanguinis virtutes. itaque minime fistulis 

plumbeis aqua duci videtur, si volumus eam habere sa- 

.)lubrem. saporemque meliorem ex tubulis esse cotidianus 

potest indicare victus, quod omnes, et structas cum habeant 

vasorum argenteorum mensas, tamen propter saporis in- 

tegritatem fictilibus utuntur. 

Sin autem fontes <(non sunt)>, unde ductiones aquarum 12 
faciamus, necesse est puteos fodere. in puteorum autem 
-) f ossionibus non est contemnenda ratio , sed acuminibus 
sollertiaque magna naturales rerum rationes considerandae, 
quod habet multa variaque terra in se genera. est enim 
uti reliquae res ex quattuor principiis composita. et 
primum est ipsa terrena habetque ex umore aquae fontes, 
) item calores, unde etiam sulphur, alumen, bitumen nasci- 



5 oblinantur ed : -nentur x 9 plumbum Ro : per plumbum x 
10 cerusa EG (quia ex plumbo nascitur cerosa S) 11 ita quod 
HG: itaque E, ita ergo cum quod S si add. Joc {post ita) 
id om. S 12 quin GE^S: qui in H 16 flatus S 16 in diem 
Bo: indie x 20 et structds Kr: ex(8)tructas x 23 add. ed 
24 faciam E 26 fossionibus E^: possessionibus x est om. E 
27 quia E {ut supra v. 6, 9 his, 14, 20) 

ViTRUV. de architoct. ed. Krohn. 13 



194 VITRUVII \ 

tur, aerisque spiritus inmaues, qui, cuui graves per inter- 
venia fistulosa terrae perveniunt ad fossionem puteorum 
et ibi homines offendunt fodientes, vi naturali vaporis 
obturant eorum naribus spiritus animales; ita, qui non 

13 celerius inde effugiunt, ibi interimuntur. hoc autem qui- 
bus rationibus caveatur, sic erit faciendum. lucerna accensa 2 
demittatur; quae si permanserit ardens, sine periculo de- 
scendetur. sin autem eripietur lumen a vi vaporis, tunc se- 
cundum puteum dextra ac sinistra defodiantur aestuaria; 
ita quemadmodum per nares spiritus ex aestu<(ariis)> dissi- lo 
pabuntur. cum haec sic explicata fuerint et ad aquam 
erit perventum, tunc saepiatur as<(sa^ structura, ne ob- 
turentur venae. i 

14 Sin autem loca dura erunt aut nimium venae penitus 
fuerint, tunc signinis operibus ex tectis aut superioribus 15 
locis excipiendae sunt copiae. in signinis autem operibus (10 
haec sunt facienda. uti harena primum purissima asperri- 
maque paretur, caementum de silice frangatur ne gravius 
quam librarium, calx quam vehementissima mortario mixta, 
ita ut quinque partes harenae ad duas respondeant. eorum 20 
fossa ad libramentum altitudinis, quod est futurum, calce- 

15 tur vectibus ligneis ferratis. parietibus calcatis, in medio (15; 
quod erit terrenum, exinaniatur ad libramentum infimum 
parietum. hoc exaequato solum calcetur ad crassitudinem, 
quae constituta fuerit. ea autem si duplicia aut triplicia 25 
facta fuerint, uti percolationibus transmutari possint, multo 
salubriorem et suaviorem aquae usum efficient; limus enim(20] 
cum habuerit, quo subsidat, limpidior fiet et sine odoribus 

1 intervena EG 3 vi 3Iar: ut a:; 4 obturant Joc: ob- 
turante ^*S', obdiirante EG 6 interemuntur SG hoc 

quibus autem EGS » defodiantur aestuaria ecl: defodianturcy 
aestuaria iZ*S, defodiantur que el uaria G, defodiantur quae; 
est uaria E 10 aestuariis Joc: aestu H^ §stu ESG^ 

12 saepiaturas structura H, sepiatur stnictura EGS [corr. 
Dethfsen) ne Joc: nec x obdurentur EG 13 venae ed: 
venas x 15 signis H tectis Joc: testis x aut H: Sb EGS 
20 duas EG: duos HS 23 infimum HS: m^rmnm E G 27 et 
suaviorum EG: om. HS 28 quo oin. G 



\ 



DE AECHITECTURA LIB. VIII, 6. TX 195 

conservabit saporem. si non, salem addi necesse erifc efc 
extenuari. 

Quae potui de aquae virtute et varietate, quasque habeat 
utilitates quibusque rationibus ducatur et probetur, in 
hoc volumine posui; de gnomonicis vero rebus et horolo- 
giorum rationibus insequenti perscribam. 



LIBER NONUS- 

Nobilibus athletis, qui Olympia, Pythia, Isthmia, Ne- i 
mea vicissent, Graecorum maiores ita magnos honores 
constituerunt, uti non modo in conventu stantes cum palma 
efc corona ferant laudes, sed etiam, cum revertantur in 
suas civitates cum victoria, triumphantes quadrigis in 
moenia et in patrias invehantur e reque publica perpe- 
tua vita constitutis vectigalibus fruantur. cum ergo id 
animadvertam, admiror, quid ita non scriptoribus eidem 
honores etiamque maiores sint tributi, qui infinitas utili- 
tates aevo perpetuo omnibus gentibus praestant. id enim 
magis erat institui dignum, quod athletae sua corpora 
exercitationibus efficiunt fortiora, scriptores non solum 
suos sensus, sed etiam omnium, <^cum)> libris ad discen- 
dum et animos exacuendos praeparant praecepta. quid 2 
enim Milo Crotoniates, quod fuit invictus, prodest homi- 
nibus aut ceteri, qui eo genere fuerunt victores, nisi quod, 
dum vixerunt ipsi, inter suos cives habuerunt nobilitatem. 
Pythagorae vero praecepta, Democriti, Platonis, Aristotelis 
ceterorumque sapientium cotidiana perpetuis industriis 
iculta non solum suis civibus, sed etiam omnibus gentibus 
recentes et floridos edunt fructus. e quibus qui a teneris 
aetatibus doctrinarum abundantia satiantur, optimos ha- 
bent sapientiae sensus, instituunt civitatibus humanitatis 



6 gnominicis HGS^ gnomicis E 8 phithia EG: om. HS 
(pithia i. marg. S-) 11 ferant S'^: fuerant x 13 e om. EG 
16 idem E et a. c. G 18 athla&e H, adhlet^ S 20 add. Bo 
inter uos H 



13 



196 VITRUVII 

mores, aequa iura, leges, quibus absentibus nulla potest 

3 esse civitas incolumis. cum ergo tanta munera ab scri- 
ptorum prudentia privatim publiceque fuerint hominibus 
praeparata, non solum arbitror palmas et coronas his tri- 
bui oportere, sed etiam decerni triumphos et inter deorum 
sedes eos dedicandos iudicari. 

Eorum autem cogitata utiliter hominibus ad vitam ex- 
plicandam e pluribus singula paucorum uti exempla po-i 
nam, quae recognoscentes necessario his tribui honores 

4 oportere homines confitebuntur. et primum Platonis e 
multis ratiocinationibus utilissimis unam, quemadmodum 
ab eo explicata sit, ponam. locus aut ager paribus late- 
ribus si erit quadratus eumque oportuerit duplicare, quod ( 
opus fuerit genere numeri, quod multiplicationibus non 
invenitur, eo descriptionibus linearum emendatius reperitur. 
est autem eius rei haec demonstratio. quadratus locus, 
qui erit longus et latus pedes denos, efficit areae pedes c. 
si ergo opus fuerit eum duplicare id est pedum cc item( 
e paribus lateribus facere, quaerendum erit, quam magnum 
latus eius quadrati fiat, ut ex eo cc pedes duplicationibus : 
areae respondeant. id autem numero nemo potest invenire. 
namque si xiiii constituentur, erunt multiplicati pedes 

5 cxcvi, si XV, pedes ccxxv. ergo quoniam id non explicatur ( 
numero, in eo quadrato, longo et lato pedes x quod fuerit, 
linea ab angulo ad angulum diagonios perducatur, uti 5 
dividantur duo trigona aequa magnitudine, singula areae 
pedum quinquagenum, ad eiusque lineae diagonalis longitu- 
dinem locus quadratus paribus lateribus describatur. ita(; 
quam magna duo trigona in minore quadrato quinqua- 
genum pedum linea diagonio fuerint designata, eadem i 
magnitudine et eodem pedum numero quattuor in maiore i 

13 duplicare HS: -viEG quod opus HEG: quo opus S 
U quod mult. HS: quo mult. EG 16 emendatius Kr: emen- 
datis X 18 duplicare id est pedum Kr: duplicari pedum x 

.1. 
{scil. duplicare pedum) 24 quod HGS: que E 25 diagonios 

Joc: diagonis x 30 designata ed: -tae H, -t§ EGS 31 quat- 
tuorilmaiore H 



DE ARCHITECTURA LIB. IX 197 

erunt effecta. hac ratione duplicatio grammicis rationibus 
ab Platone, uti schema subscriptum est in ima pagina, 
explicata est. 

Item Pythagoras normam sine artificis fabricationibus 6 
inventam ostendit, et quod magno labore fabri normam 
facientes vix ad verum perducere possunt, id rationibus 
et methodis emendatum ex eius praeceptis explicatur. 
namque si sumantur regulae tres, e quibus una sit pedes 
III, altera pedes iiii, tertia pedes v, eaeque regulae inter 
se compositae tangant alia aliam suis cacuminibus extremis 
schema habentes trigoni, deformabunt normam emendatam. 
ad eas autem regularum singularum longitudines si singula 
quadrata paribus lateribus describantur, quod erit trium 
latus, areae habebit pedes viiii, quod iiii, xvi, quod v erit, 
XXV. ita quantum areae pedum numerum duo quadrata 7 
ex tribus pedibus longitudinis laterum et quattuor efficiunt, 
aeque tantum numerum reddit id unum ex quinque de- 
scriptum. id Pythagoras cum invenisset, non dubitans a 
Musis se in ea inventione monitum, maximas gratias agens 
hostias dicitur his immolavisse. ea autem ratio, quemad- 
modum in multis rebus et mensuris est utilis, etiam in 
aedificiis scalarum aedificationibus, uti temperatas habeant 
graduum librationes, est expedita. si enim altitudo con- 8 
tignationis ab summa coaxatione ad iinum libramentum 
divisa fuerit in partes tres, erit earum quinque in scalis 
scaporum iusta longitudine inclinatio. <(quare)> quam magnae 
fuerint inter contignationem et imum libramentum altitu- 
dinis partes tres, quattuor a perpendiculo recedant et 
ibi conlocentur inferiores calces scaporum. ita si erunt 



2 scema x in ima pagina, explicata est Bo: explicata est 
in ima pagina x 5 quod Bo'. quam x 9 tertia: terua H 
eaeque HS: haeque EG 13 quod ed. FI: cum x {sciL qaom) 
16 longitudines H 17 reddit id Kr: reddidit x 18 amusise 
in H 20 immolasse S 23 libraiiones S: -nis HEG 24 co- 
axatione SG'^: coaxitione HEG 25 v EG 26 iuxta longi- 
tudine (-nem E) EG add. Kr 28 iii. iiii. EG 29 in- 

feriores Gah interiores x si i?o: sic x 



198 VITRUVJI 



I 



temperatae, <(libratae)> et graduum ipsarum scalarum erunt 
conlocationes. item eius rei erit subscripta forma. 

9 Archimedis vero cum multa miranda inventa et varia 
fuerint, ex omnibus etiam infinita sollertia id, quod ex- 
ponam, videtur esse expressum. nimirum Hiero enim Syra- 
cusis auctus regia potestate, rebus bene gestis cum 
auream coronam votivam diis inmortalibus in quodam 
fano constituisset ponendam, manupretio locavit faciendam 
et aurum ad sacomam adpendit redemptori. is ad tempus 
opus manu factum subtiliter regi adprobavit et ad sacomam : 

10 pondus coronae visus est praestitisse. posteaquam indi- 
cium est factum dempto auro tantundem argenti in id 
coronarium opus admixtum esse, indignatus Hiero se con- 
temptum esse neque inveniens, qua ratione id furtum re- 
prehenderet, rogavit Archimeden, uti in se sumeret sibi de ; 
eo cogitationem. tunc is, cum haberet eius rei curam, 
casu venit in balineum, ibique cum in solium descenderet, 
animadvertit, quantum corporis sui in eo insideret, tantum 
aquae extra solium effluere. idque cum eius rei rationem 
explicationis ostendisset, non est moratus, sed exsihiit s 
gaudio motus de solio et nudus vadens domum <^uni)>versis i 
significabat clara voce invenisse, quod quaereret; nam 

11 currens identidem graece clamabat eupiiKa eupriKa. tum 
vero ex eo inventionis ingressu duas fecisse dicitur massas 
aequo pondere, quo etiam fuerat corona, unam ex auro et j 
alteram ex argento. cum ita fecisset, vas amplum ad ( 
summa labra implevit aquae, in quo demisit argenteam 
massam. cuius quanta magnitudo in vasum depressa est, 
tantum aquae effluxit. ita exempta massa quanto minus 
factum fuerat, refudit sextario mensus, ut eodem modo, s 

1 add.Kr {cf. 214,24) scala £" 5 nimirum Bo (priore ed.; 
cf. 160, 8) nimium est x (n minimii est in marg. S^) 14 furtum 
HSG": futurum EG 15 archimede ,S 16 is S: his HEG 
17 baUneum HS: balneum EGS^ 18 corporis S: incorporis 
HEG [cum in add.) 19 solu S idque Eo: itaque x eius 
rei HSG'^: eius ei G^ ei eius E 20 exiluit H, exihuit ES 
21 universis: verius x 27 libra H demi^it G^: dimisit x 
28 vas S SO mensus Joc: mensus e (est H) x 



DE ARCHITECTURA LIB. IX 199 

o)quo prius fuerat, ad labra aequaretur. ita ex eo invenit, 
quantum pondus argenti ad certam aquae mensuram re- 
sponderet. cum id expertus esset, tum auream massam 12 
similiter pleno vaso demisit et ea exempta, eadem ratione 

5 mensura addita invenit ex aquae numero sextantum minore, 

j)quanto minus magno corpore eodem pondere auri massa 
esset quam argenti. postea vero repleto vaso in eadem 
aqua ipsa corona demissa invenit plus aquae defluxisse in 
corona quam in aurea eodem pondere massa, et ita ex eo, 

quod fuerat plus aquae in corona quam in massa, ratio- 

))cinatus reprehendit argenti in auro mixtionem et mani- 
festum furtum redemptoris. 

Transferatur mens ad Archytae Tarentini et Erato- 13 
sthenis Cyrenaei cogitata; hi enim multa et grata a 

5 mathematicis rebus hominibus invenerunt. itaque cum in 
ceteris inventionibus fuerint grati, in eius rei cogitationibus 

? maxime sunt suspecti. alius enim alia ratione explica- 
verunt, quod Delo imperaverat responsis Apollo, uti arae 
eius, quantum haberent pedum quadratorum, id duplica- 

) rentur, et ita fore uti, qui essent in ea insula, tunc re- 

) ligione liberarentur. itaque Archytas cylindrorum descri- 14 
ptionibus, Eratosthenes organica mesolabi ratione idem 
explicaverunt. cum haec sint tam magnis doctrinarum iu- 
cunditatibus animadversa et cogamur naturaliter inven- 

s tionibus singularum rerum considerantes effectus moveri, 
multas res attendens admiror etiam Democriti de rerum 
natura volumina et eius commentarium, quod inscribitur 



2 quantiim adcertum pondus x (adcertum ut antecip. ex 
seqq. dcl. Schn) 4 dimisit EG B numero sextantum Kr: non 

86 

tantum se (sed E^S^) x {scil. uo tantum) 7 vase S 8 di- 
missa EG 9 corona (-nam H) x aurea S^: aurea x massa 
G: massil HESG'^ 10 fuerat Kv. faerit x 11 mittionem H 

18 tarenti S 16 fuerint HSG^: fuerunt EG co;?itationibus 
Bo: concitationibus x 17 explicaverunt rec: explicarentur x 
(explicarent 6^) 18 imperaverat <S"': impetraverat x are§ EG 

19 duplicarent *S^ 20 fore uti Ro: forenti HS^ forent hi EG 
27 inscribitur ed: scribitur x 



i 



200 VITRUVII 

XeipoKjiriTUJV, fin quo etiam utebatur anulo signaretur. 
amolcie est expertus. 

15 Ergo eorum virorum cogitata non solum ad more 
corrigendos, sed etiam ad omnium utilitatem perpetuo sunt 
praeparata, athletarum autem nobilitates brevi spatio 5 
cum suis corporibus senescunt. itaque neque cum maxime 
sunt florentes neque posteritati hi, quemadmodum sapien- 

16 tium cogitata hominum vitae, prodesse possunt. cum vero 
neque moribus neque institutis scriptorum praestantibus 
tribuantur honores, ipsae [autem] per se mentes aeris alti- k 
ora prospicientes memoriarum gradibus ad caelum elatae 
aevo inmortali non modo sententias sed etiam figuras t 
eorum posteris cogunt esse notas. itaque, qui litterarum | 
iucunditatibus instinctas habent mentes, non possunt non 
in suis pectoribus dedicatum habere, sicuti deorum, sic 2 
Ennii poetae simulacrum; Accii autem carminibus qui stu- k 
diose delectantur, non modo verborum virtutes sed etiam 
figuram eius videntur secum habere praesentem [esse]. 

17 item plures post nostram memoriam nascentes cumLucretio (5 
videbuntur velut coram de rerum natura disputare, de sc 
arte vero rhetorica cum Cicerone, multi posterorum cum 
Varrone conferent sermonem de lingua latina, non minus 
etiam plures philologi cum Graecorum sapientibus multa 
deliberantes secretos cum his videbuntur habere sermones, 
et ad summam sapientium scriptorum sententiae corpori- 21 
bus absentibus vetustate florentes cum insunt inter con- 
silia et disputationes, maiores habent, quam praesentium 

18sunt, auctoritates omnes. itaque, Caesar, his auctoribus 
fretus sensibus eorum adhibitis et consiliis ea volumina 
conscripsi, et prioribus septem de aedificiis, octavo de aquis, sc 



1 xeiPOTOMHTON HEG, xeirOTOmeTon S itaque neque 
cum maxime sunt EG: om. HS 10 del. Ro aeris HG: 

aeri=s E^ ^^ris S^ 11 elatae Joc: -ti x 12 aevo inmortali 
EG: aeuum imortalitati ^, §uu inmorfcalitati jS' 16 pectoribus: 
corporibus G (pectoribus G'^) dedicatum Joc: -tas x 

16 enni H 18 praesentem esse. Item x (esse del. Joc: cf. 96, 
17; 222,23; 230, 1 et 13; 231, 13; 251, 13; 253, 26; 266, 2) 



DE ARCHITECTURA LIB. IX, 1 201 

n hoc de gnomonicis rationibus, quemadmodum de radiis 
olis in mundo sunt per umbras gnomonis inventae qui- 
)usque rationibus dilatentur aut contrahantur, explicabo. 

Ea autem sunt divina mente comparata habentque i 
dmirationem magnam considerantibus, quod umbra gno- 
aonis aequinoctialis alia magnitudine est Athenis, alia 
JLlexandriae, alia Romae, non eadem Placentiae ceterisque 
rbis terrarum locis. itaque longe aliter distant descri- 
tiones horologiorum locorum mutationibus. umbrarum 
nim aequinoctialium magnitudinibus designantur analem- 
latorum formae, e quibus perficiuntur ad rationem loco- 
um et umbrae gnomonum horarum descriptiones. ava- 
r|)U)ua est ratio conquisita solis cursu et umbrae crescentis 
d brumam observatione inventa, e qua per rationes archi- 
ectonicas circinique descriptiones est inventus effectus 

mundo. mundus autem est omnium naturae rerum 2 
onceptio summa caelumque sideribus et stellarum cursi- 
us conformatum. id volvitur continenter circum terram 
tque mare per axis cardines extremos. namque in his 
)cis naturalis potestas ita architectata est conlocavitque 
irdines tamquam centra, unum a terra inmani <(spatio^ 
i summo mundo ac post ipsas stellas septentrionum, 
Iterum trans contra sub terra in meridianis partibus, ibi- 
ue circum eos cardines orbiculos circum centra uti in 
)rno perfecit, qui graece ttoXoi nominantur, per quos 
ervolitat sempiterno caelum. ita media terra cum mari 
mtri loco naturaliter est conlocata. his natura dispositis 3 
a, uti septentrionali parte a terra excelsius habeat alti- 
idinem centrum, in meridiana autem parte in inferiori- 



7 placentin^ *S' 8 descriptiones EGS^: -nis HS 10 de- 
^nantur EG: desidesignantur H^ si desigfnantur SG*^ 11 lo- 
rnm rec: longorum HGS, longarum E (t horologiorum in 
arg. S^) UgnomoninHS /\N\H>\y\A E 14 ad brumam 
0: abrumae H, a,brum§ S, abrume E, abruin§ G 17 et 

Bllarum cursibus EG: om. HS 18 conformatum G*^: -tus x 
architecta HS 21 cardines: ordines E ^add. Kr 

circa eos S 26 Tr6\oi Joc: pasde x (poli in marg. S^ 
altitudine HSG': -ne EG 



202 VITRUVII 

bus locis subiectum a terra obscuretur, tunc etiam pe 
medium transversa et inclinata in meridiem [circuli de 
lata zona xii signis est conformata. eorum species stelli 
dispositis xii partibus peraequatis exprimit depictam al 
natura figurationem. itaque lucentia cum mundo reliquis 
que sideribus ornatu circum terram mareque pervolanti? 

4 cursus perficiunt ad caeli rotunditatem. omnia autcD 
visitata et invisitata temporum necessitate sunt constituta 
ex quis sex signa numero supra terram cum caelo per 
vagantur, cetera sub terram subeuntia ab eius umbra ob 
scurantur. sex autem ex his semper supra terram nitun 
tur. quanta pars enim novissimi signi depressione coacti 
versatione subiens sub terram occultatur, tantundem eiu 
contraria e conversationis necessitate suppressa rotation< 
circumacta trans locis patentibus ex obscuris egreditur a( 
lucem; namque vis una et necessitas utrimque simul orien 

5 tem et occidentem perficit. ea autem signa cum sin 
numero xii partesqiie duodecumas singula possideant mund 
versenturque ab oriente ad occidentem continenter, tuni 
per ea signa contrario cursu luna, stella Mercurii, Veneris 
ipse sol itemque Martis et lovis et Saturni ut per graduun 
ascensionem percurrentes alius alia circamitionis magni 
tudine ab occidente ad orientem in mundo pervagantui 
luna die octavo et vicesimo et amplius circiter hora cael 
circumitionem percurrens, ex quo signo coeperit ire, ad i( 

6 signum revertendo perficit lunarem mensem. sol auten 
signi spatium, quod est duodecuma pars mundi, mensi 
vertente vadens transit; ita xii mensibus xii signorun 
intervalla pervagando cum redit ad id signum, iinde coe 



id e 

2 glossam {scil. circul') del Kr 3 conformata quae 

(quae del. Kr) 6 ornatii HGS, -tnm E 10 subeunt E 
ab eis HG'^ 13 subiciens H, -tiens S u rotatione Jo& 

notatione x 15 ex Eo: & x 16 una om. G et om. E 
18 duodecimas EGS {item v. 21) mundum E 19 conti 

nentes E et a. c. G 20 mercuri H 22 ascensione H 
24 vicessimo G horam E, -ra a. ras. G 25 circuitionem x 
29 coepit E et a. c. G 



DE ARCHITECTURA LIB. IX, 1 203 

pprit, perficit spatium vertentis anni. ex eo, quem circulum 

iiiua terdecies in xu mensibus percurrit, eum sol eisdem 

iiiensibus semel permetitur. Mercurii autem et Veneris 

*'llae circa solis radios uti per centrum eum itineribus 

ronantes regressus retrorsus et retardationes faciunt, 

iam stationibus propter eam circinationem morantur in 

latiis signorum. id autem ita esse maxime cognoscitur 7 

ix Veneris stella, quod ea, cum solem sequatur, post oc- 

< ;isum eius apparens in caelo clarissimeque lucens vespe- 

: mgo vocitatur, aliis autem temporibus eum antecurrens 

et oriens ante lucem lucifer appellatur. ex eoque nonnum- 

quam plures dies in <(uno)> signo commorantur, alias ce- 

erius ingrediuntur in alterum signum. itaque quod non 

aeque peragunt numerum dierum in singulis signis, quan- 

um sunt moratae prius, transiliendo celerioribus itineri- 

bus perficiunt iustum cursum. ita efficitur, uti, quod de- 

norentur in nonnullis signis, nihilominus, cum eripiant 

5e ab necessitate morae, celeriter consequantur iustam 

nrcumitionem. iter autem in mundo Mercurii stella ita 8 

Dervolitat, uti trecentesimo et sexagensimo die per signo- 

'um spatia currens perveniat ad id signum, ex quo priore 

jircumlatione coepit facere cursum, et ita peraequatur 

)ius iter, ut circiter tricenos dies in singulis signis habeat 

mmeri rationem. Veneris autem, cum est liberata ab in- 9 

)editione radiorum solis, xxx diebus percurrit signi spatium. 

[uod minus quadragenos dies in singulis signis patitur, 

'um stationem fecerit, restituit eam summam numeri in 

ino signo morata. ergo totam circinationem in caelo 

[uadringentesimo et octogensimo et quinto die permensa 



2 cum sole isdem H 3 mercuri H 4 eum rec. cum x 
retardatioDBs EG: -ne B", -ne S 12 add. Joc IG iustum — 
fficitur^'^?: om.HS 19 circuitionem x mercuri H 20 tre- 
entissimo G sexagensimo H: -gesimo ES., -gessimo G 
i circumlatione Bo (cf. 224, 6) : circulatione x 23 trecenos S 
8 qiiod Martini: quo HGS, qm E 28 ergo totam EGS: 
rgotam H circinationem 7?o: circitionem HG, circione S^ 
ircuitionem E 29 octogesimo ES permansa H 



204 VITRUVII 

iterum init signum, ex quo signo prius iter facere coepit. (15 
loMartis vero circiter sexcentesimo octogensimo tertio si- j 
derum spatia pervagando pervenit eo, ex quo initium fa- 
ciendo cursum fecerat ante, et in quibus signis celerius 
percurrit, cum stationem fecit, explet dierum numeri ra- 5 
tionem. lovis autem placidioribus gradibus scandens contra (20 
mundi versationem, circiter ccclx diebus singula signa 
permetitur, et consistit post annum xi et dies cccxiii et 
redit in id signum, in quo ante xii annos fuerat. Saturni 
vero, mensibus undetriginta et amplius paucis diebus per- 10 
vadens per signi spatium, anno nono et vicensimo et cir- (25 
citer diebus clx, in quo ante tricensimo fuerat anno, in 2i 
id restituitur, ex eoque, quo minus ab extremo distat mundo, 
tanto maiorem circinationem rotae percurrendo tardior 

11 videtur esse. ei autem, qui supra solis iter circinationes 15 
peragunt, maxime cum in trigono fuerint, quod is inierit, (5; 
tum non progrediuntur, sed regressus facientes morantur, 
doneque [cum idem] sol de eo trigono in aliud signum 
transitionem fecerit. id autem nonnullis sic fieri placet, 
quod aiunt solem, cum longius absit abstantia quadam, non 20 
lucidis itineribus errantia per ea sidera obscuritatis mora- 
tionibus inpedire. nobis vero id non videtur. solis enim(i( 
splendor perspicibilis et patens sine ullis obscurationibus 
est per omnem mundum, ut etiam nobis appareant, cum 
faciant eae stellae regressus et morationes. ergo si tantis 25 
intervallis nostra species potest id animadvertere, quid 
ita divinitatibus splendoribusque astrorum iudicamus ob-(i! 

12 scuritates obici posse? ergo potius ea ratio nobis con- 
stabit, quod, fervor quemadmodum omnes res evocat et 



1 inid H, in id EGS 2 sescentesimo HG^ 7 ccciLh EG 
singula G'^: insingula {cum in add) x 8 annum HS: annos EG 
cccxiii Mar: cccxxiii x 9 annos HS: annis EG 11 per 

ide 

om. S (G^) 18 denique x (deinque G'^ glossam (scil. cum 
qui voluit donicum) del. Kr 22 impedire Schn: -ri x 23 per- 
spicabilis EG 25 faciant Bo: -cient x hae EG 27 divi- 
nitatibus E G {et in marg. S) : divinationibus HS {et supra G') 
obscuritatis x 28 ratio nobis HSG'^: rationibus EG 



DE ARCHITECTURA LIB. IX, 1 205 

ad se ducit, ut etiam fructus e terra surgentes in altitu- 
dinem per calorem videmus, non minus aquae vapores a 
i) fbntibus ad nubes per arcus excitari, eadem ratione solis 
impetus vehemens radiis trigoni forma porrectis inse- 
, (juentes stellas ad se perducit et ante currentes veluti 
refrenando retinendoque non patitur progredi, sed ad se 
regredi in alterius trigoni signum [esse]. 

Fortasse desiderabitur, quid ita sol quinto a se signo 13 

) potius quam secundo aut tertio, quae sunt propiora, facit 

) in his fervoribus retentiones. ergo, quemadmodum id fieri 

1 videatur, exponam. eius radii in mundo uti trigoni pari- 

bus lateribus formae lineationibus extenduntur. id autem 

nec plus nec minus est ad quintum ab eo signo. igitur si 

radii per omnem mundum fusi circinationibus vagarentur 

neque extentionibus porrecti ad trigoni formam linearen- 

tur, propiora flagrarent. id autem etiam Euripides, Grae- 

corum poeta, animadvertisse videtur. ait enim, quae lon- 

gius a sole essent, haec vehementius ardere, propiora vero 

eum temperata habere. itaque scribit in fabula Phaethonte 

1 sic: Kttiei xa TTOppuu, laYTijQtv b' eukpax' exei. si ergo 14 

res et ratio et testimonium poetae veteris id ostendit, 

non puto aliter oportere iudicari, nisi quemadmodum de 

ea re supra scriptum habemus. 

lovis autem inter Martis et Saturni circinationem cur- 
lens maiorem quam Mars, minorem quam Saturnus per- 
volat cursum. item reliquae stellae, quo maiore absunt 
spatio ab extremo caelo proxumamque habent terrae cir- 



4 radiis trigoni rec: adiis trigoni HEG^ a distrigoni S 
6 et ante Joc: tantae HEG, ante S 6 r&enendoq; H ad 
om. S (in marg. a) 7 signum esse x (esse del. Kr: cf. 218, 4) 
8 propiora S: propriora HEG 12 lateribus EG: lateribus- 
que HSG'^ Hniationibus x 18 quintum Joc: quinta x 15 linia- 
rentur HGS, limarentur E 16 propiora H^^S: propriora HE G 

18 ardere a. corr. om. G propiora SE*^: propriora HEG 

0171. S om. S 

19 phaetonte JT, phetonte EGS 20 KaieiTaTroppiwTaNryrNaiei- 
eyxpaTaexei rc, nisi quod \ pro a semper hahet E 24 cir- 
citionem /f 27 proxumam if: proximam i'7(x/S circitionem ^ 



206 VITRUVII 

cinationem, celerius <^pervagari> videntur, quod quaecum- 
que earum minorem circinationem peragens saepius subiens 

15 praeterit superiorem. quemadmodum, si in rota, qua figuli(2 
utuntur, inpositae fuerint septem formicae canalesque 
totidem in rota facti sint circum centrum imo adcrescentes s 
ad extremum, in quibus liae cogantur circinationem facere, 
verseturque rota in alteram partem, necesse erit eas contra 
rotae versationem nihilominus adversus itinera perficere, (2 
et quae proximum centrum habuerit, celerius pervagari, 2 
quaeque extremum orbem rotae peragat, etiamsi aeque n 
celeriter ambulet, propter magnitudinem circinationis multo 
tardius perficere cursum: similiter astra nitentia contra 
mundi cursum suis itineribus perficiunt circumitum, sed (f 
caeli versatione redundationibus referuntur cotidiana tem- 
poris circumlatione. 1 

16 Esse autem alias stellas temperatas, alias ferventes, 
etiamque frigidas haec esse causa videtur, quod omnis 
ignis in superiora loca habet scandentem flammam. ergo 
sol aethera, qui est supra se, radiis exurens efficit can-(] 
dentem, in quibus locis habet cursum Martis stella ; itaque 2 
fervens ab ardore solis efficitur. Saturni autem, quod 
est proxima extremo mundo tangit<(que^ congelatas caeli 
regiones, vehementer est frigida. ex eo lovis, cum inter 
utriusque circumitiones habeat cursum, a refrigeratione ( 
caloreque earum medio convenientes temperatissimosque 5I 
habere videtur effectus. ■ 

De zona xii signorum et septem astrorum contrario 
opere ac cursu, quibus rationibus et numeris transeunt e ' 
signis in signa, et circumitum eorum, uti a praeceptoribus 
accepi, exposui; nunc de crescenti lumine lunae deminu-ji 
tioneque, uti traditum est nobis a maioribus, dicam. 



1 add. Ro (percurrere Joc) 2 earum ed: eorum x 6 imo 
Ro: inimo {cum in add.) x 8 nihil minus HS 10 rotg 

orbem S 13 circumitum E: circuitum HGS 10 efFecit H 
22 add. Joc 24 circuitiones x habeat Joc: hah& x 

25 earum Mar: eorum x 29 circuitum x 



DE AROHITECTURA LIB. IX, 1. 2 207 

Berosus, qui ab Chaldaeorum civitate sive natione pro- n 
,^ressus in Asia etiam disciplinam Chaldaicam patefecit, 
la est professus: pilam esse ex dimidia parte candentem, 
•eliqua liabere caeruleo colore. cum autem cursum iti- 
leris sui peragens subierit sub orbem solis, tunc eam 
adiis et impetu caloris corripi convertique candentem 
)ropter eius proprietatem luminis ad lumen. cum autem 
a vocata ab solis orbi superiora spectent, tunc inferiorem 
>artem eius, quod candens non sit, propter aeris simili- 
udinem obscuram videri. cum ad perpendiculum ea sit 
d eius radios, totum lumen ad superiorem speciem reti- 
eri, et tunc eam vocari primam. cum praeteriens vadat 2 
d orientis caeli partes, relaxari ab impetu solis extre- 
lamque eius partem candentiae oppido quam tenui linea 
d terram mittere splendorem, et ita ex eo eam secundam 
ocari. cotidiana autem versationis remissione tertiam, 
aartam in dies numerari. septimo die, <cum> sol sit ad 
xidentem, luna autem inter orientem et occidentem me- 
ias caeli teneat regiones, quod dimidia parte caeli spatio 
istet a sole, item dimidiam candentiae conversam habere 
1 terram. inter solem vero et lunam cum distet totum 
undi spatium et lunae orienti sol trans contra sit ad 
jcidentem, eam, quo longius absit, a radiis remissam 
m die plena rota totius orbis mittere splendorem, reli- 
losque dies decrescentia cotidiana ad perfectionem lunaris 
ensis versationibus et cursu a sole revocationibus subire 
b rotam radiosque eius, et ita menstruas dierum efficere 
tiones. 



2 asia H: asiam EGS chaldaeicam H, caldeicam EG 
rabierit Schn: subiret x 8 ad solis orbis x {corr Ro) 

videre E ea sit Ro: esset x 11 retinere E u quam 
; quamquam x linia H 15 eam: ani E 16 tertiam in 
!S quartam^ 17 add. Joc 18 luna - occidentem EG- 
. Mb 20 distet Joc: distaret x dimidiam E- -dia HGS 
onenti E: -tis HGS sol trans contra sit Ro (cf. 219 7)- 
trans cum transit HS, sol cfi transit G, sol transit E 
absit EG: arsit HS 27 et ita Oehmichen: etiam x 



208 VITRUVU 

3 Uti autem Aristarchus Samius mathematicus vigore 
magno rationes varietatis disciplinis de eadem <re)> reliquit, 
exponam. non enim latet lunam <non> suum propriumque 
habere lumen, sed esse uti speculum et ab solis impetu 
recipere splendorem. namque luna de septem astris cir- 
culum proximum terrae in cursibus minimum pervagatur. 
ita quot mensibus sub rotam solis radiosque uno die, ante- 
quam praeterit, latens obscuratur. cum est cum sole, nova 
vocatur. postero autem die, quo numeratur secunda, prae- 
teriens ab sole visitationem facit tenuem extremae rotun- 
dationis. cum. triduum recessit ab sole, crescit et plus 
inluminatur. cotidie vero discedens cum pervenit ad diem 
septimum, distans a sole occidente circiter medias caeli 
regiones, dimidia lucet, et eius quae ad solem pars spectat, 

4 ea est inluminata. quarto autem decumo die, cum in dia- 
metro spatio totius mundi absit ab sole, perficitur plena 
et oritur, cum sol sit ad occidentem, ideo quod totum 
spatium mundi distans consistit contra et impetu solis 
totius orbis in se recipit splendorem. septumo decumo 
die cum sol oriatur, ea pressa est ad occidentem. vicen- 
simo et altero die cum sol est exortus, luna tenet circitei 
caeli medias regiones, et id quod spectat ad solem, id 
habet lucidum reliquis obscura. item cotidie cursum fa- 
ciendo circiter octavo et vicensimo die subit sub radios 
solis, et ita menstruas perficit rationes. 

Nunc, ut in singulis mensibus sol signa pervadens augel 
III et minuit dierum et horarum spatia, dicam. namque cun 

1 aristarchus G : -cnsES, arhistartus H 2 varietates HG'^ 
add. Bo reliquid H, re aliquid E 3 non add. Joc {ant 
habere) proprium {om. que) S 7 quod HS 8 prodierit j& ' 
9 qdi H 10 a sole E 14 hicet Joc: luce x 16 quarto HS 
quarta EG decumo H: decimo S, -ma EG 16 a sole EG 
17 ideo quod: ideoq: E 18 contra et EG: contrah& H 

ctrah&q. S impetu H: -tus EGS 19 totiusq ^ recipit iJ 
recepit HGS septumo decumo H: septimo decimo EGS ^ 
20 vicensimo H: vicesimo EGS {item v. 24) 23 reliquis SG^_^ 
leliqnus HEG octidie ^ 2i Bnhii HS:'Byibut EG 
26 auget EG: augit HS 



DE ARCHITECTURA LIB. IX, 2. 8 209 

arietis signum iniit et partem octavam pervagatur, per- 
ficit aequinoctium vernum. cum progreditur ad caudam 
tauri sidusque vergiliarum, e quibus eminet dimidia pars 
prior tauri, in maius spatium mundi quam dimidium pro- 
!, currit procedens ad septentrionalem partem. e tauro cum 
I ingreditur in geminos exorientibus vergiliis, magis crescit 
f supra terram et auget spatia dierum. deinde <(e)> geminis 
cum iniit ad cancrum, qui brevissimum tenet caeli spa- 
tium, cum pervenit in partem octavam, perficit solstitiale 
)tempus, et peragens pervenit ad caput et pectus leonis, 
ii quod eae partes cancro sunt attributae. e pectore autem 2 
I leonis et finibus cancri solis exitus percurrens reliquas 
] partes leonis inminuit diei magnitudinem et circinationis 
I reditque in geminorum aequalem cursum. tunc vero a leone 
1 transiens in virginem progrediensque ad sinum vestis eius 
) contrahit circinationem et aequat ad eam, quam taurus 
habet, cursus rationem. e virgine autem progrediens per 
sinum, qui sinus librae partes habet primas, in librae 
parte viii perficit aequinoctium autumnale; qui cursus 
aequat eam circinationem, quae fuerat in arietis signo. 
I scorpionem autem cum sol ingressus fuerit occidentibus 3 
vergiliis, minuit progrediens meridianas partes longi- 
I tudines dierum. e scorpione cum percurrendo init in 
sagittarium ad femina eius, contractiorem diurnum per- 
volat cursum. cum autem incipit a feminibus sagittarii, 
quae pars est attributa capricorno, ad partem octavam, 
brevissimum caeli percurrit spatium. ex eo a brevitate 
diurna bruma ac dies brumales appellantur. e capricorno 
autem transiens in aquarium adauget et aequat sagittarii 
longitudine diei spatium. ab aquario cum ingressus est 



1 iniit HS: init EG 7 &\}getEG: SiugitHS add.Joc 
10 pervenit Joc: perveniens x 11 quia ES eae HS: hae EG 
cancro S: cancero HEG IS {;item v. 16 et 20) circinationis S: 
circitionis HGE'-^ circionis E 15 sinum E: signum HGS 
16 contra id EG (it E'G') 17 curaus EG: cursu HS 
18 octava S autumnale S: autem tale HEG 23 iniit S 
29 et aequat: exaequat x 

ViTRUV. de arohitect. ed. K r o h n. 14 



210 VITRUVII 

in pisces favonio flante , scorpionis comparat aequalem ! 
cursura. ita sol ea signa circum pervagando certis tem-( 
poribus auget aut minuit dierum et horarum spatia. 

Nunc de ceteris sideribus, quae sunt dextra ac sinistra 
zonam signorum meridiana septentrionalique parte mundi 
IV stellis disposita figurataque, dicam. namque septentrio, 
quem Graeci nominant apKTOV sive eXiKriv, habet post se 
conlocatum custodem. ab eo non longe conformata est 
virgo, cuius supra umerum dextrum lucidissima stella 
nititur, quam nostri provindemiatorem, Graeci7Tp0TpuYr|Tr|V 
vocant; candens autem magis spica eius est colorata. 
item alia contra est stella media genuorum custodis arcti: 

2 qui arcturus dicitur est ibi dedicatus. e regione capitisi 
septentrionis transversus ad pedes geminorum auriga stat 
in summo cornu tauri — ita quae in summo cornu laevo 
est, aurigae pedis una tenet partem stella — et adplicantur 
aurigae manui haedi, capra laevo umero. tauri quidem et 
arietis insuper Perseus — dexterioribus subter currentisi 
basem vergiliis, at sinisterioribus caput arietis — et manu 
dextra innitens Cassiepiae simulacro, laeva supra tauri tenet 
gorgoneum, ad summum caput subiciens Andromedae pe- 

3 dibus. item pisces supra Andromedam ex aequis [ventris] 
ex aequisque sunt supra spinam equi, cuius ventris luci-i 
dissima stella finit ventrem equi et caput Andromedae. 
manus Andromedae dextra supra Cassiepiae simulacrum 
est constituta, laeva <(supra> aquilonalem piscem. item 

5 zona S 7 arctum sive helicen (-cem E) x 8 ab eo 
EG: om. HS lO provindemiatorem Scaliger: providentia ma- 
iores x irpOTpuYilTriv Scal.: propygethon HG., ^pigeton E, 
propygedion S H spica Phil: species x 12 genorum E 
13 dedicatus rec: delicatus x 15 ita quae Kr: itemque x 

16 est aurigae pedis Kr: et auriga pedes x partem stella Bo: 
parte stellam x adplicantur Bo: appellantur (-latur S) x 

17 manui Bo: manus x 18 dexterioribus subter currens basem 
vergilias a {om. EG) sinisterioris x (ci. Kr) 20 inmittens EG 
cassiepi§ S: cassiopiae HEG supra tauri Bo: supra auriga 
(-am E) X tenent E et a. c. G 21 subiciensque x (que del. Mar) 

22 s. andromedam et eius ventris et equique (qu§ ES) sunt x 
{ci. Kr) 26 cassiepi^ S: cassiopi^ EG., -pae H 26 add. Schn 



\ 



DE ARCHITECTURA LIB. IX, S. 4 211 

9 aquarii supra equi caput est. equi ungulae attingunt 
aquarii <^e regione volucrem. inter Cepheum et Andro- 
medae)> genua Cassiepia media est dedicata. capricorni 
supra in altitudinem aquila et delphinus. secundum eos 

5 est sagitta. ab ea autem <^non longe^ volucris, cuius 

5) pinna dextra Cephei manum attingit et sceptrum, laeva 

supra Cassiepiae innititur. sub avis cauda pedes equi 

sunt subiecti. inde sagittarii, scorpionis, librae insuper 4 

serpens summo rostro coronam tangit. eum medium ophi- 

10 uchos in manibus tenet serpentem, laevo pede calcans 
mediam frontem scorpionis. a parte ophiuchi capitis non 

0) longe positum est caput eius, qui dicitur nisus in genibus. 
eorum autem faciliores sunt capitum vertices ad cogno- 
scendum, quod non obscuris stellis sunt conformati. pes 6 

5 ingeniculati adit fulcitve capitis tempus serpentis, cuius 
per vipereos flexus minor arctorum, qui septentriones di- 

5) cuntur, inplicatur. delphinum contra volucris rostro est pro- 
posita lyra. inter umeros custodis et geniculati corona est 
ordinata. in septentrionali vero circulo duae positae sunt 

10 arctoe scapularum <(e regione)> dorsis inter se compositae 
et pectoribus aversae. e quibus minor Kuvocoupa, maior 

0) e\iKr| a Graecis appellatur. earumque capita inter se dispi- 
cientia sunt constituta, caudae capitibus earum adversae 
contra dispositae figurantur; utrarumque enim superando 

eminent. in summo per caudas earum [esse dicitur] item 

1 caput est Thiele: capitis x 2 add. Kr 8 cassiope H, 
cassiopig EG^ cassiepi^ S 6 add. Kr volucris S: volueris 
HEG 6 penna SE^^G"" cephei H: zephei GE^, cephga S 
1 cassiopiae x 8 subiecti Phil: subtecti x » eum Kr: ad- 
eum {cum ad add.) x 11 a parte Ro: partem x 12 nisus Phil: 
nessus x 18 eorum autem Phil: autem eorura x 16 ing. 
adid fulcitur capitis t. s. cuius arcturum qui septentriones di- 
cuntur inplicatus parve pereos flectitur x {ci. Kr) 17 del- 
phinum Kr: delphinus x volucris S: volueris HEG rostro 
Kr: rostrum (-u) x IS est EG: om. HS geniculati S: 

genuclati HEG i» corona ed: coronata (-tam E) x ordi- 
nata rec: orinata HS, ornata EG 20 arct§ EG add. Kr 
21 cynosura x 22 helice x 24 utrarumque . . . (26) earum 
Heringa: utrorumque . . . eorum x 26 del. Kr {cf. 218, 4) 

14* 



212 VITRUVII 



I 



serpens est porrecta, e qua stella quae dicitur polus eluce 
contra caput maioris septentrionis; namque qua est pro 
xume draconem, circum <(polum)> caput eius involvitur. ima 
vero circum cynosurae caput iniecta est flexu porrectaque (5 
proxime eius pedes. haec autem intorta replicataque se 5 
attollens reflectitur a capite minoris ad maiorem, circa 
rostrum et capitis tempus dextrum * * * * item supra 
caudam minoris pedes sunt Cephei, ibique ad summum ca- 
cumen facientes stellae sunt trigonum paribus lateribus. (i 
insuper arietis signum septentrionis f autem minoris et k 
Cassiepiae simulacri complures sunt stellae confusae. 

Quae sunt ad dextram orientis inter zonam signorum 
et septentrionum sidera in caelo disposita, dixi [esse]; 
nunc explicabo, quae ad sinistram orientis meridianisque 
partibus ab natura sunt distributa. u 

Primum sub capricorno subiectus piscis austrinus cau- 
dam prospiciens ceti. ab eo ad sagittarium locus est 
inanis. turibulum sub scorpionis aculeo. centauri priores 
partes proximae sunt librae et scorpioni. tenet in manibus 
simulacrum, id quod bestiam astrorum periti nominaverunt. 2( 
virginem et leonem et cancrum anguis porrigens agmen 
stellarum intortus succingit, regione cancri erigens rostrum, 
ad leonem medioque corpore sustinens craterem ad manum- 
que virginis caudam subiciens. in qua inest corvus; quae 
sunt autem supra scapulas, peraeque sunt lucentia ad anguis 2£ 
inferius ventris. sub caudam subiectus est centaurus. iuxta 2 
cratera et leonem navis est, quae nominatur Argo, cuius 
prora obscuratur, sed malus et quae sunt circa guberna- 
cula eminentia videntur, ipsaque navicula et puppis per 

1 polus rec: post plus x 2 contra Kr: circum x quae est 
proxa(i EGS)in.3b x 8 add. Kr ima Kr: una x 4 fluxu x 
5 se adt. reflectitur n EG: om. HS 10 cassiopae HS., -pi§ EG 
11 simulacrum #5^ 13 septentrionum if/S^6r^: -nem jBG del. Joc 
{cf, 218, 4) 15 ob natura H., ob natura GS., & natura Jil 17 ceti 
Phil: cephei x 18 scorpioni Phil: -nem a:; 1» tenet Barbarus: 
tenent x 21 advirginem {cum ad add.) x 22 rostrum SG'^: 
nostrum HEG 24 corvos H 25 lugentia x ad om. EG 
20 inferius Mar: interius x iusta H 27 cratera S 



DE ARCHITECTURA LTB. IX, 4. 5. 6 213 

) summam caudam cani iungitur. geminos autem minusculus 
canis sequitur contra anguis caput. maior item sequitur 
minorem. Orion vero transversus est subiectus, pressus 
ungula tauri, manu laeva <(pellem)> tenens, clavam altera 

') ad geminos tollens. apud eius vero basim canis parvo 3 

Ointervallo insequens leporem. arieti et piscibus cetus est 
subiectus, a cuius crista ordinate utrisque piscibus dispo- 
sita est tenuis fusio stellarum, quae graece vocitantur 
apTTebovai. magnoque intervallo introrsus pressus nodus 

) serentium attingit summam ceti cristam [esse fuit]. per 
speciem stellarum flumen profiuit, initium fontis capiens 

a laevo pede Orionis. quae vero ab aquario fundi memo- 
ratur aqua, profluit inter piscis austrini caput et cau- 
dam ceti. 

Quae figurata conformataque sunt siderum in mundo 4 
simulacra, natura divinaque mente designata, ut Demo- 
crito physico placuit, exposui, sed tantum ea, quorum 

) ortus et occasus possumus animadvertere et oculis con- 
tueri. namque uti septentriones circum axis cardinem ver- 
santes non occidunt neque sub terram subeunt, sic circa 
meridianum cardinem, qui est propter inclinationem mundi 
subiectus terrae, sidera versabunda latentiaque non habent 

) egressus orientis supra terram. itaque eorum figurationes 
propter obstantiam terrae non sunt notae. huius autem 
rei index est stella Canopi, quae his regionibus est ignota, 
renuntiant autem negotiatores, qui ad extremas Aegypti 
regiones proximasque ultimis finibus terrae terminationes 
fuerunt. 

De mundi circa terram pervolitantia duodecimque si- VI 
gnorum ex septentrionali meridianaque parte siderum 



1 minusculus E^: -los x 4 tauri Phil: centauri x acld. 
Mar altera Gal: -ra x 5 apud Phil: caput:r vero eius S 
6 {et in seqq.) coetus x 8 graeci H 9 (5tpTreb6vai Tunuhus: 
herm(a)edon(a)e x nodus EG: om.US 10 serentium Kr: 
serpentium x del. Ro {cf. 218, 4 etc.) Id septemtrionis HS 
versantes Joc: -tur x 20 si circa HS 22 terrae HSG^: 

terra EG 80 ex EG: & HS 



214 VITRUVII - 

dispositione, ut sit perspecta, docui. namque ex ea mundi (5 
versatione et contrario solis per signa cursu gnomonum- 
que aequinoctialibus umbris analemmatorum inveniuntur 
descriptiones. cetera ex astrologia, quos effectus habeant 
signa XII, stellae v, sol, luna ad humanae vitae rationem, 5 
Chaldaeorum ratiocinationibus est concedendum, quod pro- (n 
pria est eorum genethlialogiae ratio, uti possint ante facta 
et futura ex ratiocinationibus astrorum explicare. eorum 
autem inventiones reliquerunt inque <(ea re)> sollertia acumi- 
nibusque fuerunt magnis, qui ab ipsa natione Chaldaeorum k 
profiuxerunt. primusque Berosus in insula et civitate Coo (i 
consedit ibique aperuit disciplinam, post ei studens Anti- 
pater iterumque Athenodorus, qui etiam non e nascentia 
sed ex conceptione genethlialogiae rationes explicatas re- 
liquit. de naturalibus autem rebus Thales Milesius, Ana- 1; 
xagoras Clazomenius, Pythagoras Samius, Xenophanes 
Colophonius, Democritus Abderites rationes, quibus e re- (21 
bus natura rerum gubernaretur quemadmodum quaeque 
effectus habeat, excogitatas reliquerunt. quorum inventa 
secuti siderum <(ad ortus)> et occasus tempestatum signi- 2( 
ficatus Eudoxus, Euctemon, Callippus, Meto, Philippus, 
Hipparchus, Aratus ceterique ex astrologia parapegmato- 2 
rum disciplinis invenerunt et eas posteris explicatas reli- 
querunt. quorum scientiae sunt hominibus suspiciendae, 
quod tanta cura fuerunt, ut etiam videantur divina mente 21 

1 perspecta Mar: pspectus x 2 v. econtrario E gno- 
minum x 3 analemnatorum HSG'^, annale natorum jE', anale 
natorum G 5 humanae S: -na HEG vit§ e ratione ^S^ 
6 quia E 7 {et 14) genethlialogiae Joc: gentililogiae x 

9 in quae JT, inqug G^ add. Kr 10 magis S 11 choo S 
12 post ei Bo: postea x 13 Athenodorus Bo: achinapolus 

HEG^ archinapolus S enascentia HS 16 Clazomenius ! 

Joc: glagomeus x zenophanes x 18 natur§ S gubemaren-' ' 
tur X quaeque Kr: cuq» {pro qq) a; 19 excogitatas ed: ex- ! 
cogitatus X add. Kr (Barbarus) 20 tempestatumque x (que ' 
del.Kr) significatus jff/S: significatos ^G^ 21 euchemon jff^S^, 
euzemon EG calHstus x mello x {nomina restituit Bode) 
22 hipparcuB E^ hypparcus GS., hyparcus H 23 disciplinis 
Joc: disciplinas x 



DE ARCHITECTURA LIB. IX, 6. 7 215 

) tempestatium significatus post futuros ante pronuntiare. 
quas ob res haec eorum curis studiisque sunt concedenda. 

Nobis autem ab his separandae sunt rationes et ex-VIl 
plicandae menstruae dierum brevitates itemque dilatatio- 

, nes. namque sol aequinoctiali tempore ariete libraque ver- 

)Sando, quas e gnomone partes habet novem, eas umbrae 
facit VIII in declinatione caeli, quae est Romae. itemque 
Athenis quam magnae sunt gnomonis partes quattuor, 
umbrae sunt tres, ad vii Rhodo v, ad xi Tarenti ix, ad 
quinque <^Alexandriae)> tres, ceterisque omnibus locis aliae 

)alio modo umbrae gnomonum aequinoctiales a natura 
rerum inveniuntur disparatae. itaque in quibuscumque 2 
locis horologia erunt describenda, eo loci sumenda est 
aequinoctialis umbra, et si erunt quemadmodum Romae 
gnomonis partes novem, umbrae octo, linea describatur 
in planitia et e media TTpoc op6ac erigatur [ut sit ad nor- 
mam] quae dicitur gnomon. et a linea, quae erit planities, 
in linea gnomonis circino novem spatia dimetiantur; et 
quo loco nonae partis signum fuerit, centrum constituatur, 
ubi erit littera a ; et diducto circino ab eo centro ad lineam 
planitiae, ubi erit littera b, circinatio circuli describatur, 
quae dicitur meridiana. deinde ex novem partibus, quae 3 
sunt a planitia ad gnomonis centrum, vin sumantur et 
signentur in linea, quae est in planitia, ubi erit littera c. 
haec autem erit gnomonis aequinoctialis umbra. et ab eo 
signo et littera c per centrum, ubi est littera a, linea per- 

1 tempestatum {ut supra) JEGS significatus ed: -tos x 
8 et JEG: om. HS 4 itemque Joc: idemque x dilatationea 
Mar: depalationes HS, depalatationes EG 6 habet Joc: ha- 
bent X 1 itemque ed: idemque x 8 quam Joc: quae x 
8 .iiii. EG » III. EGS adquinq» (v. EG) ii. rhodo xv. 

• adtaranti .xi. (undecim E) quinque (v. EG) adtres (iii. EG) x; 
correxit Joc (Mar) 10 ceteris *S''^': coterris HS, terris EG 
lonis H 16 viiii EG octo, linea Kr: octogen(a)e x 
describatur Joc: -bantur x 16 planitia HS: -tiae E, -ti§ G 
e om. E prosorthas x glossam eiec. Kr 18 circino Joc. 
circini x demetiantur x 19 partes HS 20 deducto x 
ad lineam {ed) planitiae Joc: ablinea planitia x 28 a Joc: 

in X 24 qua est H 



216 VITRUVII 

ducatur, ubi erit solis aequinoctialis radius. tunc a centro 
diducto circino ad lineam planitiae aequilatatio signetur, (n 
ubi erit littera e sinisteriore parte et d ulteriore in ex- 
tremis lineae circinationis. et per centrum perducendum, 
ut aequa duo hemicyclia sint divisa. haec autem linea a 5 
mathematicis dicitur horizon. deinde circinationis totius 
sumenda pars est xv; et circini centrum conlocandum in(ij 
linea circinationis, quo loci secat eam lineam aequinoctialis 
radius, ubi erit littera f; et signandum dextra sinistra, ubi 
sunt litterae gh. deinde ab his <(et per centrum) lineae n 
usque ad lineam planitiae perducendae sunt, ubi erunt 
litterae ik. ita erit solis radius unus hibernus, alter aesti-^a 
vus. contra autem <^e^ littera d erit, qua secat circi- 
nationem linea, quae est traiecta per centrum, ubi <(est 
littera a; et contra g)> erunt litterae i et m; et contra h ij 
litterae erunt k et l; et contra c et f et a erit littera n. 
tunc perducendae sunt biajueTpuj ab g ad l et ab h <^ad 
m)>. quae erit superior, partis erit aestivae, inferior hi- 21 
bernae. eaeque bia)LieTpu} sunt aeque mediae dividendae, 
ubi erunt litterae o et p, ibique centra signanda. et per 20 
ea signa et centrum a lineae ad extrema lineae circina- 
tionis sunt perducendae, ubi erunt litterae q et r. haec 
erit linea TTpoc op9ac radio aequinoctiali. vocabitur autem (5) 
haec linea mathematicis rationibus axon. et ab eisdem 
centris diducto circino ad extremas diametros describan- 25 
tur hemicyclia, quorum unum erit aestivum, alterum hiber- 

3 e . littera G et d ulteriore Kr: et inde (cum in add.) 
alteriore x 4 lineae Bo: lineis x 6 linea H 6 orizon S 
8 quo G: quod H^ qd S » f Joc: .c. x 10 <^et per centrum^ 
lineae Joc: lineis x 12 ik Kr: tr rc 13 e add. Joc d erit 
Kr: .1. erit x qua Kr: qui x 14 linea Joc: lineae x add. 
Joc {Mar) 15 litterae i et m; et contra h litterae erunt k et l 
Kr: litterae i . k . l . m. et contra k lineae erunt k.h.x.i x 
17 diametro ab .c. ad .i. et ab .h. x 18 quae erit inferior partis 
erit aestiv(a)e superior hiberuae x {corr. Mar) 19 aequ(a)e 

diametro x 20 signenda H 21 centrum ,c. lineae ad ex- 
tremas lineae circinationes sunt perducendae x 22 q et r 

Kr: G.F.T.R. H, .g.Yt.t.iGS 22 pros(b)ort(h)as x 25 de- 
ducto X 26 emiciclia t icydia S, icyclia H, iciclya G 



I 



DE ARCHITECTURA LIB. IX, 7 217 

num. deinde in quibus locis secant lineae paralleloe lineam 6 

)) eam quae dicitur horizon , in dexteriore parte erit littera 
s, in sinisteriore t. et ab littera s ducatur linea parallelos 
axoni ad extremum <(dextrum^ hemicyclium, ubi erit lit- 

5 tera v; et ab t ad sinistrum hemicyclium item parallelos 
linea ducatur ad litteram x. haec autem paralleloe lineae 
vocitantur f locothomus. et tum circini centrum conlo- 

) candum est eo loci, quo secat circinationem aequinoctialis 
radius, ubi erit littera f; et diducendum ad eum locum, 

) quo secat circinationem aestivus radius, ubi est littera h. 
e centro aequinoctiali intervallo aestivo circinatio circuli 
menstrui agatur, qui menaeus dicitur. ita habebitur ana- 

)lemmatos deformatio. cum hoc ita sit descriptum et ex- 7 
plicatum, sive per hibernas lineas sive per aestivas sive 

1 per aequinoctiales aut etiam per menstruas in subiectioni- 

; bus rationes horarum erunt ex analemmatos describendae, 
subiciunturque in eo multae varietates et genera horolo- 
giorum et describuntur rationibus his artificiosis. omnium 
autem figurarum descriptionumque earum effectus unus, 
uti dies aequinoctialis brumalisque itemque solstitialis in 
duodecim partes aequaliter sit divisus. quas ob res non 
pigritia deterritus praetermisi, sed ne multa scribendo 
offendara, a quibusque inventa sunt genera descriptiones- 

) que horologiorum, exponam. neque enim nunc nova genera 
invenire possum nec aliena pro meis praedicanda videntur. 
itaque quae nobis tradita sunt et a quibus sint inventa, 
dicam. 

1 paralleloe Bo: parallelon k x 3 littera s Joc: littera 
.6. X 4 axoni Joc: axon x in seqq. codices maJui qiiam Jocun- 
dum sequi add. Kr 6 ab t Kr: ab .c. x ad sinistrum 
hemicyclium Kr: ad sinistram hemicyclii x 6 ad littera .x. H 
9 littera v Kr: littera .e. x deducendum a; 12 menaeus Turn.: 
manaeus HS, maneus G analematos HG 14 post lineas 
sive in x repetuntur verha aequinoctialis radius — secat cir- 
cinationem {v. S — 10); pro et diducendum praebent sed dedu- 
cendum HS^ sed ducendum G 16 analleatioB H^ analematios 
6r, analemmatios S 17 subiciuntur J?o: -antur x 20 item- 
que Joc: idemque x 21 xii G divisu H et a.c. S 22 prae- 
termisi rec: -missis x 28 inventi H 



218 VITRUVII 

VIII Hemicyclium excavatum ex quadrato ad enclimaque 
succisum Berosus Chaldaeus dicitur invenisse; scaphen 
sive hemisphaerium Aristarchus Samius, idem etiam di-(ii 
scum in planitia; arachnen Eudoxus astrologus, nonnulli 
dicunt Apollonium; plinthium sive lacunar, quod etiam 5 
in circo Flaminio est positum, Scopinas Syracusius; TTpoc 
Ta iCTOpoujueva Parmenion, Trpoc iTav KXi)Lia Theodosius 
et Andrias, Patrocles pelecinum, Dionysodorus conum, (2( 
Apollonius pharetram, aliaque genera et qui supra scripti 
sunt et alii plures inventa reliquerunt, uti conarachnen, it 
conicum plinthium, antiboreum. item ex his generibus 2i 
viatoria pensilia uti fierent, plures scripta reliquerunt. ex 
quorum libris, si qui velit, subiectiones invenire poterit, 
dummodo sciat analemmatos descriptiones. 

2 Item sunt ex aqua conquisitae ab eisdem scriptoribus i£ 
horologiorum rationes, primumque a Ctesibio Alexan- (5 
drino, qui et vim spiritus naturalis pneumaticasque res 
invenit. sed uti fuerint ea exquisita, dignum studiosis 
agnoscere. Ctesibius enim fuerat Alexandriae natus patre 
tonsore. is ingenio et industria magna praeter reliquos 2( 
excellens dictus est artificiosis rebus se delectare. nam-(i( 
que cum voluisset in taberna sui patris speculum ita pen- 
dere, ut, cum duceretur susumque reduceretur, linea latens 

3 pondus deduceret, ita conlocavit machinationem. canalem 
ligneum sub tigno fixit ibique trocleas conlocavit; per 2; 
canalem lineam in angulum deduxit ibique tubulos struxit;(i 
in eos pilam plumbeam per lineam demittendam curavit. 



2 berossus H scapen G 3 dicitur arist(h JT^arcus x 
(dicitur del. ed) 4 arachanen x 5 plinthium Joc pan- 

thium X lacunar GS'^: lacunas HS 6 prosta historumena 
HS^ ^sta hystoromena G 7 prospancJema x 8 andrias x 
dioniso porusconum HG^ dionisius|porusconu S (corr. Mach) 
» paretram x 10 alia S conarachnen Mar-. conarchenen x 
11 conicum llo : conatum x item ed : idem x 12 pensilia HG'^ 
ut S 16 a Ctesibio ed. Fl: aclesbio x 17 et vim Ro: etiam x 
pneumaticasque ed: ineu atticasq^ x 18 fort. studiosius {cf. 

5, 21) 1» clesbius x 25 ligneam S et a. c. H 27 dimitten- 
dam G 



DE ARCHITECTURA LIB. IX, 8 219 

ita pondus cum decurrendo in angustias tubulorum pre- 
meret caeli crebritatem, vehementi decursu per fauces fre- 
quentiam caeli compressione solidatam extrudens in aerem 

)patentem effusione acuti sonitus expresserat claritatem. 

. ergo Ctesibius cum animadvertisset ex tractu caeli et ex- 4 
pressionibus spiritus ^sonitus^ vocesque nasci, his prin- 
cipiis usus hydraulicas machinas primus instituit. item 
aquarum expressiones automatopoetasque machinas multa- 
que deliciarum genera, in his etiam horologiorum ex aqua 
comparationes explicuit. primumque constituit cavum ex 
auro perfectum aut ex gemma terebrata; ea enim nec 
teruntur percussu aquae nec sordes recipiunt, ut obturen- 
tur. namque aequaliter per id cavum influens aqua sub- 5 
levat scaphium inversum, quod ab artificibus phellos sive 
tympanum dicitur. in quo conlocata est regula <(iuxta)> 
versatile tympanum. denticulis aequalibus sunt perfecta, 
qui denticuli alius alium inpellentes versationes modicas 
faciunt et motiones. item aliae regulae aliaque tympana 
ad eundem modum dentata una motione coacta versando 
faciunt effectus varietatesque motionum, quibus moventur 
sigilla, vertuntur metae, calculi aut ova proiciuntur, bucinae 
canunt, reliquaque parerga. in his etiam aut in columna 6 
aut parastatica horae describuntur, quas sigillum egrediens 
ab imo virgula significat in diem totum. quarum brevi- 
tates aut crescentias cuneorum adiectus aut exemptus in 
singulis diebus et mensibus perficere cogit. praeclusiones 
aquarum ad temperandum ita sunt constitutae. metae 
fiunt duae, una solida, una cava, ex torno ita perfectae, 
ut alia in aliam inire convenireque possit et eadem re- 
gula laxatio earum aut coartatio efficiat aut vehementem 



8 confressione HS 4 eflfusione acuti Kr (cf. 137, 8): 

offensione tactu x 6 clesbius HS, -bies G 6 add. lio 
7 instituit HSG^: instnixit G 8 automato pictasqne HS, 

a. pitasque G {corr. Turnebus) 11 terre brata G 12 sordes nec 
a.c. G obdurentur G 14 scaphium Turn: scaphum (-u G) x 
16 add. Kr 20 quibus Kr: inquibus (cum in add.) x 28 quas 
Joc: quae x 24 quarum Joc: quorum x 



220 VITRUVII 

m 

aut lenem in ea vasa aquae influentem cursum. ita his(2 
rationibus et machinatione ex aqua componuntur horolo- 

7 giorum ad hibernum usum conlocationes. sin autem cu- 
neorum adiectionibus et detractionibus correptiones dierum 
aut crescentiae fex cuneis non probabuntur fieri, quod 5 
cunei saepissime vitia faciunt, sic erit explicandum. in(2 
columella horae ex analemmatos transverse describantur, 
menstruaeque lineae columella signentur. eaque columna 
versatilis perficiatur, uti ad sigillum virgulamque, qua 2 
virgula egrediens sigillum ostendit horas, columna versando k 
continenter suis cuiusque mensibus brevitates et crescentias 
faciat horarum. 

8 Fiunt etiam alio genere horologia hiberna, quae ana- 
phorica dicuntur perficiunturque rationibiis his. horae dis- (; 
ponuntur ex virgulis aeneis ex analemmatos descriptione 1 
ab centro dispositae in fronte ; in ea circuli sunt circum- 
dati menstrua spatia finientes. post has virgulas tympa- 
num, in quo descriptus et depictus est mundus signiferque 
circulus [descriptioque ex xii caelestium signorum fit(i 
figurata], cuius ex centro deformatio * * * * unum maius, 2 
alterum minus. posteriori autem parte tympano medio 
axis versatilis est inclusus inque eo axi aenea mollis catena 
est involuta, ex qua pendet ex una parte phellos (sive 
tympanum), qui ab aqua sublevatur, altera aequo pondere (1 

9 phelli sacoma saburrale. ita quantum ab aqua phellos 2 
sublevatur, tantum saburrae pondus infra deducens versat 
axem, axis autem tympanum. cuius tympani versatio 
alias efficit, uti maior pars circuli signiferi, alias minor in 
versationibus suis temporibus designet horarum proprie- 



1 leue G vasa aqu^ S: vasaquae H, vas aqu^ G 

11 continenter G: -1 H, -tur S 12 faciat Joc: facer& HS, 

-ret G 13 anaporica x 14 perficiuntur rec: -ciunt (-tiunt 
S) X 16 aenis G 19 glossam {scil. descriptio, quae ex xii 
(duodecim S) caelestium signorum fit figura) eiecit Kr 20 ex 
(e) Joc: & (et) X 21 parte G: parti HS 22 inquae H 
24 altera Joc: -ro x 25 phellis (sac.) G saburrale Jbc: -li;r 
28 signi fieri H minor Joc: miuus x 2» honorarum H 



DE ARCHITECTURA LIB. IX, 8 221 



)) tates. namque in singulis signis sui cuiusque mensis dierum 
iiumeri cava sunt perfecta, cuius bulla, quae solis ima- 
i^inem horologiis tenere videtur, significat horarum spatia. 

) ca translata ex terebratione in terebrationem mensis ver- 

, lentis perficit cursum suum. itaque quemadmodum sol per 10 
siderum spatia vadens dilatat contrahitque dies et horas, 
sic bulla in horologiis ingrediens per puncta contra centri 

, tympani versationem, cotidie cum transfertur aliis tem- 
poribus per latiora, aliis per angustiora spatia, menstruis 
fmitionibus imagines efficit horarum et dierum. 

De administratione autem aquae, quemadmodum se 
temperet ad rationem, sic erit faciendum. post frontem 11 

( horologii intra conlocetur castellum in idque per fistulam 
siiliat aqua et in imo habeat cavum. ad id autem ad- 
fixum sit ex aere tympanum habens foramen, per quod 
ex castello in id aqua influat. in eo autem minus tym- 
panum includatur cardinibus ex torno masculo et femina 

( inter se coartatis, ita uti minus tympanum quemadmodum 
epitonium in maiore circumagendo arte leniterque versetur. 
iiiaioris autem tympani labrum aequis intervallis ccclxv 12 
puncta habeat signata, minor vero orbiculus in extrema 
circinatione fixam habeat lingulam, cuius cacumen dirigat 
;kI punctorum regiones, inque eo orbiculo temperatum sit 
foramen, quia in tympanum aqua influit per id et servat 
administrationem. cum autem in maioris tympani labro 
fuerint signorum caelestium deformationes, id autem sit 
inmotum et in summo habeat deformatum cancri signum, 
id perpendiculum eius in imo capricorni, ad dextram 
spectantis librae, ad sinistram arietis signum, ceteraque 
mter eorum spatia designata sint, uti in caelo videntur: 
igitur cum sol fuerit in capricorni, orbiculi lingula in 13 

1 cuiusque ed: usque x 6 oras H 10 imagines G: 

-iiis HS 11 administratione H U saHata quae H 15 ex 
ecl: & (et) X 20 maiores H 21 designata S 22 ligulam x 
ii quia HS: qua G 25 libro // et a. c. S 27 cancri signu 
S: cancri siguoru G, caneri signoru H 20 spectantis ed: -tes x 
dignum rec: signi x 31 orbiculi Ferr: -lo x ligula x 



222 VITRUVn 

maioris tympani parte ex capricorni cotidie singula puncta 2 
tangens, ad perpendiculum habens aquae currentis vehe- 
mens pondus, celeriter per orbiculi foramen id extrudit 
ad vasum excipiens eam. cum brevi spatio impletur, corri- 
pit et contrahit dierum spatia et horarum. cum autem i 
cotidiana versatione minoris tympani lingula ingrediatur 
in aquarii puncta, discedens foramen a perpendiculo et 
aquae vehementi cursu cogitur tardius emittere salientem. 
ita quo minus celeri cursu vas excipit aquam, dilatat 

14 horarum spatia. aquarii vero pisciumque punctis uti gra- : 
dibus scandens orbiculi foramen in ariete tangendo octavam 
partem aqua temperate salienti praestat aequinoctiales 
horas. ab ariete per tauri et geminorum spatia ad summa 
cancri puncta partis octavae foramen se tympani versatio- 
nibus peragens et in altitudinem eo rediens viribus ex- ;| 
tenuatur, et ita tardius fluendo dilatat morando spatia 
et efficit horas in cancri signo solstitiales. a cancro cum 
proclinat et peragit per leonem et virginem ad librae 
partis octavae puncta revertendo et gradatim corripiendo j 
spatia contrahit horas, et ita perveniens ad puncta librae 

15 aequinoctiales rursus reddit horas. per scorpionis vero , 
spatia et sagittarii proclivius deprimens se foramen re- j 
diensque circumactione ad capricorni partem vm, restituit | 
celeritate salientis brumales horarum brevitates. 

Quae sunt in horologiorum descriptionibus rationes et 
apparatus, ut sint ad usum expeditiores, quam apertissime 
potui, perscripsi. restat nunc de machinationibus et de 



« 



1 ex Kr: & (et) x 4 vasum Mar: vastum x 6 dierura 
minoris spatia x (minoris del. Eo-^ cf. v. 6) 6 minoris Barh: 
maioris x 7 iu aquarii puncta Ro: in aquario cuncta x 
discedens Kr: descendent (-dsent H'^ x foramen a Barb: 

foramina x 9 comminus S 11 formamen H 12 aqua Ro: 
aquae (-§ GS) x 14 se Ro: seu x 16 dilatat G: -tet HS 
17 cancris H et a. ras. S 21 aequinoctialis HS 28 octa- 
vam S restituit . . . brumales Kr: restituitur . . . ad brumales 
{cum ad add. et interpolatione) x 26 apertissime {scil. aptissime) 
Kr {cf. 83, 9; 110, 20; 154, 26; 259, 18): aptissime x 



DE ARCHITECTURA LIB. IX, 8. X 223 

2 earum principiis ratiocinari. itaque de his, ut corpus emen- 
datum architecturae perficiatur, insequenti volumine in- 
cipiam scribere. 

LIBER DECIMUS. 

5 Nobili Graecorum et ampla civitate Ephesi lex vetusta 
dicitur a maioribus dura condicione sed iure esse non 
iniquo constituta. nam architectus, cum publicum opus 
curandum recipit, pollicetur, quanto sumptu id sit futurum. 
tradita aestimatione magistratui bona eius obligantur, 

|i> donec opus sit perfectum. absoluto autem, cum ad dictum 
inpensa respondit, decretis et honoribus omatur. item si 
non amplius quam quarta ad aestimationem est adicienda, 
de pubiico praestatur, neque ulla poena tenetur. cum 
vero amplius quam quarta in opere consumitur, ex eius 

|) bonis ad perficiendum pecunia exigitur. utinam dii in- 
mortales fecissent, ea lex etiam p. r. non modo publicis 
sed etiam privatis aedificiis esset constituta! namque non 
sine poena grassarentur inperiti, sed qui summa doctrina- 
rum subtilitate essent prudentes, sine dubitatione pro- 

1» fiterentur architecturam, neque patres familiarum induce- 
rentur ad infinitas sumptuum profusiones, ut et e bonis 
eicerentur, ipsique architecti poenae timore coacti dili- 
gentius modum inpensarum ratiocinantes expHcarent, uti 
patres familiarum ad id, quod praeparavissent, seu paulo 

|; amplius adicientes, aedificia expedirent. nam qui quadrin- 
genta ad opus possunt parare, si adicient centum, habendo 
spem perfectionis delectationibus tenentur; qui autem 
adiectione dimidia aut ampliore sumptu onerantur, amissa 
spe et inpensa abiecta, fractis rebus et animis desistere 
coguntur. nec solum id vitium in aedificiis, sed etiam in 

8 sumptu id sit Joc: sumptui adsit x 12 post quarta ex 
V. 14 antecipantur in x verba in opere consumitur {del. Schn 
cum rec) 21 ut et Eo: et ut x 22 ipsique HSG'^: ipsis- 
que EG poena 7?, p^na G (pense G'^) 26 quadringenta ed: 
quadraginta x 



224 VITRUVII 

muneribus, quae a magistratibus foro gladiatorum scaenis- 
que ludorum dantur, quibus nec mora neque expectatio 
conceditur, sed necessitas finito tempore perficere cogit, 
id est sedes spectaculorum velorumque inductiones et ea 
omnia, quae scaenicis moribus per machinationem ad 
spectationes populo comparantur. in his vero opus est 
prudentia diligens et ingenii doctissimi cogitata, quod 
nihil eorum perficitur sine machinatione studiorumque 

4 vario ac sollerti vigore. igitur quoniam haec ita sunt 
tradita et constituta, non videtur esse alienum, uti caute 
summaque diligentia, antequam instituantur opera, eorum 
expediantur rationes. ergo quoniam neque lex neque 
morum institutio id potest cogere et quotannis et prae- 
tores et aediles ludorum causa machinationes praeparare 
debent, visum mihi est, imperator, non esse alienum, 
quoniam de aedificiis in prioribus voluminibus exposui, 
in hoc, quod finitionem summam corporis habet constitu- 
tam, quae sint principia machinarum, ordinata praeceptis 
explicare. 

I Machina est continens e materia coniunctio maximas : 
ad onerum motus habens virtutes. ea movetur ex arte( 
circulorum rotundationibus, quam Graeci kukXiktiv Kivr]Civ 
appellant. est autem unum genus scansorium, quod graece 
aKpopaTiKOV dicitur; alterum spirabile, quod apud eos 
TTveu|uaTiK0V appellatur; tertium tractorium, id autem 
Graeci papouXKOV vocitant. scansorium autem <(est, cum^ 
machinae ita fuerint conlocatae, ut ad altitudinem tignis 
statutis et transversariis conligatis sine periculo scanda- 

. tur [ad apparatus spectatione] ; at spirabile, cum spiritus 



1 scenisque ed: scenicisq^ x 4 (inductiones) sunt x (del. 

Joc) 6 spectationis HS 17 qu.odi Schn: qmx 20 materia S 
21 arce S 22 quam EG: que H (quam Graeci om. S) 

cyclicen cinesin x 24 acrobaticon x 25 pneumaticon x 
26 papoOXKov Voss.: baruison x scansorium {additis ceteris) Joc: 
scansorfi x 27 fuerint ed: fuerunt (fuer H) x 29 del. Kr 
at Ro: ut X 2» spirabile G: -le H, -lem S 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 1 225 

5j ex expressionibus inpulsus et plagae vocesque opfaviKUJC 
exprimantur; tractorium vero, cum onera machinis per- 2 
trahuntur, ut ad altitudinem sublata conlocentur. scanso- 
ria ratio non arte sed audacia gloriatur; ea catenationibus 

5 et transversariis et plexis conligationibus et erismatorum 

o)fulturis continentur. quae autem spiritus potestate ad- 
sumit ingressus, elegantes artis subtilitatibus consequetur 
effectus. tractoria autem maiores et magnificentia plenas 
habet ad utilitatem opportunitates et in agendo cum pru- 

.0 dentia summas virtutes. ex his sunt quae jurixaviKuuc, 3 
alia opTCtviKUJC moventur. inter machinas et organa id 

5) videtur esse discrimen, quod machinae pluribus operis vel 
vi maiore coguntur effectus habere, uti ballistae torcula- 
riorumque prela; organa autem unius operae prudenti 

5 tactu perficiunt quod est propositum, uti scorpionis seu 
anisocyclorum versationes. ergo et organa et machinarum 

B) ratio ad usum sunt necessaria, sine quibus nulla res potest 
esse non inpedita. omnis autem est machinatio rerum 4 
natura procreata ac praeceptrice et magistra mundi ver- 

5 satione instituta. namque animadvertamus primum et 

1 aspiciamus continentem solis, lunae, quinque etiam stella- 
rum natura ♦ ♦ ♦ * machinata versarentur, non ha- 
buissemus interdum lucem nec fructum maturitates. cum 

) ergo maiores haec ita esse animadvertissent, e rerum 

5 natura sumpserunt exempla et ea imitantes inducti rebus 
divinis commodas vitae perfecerunt explicationes. itaque 
comparaverunt, ut essent expeditiora, alia machinis et 



1 ex Kr: et (&) x org-anicos x 5 ut 56^'^: aut HG 
6 et transversariis — conligationibus G: om. HS erisma- 
tonim (erismatum Jvc)'' chrismatorum x 6 potestate Joc: 

-te X 1 consequetur G: -quentur HS 10 mechanicos x 
11 organicos x 12 operis Schn: operib; (-ibus S) x vel 

{scil. ut) Kr: nt x 13 habere uti rec: habeuti H, habet (-& S) 
uti GS baliiit^ S: uallistae HG 16 anisocyclorum Joc: 
latinis osci(y /S^clorum x 20 Namque enim advertamus HG, 
Nam ui advertamus S 22 natura HG: natura quam S 

{unde naturam, quae ni machinata ed) 28 maturitatis x 
26 divinis rebus S 

ViTBUv. de architect. ed. K r o h n. 15 



22Q VITRUVII 

earum versationibus, nonnulla organis, et ita quae anim- 
adverterunt ad usum utilia esse studiis, artibus, insti- 

5 tutis, gradatim augenda doctrinis curaverunt. attendamus ( 
enim primum inventum de necessitate, ut vestitus, quem- 
admodum telarum organicis administrationibus conexus i 
staminis ad subtemen non modo corpora tegendo tueatur, 
sed etiam ornatus adiciat honestatem. cibi vero non ha- 
buissemus abundantiam, nisi iuga et aratra bubus iumen- ( 
tisque omnibus essent inventa. sucularumque et prelorum 
et vectium si non fuisset torculariis praeparatio, neque i 
olei nitorem neque vitium fructum habere potuissemus ad 
iucunditatem, portationesque eorum non essent, nisi plo- 
strorum seu serracorum per terram, navicularum per(i 

6 aquam inventae essent machinationes. trutinarum vero 
librarumque ponderibus examinatio reperta vindicat ab i 
iniquitate iustis moribus vitam. non minusque sunt innu- 
merabili modo rationes machinationum, de quibus non 
necesse videtur disputare, quod non sunt <ignotae sed^ 
ad manum cotidianae, ut sunt molae, folles fabrorum, ( 
raedae, cisia, torni ceteraque, quae communes ad usum i 
consuetudinibus habent opportunitates. 

Itaque incipiemus de is, quae raro veniunt ad manus, S 
II ut nota sint, explicare. primumque instituemus de is, quae 
aedibus sacris ad operumque publicorum perfectionem ne- 
cessitate comparantur. quae fiunt ita. tigna duo ad one- s 
rum magnitudinem ratione expediuntur. a capite ea fibula ( 
coniuncta et in imo divaricata eriguntur, funibus in capi- 
tibus conlocatis et circa dispositis erecta retinentur. alli- 
gatur in summo troclea, quem etiam nonnuUi rechamum 
dicunt. in trocleam induntur orbiculi <^ii} per axiculos 3 



1 itaq» X 6 tueatur Schn: -antur x 10 torcularis x 
12 plaustrorum GS'^ 16 exanimatio G umdicat H 

16 minus qnae (qu§ GS) x innumerabiles moderationes G 
18 add. Kr 19 molae Ro: motae x 21 oportunitates GS'': 
opportunitatib: // 23 sint *S': sunt HG 26 mao^nitudine GS: 
magnitudine HS'^ ea Hb, Bo: afib. x 28 alligatur . . . troclea 
Joc: alligantur ., trocleae x 29 quem ed: quae JET, qu§ SG'^., 
cy G 30 induntur Joc: induuntur x 11 (duo) add. Joc 



{ 



I 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 1. 2 227 

versationes habentes. per orbiculum <(suramum)> traicitur 
ductarius funis, deinde demittitur et traducitur circa orbi- 
culum trocleae inferioris. refertur autem ad orbiculum 
imum trocleae superioris et ita descendit ad inferiorem 
et in foramine eius religatur. altera pars funis refertur 
inter imas machinae partes. in quadris autem tignorum 2 
)osterioribus, quo loci sunt divaricata, figuntur chelonia, 
dn quae coiciuntur sucularum capita, ut faciliter axes ver- 
sentur. eae suculae proxime capita habent foramina bina 
ita temperata, ut vectes in ea convenire possint. ad recha- 
mum autem imum ferrei forfices religantur, quorum dentes 
in saxa forata accommodantur. cum autem funis habet 
caput ad suculam religatum et vectes ducentes eam ver- 
sant, funis <(se involvendo circum suculam extenditur et 
ita sublevat onera ad altitudinem et operum conlocationes. 
laec autem ratio machinationis, quod per tres orbiculos 3 
circumvolvitur, trispastos appellatur. cum vero in ima 
troclea duo orbiculi, in superiore tres versantur, id penta- 
spaston dicitur. sin autem maioribus oneribus erunt ma- 
ohinae comparandae, amplioribus tignorum longitudinibus 
st crassitudinibus erit utendum <^et)> eadem ratione in 
3ummo fibulationibus, in imo sucularum versationibus 
axpediendum. his explicatis antarii funes ante laxi conlo- 
sentur, retinacula super scapulas machinae longe dispo- 
aantur, et si non erit, ubi religetur, pali resupinati defodian- 
:ur et circum listucatione solidentur, quo funes alligentur. 
jroclea in summo capite machinae rudenti contineatur, 4 
3t ex eo funis perducatur ad palum et quae est in palo 
■jrocleam inligata. circa eius orbiculum funis indatur et 
'eferatur ad eam trocleam, quae erit ad caput machinae 



1 summum add. Joc 2 dimittitur G 6 religatur ed: 

gantur x 6 interim has G S et a. c. H 7 chelonia ed: he- 
onia ic l& 2id HG: dc S 14 add. Joc 18 pentas paston 
HS, pentes paston G 21 ^rassitudinibus H add. Joc 
12 succularum // versationibus Joc: venationibus x 28 an- 
lerii S 28 funis perducatur Eode: funes pducantur x 

:» indatur HS: inducatur G 

15* 



228 VITRUVn 

religata. circum autem orbiculum ab summo traiectus 
funis descendat et redeat ad suculam, quae est in ima 
machina, ibique religetur. vectibus autem coacta <(cum) 
sucula versabitur, eriget per se machinam sine periculo. 
ita circa dispositis funibus et retinaculis in palis haeren- 
tibus ampliore modo machina conlocabitur. trocleae et 
ductarii funes, uti supra scriptum est, expediuntur. 

Sin autem colossicotera amplitudinibus et ponderibus 
onera in operibus fuerint, non erit suculae committendum, 
sed quemadmodum sucula cheloniis retinetur, ita axis in- 
cludatur habens in medio tympanum amplum, quod non- 
nulli rotam appellant, Graeci autem aiu^ripriv, alii Ttepi- 
GrjKiov vocant. in his autem machinis trocleae non eodem 
sed alio modo comparantur. habent enim et in imo et 
in summo duplices ordines orbiculorum. ita funis ducta- 
rius traicitur in inferioris trocleae foramen, uti aequalia, 
duo capita sint funis, cum erit extensus, ibique secun 
dum inferiorem trocleam resticula circumdata et contenta. 
utraeque partes funis continentur, ut neque <^in dextram 
neque^ in sinistram partem possint prodire. deinde capita 
funis referuntur in summa troclea ab exteriore parte et 
deiciuntur circa orbiculos imos et redeunt ad imum 
coiciunturque infimae trocleae ad orbiculos ex interiore 
parte et referuntur dextra sinistra <et)> ad caput circa orbi- 
culos summos redeunt. traiecti autem ab exteriore parte 
feruntur dextra sinistra tympanum in axe ibique, ut hae- 
reant, conligantur. tum autem circa tympanum involutus 
alter funis refertur ad ergatam, et is circumactus tym- 
panum et axem * * * * se involvendo pariter exten- 
dunt, et ita leniter levant onera sine periculo. quodsi 



1 ab summo Joc. ad summo x (a s. G'^ 3 add. Kr (ver 

eabitur et Jod) 7 est om. G 10 chelonis x 11 medio Joc-^ 
mediu x 12 diaqpripriv tich: amphieren HGy amphien S 

peritheciu x 16 inferioris G: -res H, inferius S 19 add.Joc 
22 coniciuntur HS 23 orbiculos exteriore parte S 24 add. JRo 
25 exteriori G 27 inuoluitur S 28 is GS^: his HS circu 
auctus X , 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 2 229 

maius tympanum conlocatum aut in medio aut in una 
parte extrema fuerit, sine ergata <^per)> calcantes homines 
:-xpeditiores habere poterit operis effectus. 

Est autem aliud genus machinae satis artificiosum et 8 
id usum celeritatis expeditum, sed in eo dare operam non 
possunt nisi periti. est enim tignum, quod erigitur et 
iistenditur retinaculis quadrifariam. sub retinaculo che- 
onia duo figuntur, troclea funibus supra chelonia religa- 
bur, sub troclea regula longa circiter pedes duos, lata 
iigitos sex, crassa quattuor supponitur. trocleae temos 
Drdines orbiculorum in latitudine habentes conlocantur. 
ta tres ductarii funes in <^summa^ machina religantur. 
ieinde referuntur ad imam trocleam et traiciuntur ex in- 
eriore parte per eius orbiculos summos. deinde referuntur 
id superiorem trocleam et traiciuntur ab exteriore parte 
n interiorem per orbiculos imos. cum descenderint ad 9 
mum, ex interiore parte et per secundos orbiculos tradu- 
:untur in extremum et referuntur in summum ad orbicu- 
08 secundos; traiecti redeunt ad imum et ab imo referuntur 
id caput; traiecti per summos redeunt ad machinam imam. 
n radice autem machinae conlocatur tertia troclea; eam 
lutem Graeci erraTOVTa, nostri artemonem appellant. ea 
Toclea religatur ad [trocleae] radicem habens orbiculos 
res, per quos traiecti funes traduntur hominibus ad du- 
;endum. ita tres ordines hominum ducentes sine ergata 
leleriter onus ad summum perducunt. hoc genus machinae 10 
)olyspaston appellatur, quod multis orbiculorum circum- 
tionibus et facilitatem summam praestat et celeritatem. 
ma autem statutio tigni hanc habet utilitatem, quod ante 



2 add. Kr (poterunt pro poterit Mar) 3 expeditiores 

ec: expeditores x 7 celonia x 8 funibus Joc: funis x 
eionia x 9 regula ed: aregula x 12 in ruachina x (in 

ntnmo machinae Joc) 16 ab: ad o; 16 ininteriore S de- 
cenderint H'^ S: descenderent G^ discenderent G 17 ex in- 
eriore Joc: exteriore x 1» et ab imo (ex imo Joc): & pimo 
r, et primo G, & primo S 22 epagonta x 23 del. Kr 

nachinae substituit Joc) 27 polyspasion x 



230 VITRUVII ^l 

quantum velit et dextra ac sinistra ab latere proclinando 
onus deponere potest. ■jl 

Harum machinationum omnium, quae supra sunt scri- 
ptae, rationes non modo ad has res, sed etiam ad one- 
randas et exonerandas naves sunt paratae, aliae erectae, 
aliae planae in carchesiis versatilibus conlocatae. non 
minus sine tignorum erectionibus in plano etiam eadem 
ratione et temperatis funibus et trocleis subductiones na- 
vium efficiuntur. 

11 Non est autem alienum etiam Chersiphronos ingenio- 
sam rationem exponere. is enim scapos columnarum e 
lapidicinis cum deportare vellet Ephesi ad Dianae fanum, 
propter magnitudinem onerum et viarum campestrem 
mollitudinem non confisus carris, ne rotae devorarentur, 
sic est conatus. de materia trientali scapos quattuor, 
* * * * duos transversarios interpositos, quanta longitudo 
scapi fuerat, complectit et compegit et ferreos cnodacas 
uti subscudes in capitibus scaporum inplumbavit et armillas 
in materia ad cnodacas circumdandos infixit; cnodaces 
autem in armillis inclusi liberam habuerunt versationem, 
iamiam ita, cum boves ducerent subiuncti, scapi versando 

12 in cnodacibus et armillis sine fine volvebantur. cum autem 
scapos omnes ita vexerant et instabant epistyliorum vectu- 
rae, filius Chersiphronos Metagenes transtulit ex scaporurn 
vectura etiam in epistyliorum deductione. fecit enim rotas 
circiter pedum duodenum et epistyliorum capita in medias 
rotas inclusit; item bucculis ligneis capita religavit; eadera 



1 adlatere x (adlatera G'^) 6 carchesis H.S^ carthesis G 
10 crestiphonos x 14 carris SG'^: caris HG 16 interpositoe 
ed: interpostios x 17 fuerat ed: fuerit x complectit rec\ 
-tet (r, -t& HS coupeget G chodacas HS, co<lacas G 
1» chodacas x chodaces x 21 iamiam Kr: tantam x 
subiuncti G: -tis B.8 scapi Joc: scapo x 22 codicibus 

SG^ -tibus S 23 vexerant B,o: -runt x 24 cresiphonos x 
ex scaporum 8^: excaporum x 27 item — religavit transp. 

Kr: post infixit {v. 19) exh. x sic: item bucculis {S, baccuHs 
HS'^, buculis G, baculis in marg. G') ligneis (G^^, tigneis HS 
digneis G) capita religavit 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 2 231 

ratione cnodaces in capitibus armillis inclusit: ita cum 
trientes a bubus ducerentur, in armillis inclusi cnodaces 
versabant rotas, epistylia vero inclusa uti axes in rotis 
eadem ratione, qua scapi^ sine mora ad opus pervenerunt. 

5 exemplar autem erit eius, quemadmodum in palaestris 
cylindri exaequant ambulationes. neque hoc potuisset 
fieri, nisi primum propinquitas esset ~ non enim plus sunt 

1 ab lapidicinis ad fanum milia passuum octo — nec uUus 
est clivus sed perpetuus campus. 

.0 Nostra vero memoria cum colossici Apollinis in fano 13 
basis esset a vetustate diffracta, [et] metuentes, ne caderet 

5) ea statua et frangeretur, locaverunt ex eisdem lapidicinis 
basim excidendam. conduxit quidam Paconius. haec autem 
basis erat longa pedes duodecim, lata pedes viii, alta 

.5 pedes sex. quam Paconius gloria fretus non uti Metagenes . 
adportavit, sed eadem ratione alio genere constituit ma- 

0) chinam facere. rotas enim circiter pedum xv fecit et in 14 

his rotis capita lapidis inclusit, deinde circa lapidem fusos 

sextantales ab rota ad rotam ad circinum compegit, ita 

10 uti fusus a fuso non distaret pedem [esse] unum. deinde 
circa fusos funem involvit et bubus iunctis funem ducebant. 

5)ita cum explicaretur, volvebat rotas, sed non poterat ad 
lineam via recta ducere, sed exibat in unam partem. ita 
necesse erat rursus retroducere. sic Paconius ducendo et 

15 reducendo pecuniam contricavit, ut ad solvendum non 
esset. 

Pusillum extra progrediar et de his lapidicinis, quem- 15 

0) admodum sint inventae, exponam. Pixodarus fuerat pastor. 
is in his locis versabatur. cum autem cives Ephesiorum 

10 cogitarent fanum Dianae ex marmore facere decernerent- 

1 chodaces x in capitibus armillis Kr-. et armillas ia 

capitibus x 2 triantes 5 chodaces x 3 versabant ed: -bani 
ifG, -bantur S 4 rationem a. c. H^ -ne a.ras.S 7 esrf^fc G: 
esse H., ee S 8 lapidicinis G^: -nes x 9 est om. G 11 del. 
Bo caderet 5: cederet //6^ \\:l\iGS l» sextantales /oc: 
sextantes x 20 del. rec (cf. 218, 4 etc.) 21 et cd: ut x 

24 paconius G*^: paeonius HG, peonius S 26 fort. solvendo 

cwn ad additivo 



232 VITRUVII 






que, a Paro, Proconnenso, Heraclea, Thaso uti marmor 
peteretur, propulsis ovibus Pixodarus in eodem loco pecus 
pascebat, ibique duo arietes inter se concurrentes alius(8fl 
alium praeterierunt et impetu facto unus cornibus per- 21 
tcussit saxum, ex quo crusta candidissimo colore fuerat 5 
deiecta. ita Pixodarus dicitur oves in montibus reliquis- 
se et crustam cursim Ephesum, cum maxime de ea re 
ageretur, detulisse. ita statim honores decreverunt ei et (5] 
nomen mutaverunt: pro Pixodaro Euangelus nominaretur. 
hodieque quotmensibus magistratus in eum locum pro- 10 
ficiscitur et ei sacrificium facit, et si non fecerit, poena 
tenetur. 

III De tractoriis rationibus quae necessaria putavi, breviter 
exposui. quorum motus et virtutes duae res diversae et inter (k 
se dissimiles <(efficiuntX ubi congruentes uti principia pa- 15 
riunt eos perfectus: una porrecti, quam Graeci euGeiav voci- 
tant, altera rotunditatis, quam Graeci KUKXa)Tr)V appellant, 
sed vero neque sine rotunditate motus porrecti nec sine j 
porrecto rotationis versationes onerum possunt facere Jeva- (if 

2 tiones. id autem ut intellegatur, exponam. inducuntur uti 201 
centra axiculi in orbiculos et in trocleis conlocantur, per 
quos orbiculos funis circumactus directis ductionibus et 
in sucula conlocatus vectium versationibus onerum facit 
egressus in altum. cuius suculae cardines uti centra por-(2( 
recti in cheloniis, foraminibusque eius vectes conclusi ca- 25 
pitibus ad circinum circumactis torni ratione versando 
faciunt oneris elationes. quemadmodum etiam ferreus vectis 
cum est admotus ad onus, quod manuum multitudo non 
potest movere, supposita uti centro <^ultro)> citro porrecta (2£ 
pressione, quod Graeci UTro)uoxXiov appellant, et lingua 2i 

1 proconesso x Thaso ed: thasii HG^ lasu S marmor 
peteretur Mar: marmolrep&ai H^ marmore petatur G8 4 pe- 
tierunt 6r^ 6 reliquiss& crustam H 16 add. Kr ubi Kr: 
uti X 16 una x eutheia (-am) x 17 rotunditatis S: tu- 
tunditatis H^ rotutunditatis G Graeci om S KUKXujTriv Joc: 
cycletoen HG., cycleon S 25 cheloniis S: caeloniis HG 
27 vectis G: -tes HS 29 ^ultro^ citro Kr: cito x 80 hy-l 
pamoclion HG, -clyon S fi 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 2. 3 233 

sub onus subdita, caput eius unius hominis viribus pressum 
id onus extoUit. id autem <^eo facilius fit)>, quo brevior 3 
pars prior vectis ab ea pressione, quod est centrum, subit 

) sub onus, et quo longius ab eo centro distans caput eius 

, deducitur. per id faciundo motus circinationis cogit pres- 
sionibus examinare paucis manibus oneris maximi pondus. 
item si sub onus vectis ferrei lingula subiecta fuerit ne- 

: que eius caput pressione in imum, sed adversus in altitu- 
dinem extolletur, lingula fulta in areae solo habebit eani 

I pro onere, oneris autem ipsius angulum pro pressione. ita 
non tam faciliter quam per oppressionem, sed adversus 
nihilominus pondus oneris erit excitatum. igitur si plus 
lingula vectis supra hypomochlion posita sub onus subierit 
et caput eius propius centrum pressiones habuerit, non 
poterit onus elevare, nisi, quemadmodum supra scriptum 
est, examinatio vectis longitudinis per caput neque <^in 
imum^ ductionibus fuerit facta. 

Id autem ex trutinis, quae staterae dicuntur, licet con- 4 
siderare. cum enim ansa propius caput, unde lancula 
pendet, ibi ut centrum est conlocata et aequipondium in 
alteram partem scapi, per puncta vagando quo longius 
paulatim ad extremum perducitur, paulo et inpari pon- 
dere amplissimam pensionem parem perficit per scapi 
librationem, et examinato longius ab centro recedens ista 
inbecillior aequipondii brevitas maiorem vim ponderis 
momento deducens sine vehementia molliter ab imo susum 
versum egredi cogit [futurum]. quemadmodum etiam navis 5 
onerariae maximae gubernator ansam gubernaculi tenens, 

1 subposita S 2 add. Kr (Schn) quo Kr: quod x 
6 deducitur per id Ro: per id deducitur x 7 ferreis S et a. c. G 
• extoUetur rec: -htur x 12 pondus Kr: inpondus {ium in 

add.) X excitatum Joc: exercitatum x 18 hypomocliu a: 
14 proprius 11 16 add. Kr {cf. v. 8) IV lancula H: lanuncula 5, 
lingula G 20 ibi Mar\ ubi x 22 paulatim Kr: aut etiam x 
et impari Rode: etiam pari x 28 parem Joc: parte x 

|84 examinato Kr: -tio x ista Kr: ita x 25 inbecilliora 

equipondii H^ imbecilliora ^quipondii GS 27 del.Joc {cf. 

\218, 4) sursum a. c. G navis HG'^: naves H^^GS 



2?A YITRUVII 

qui oiaH a Graecis appellatur, una manu momento per 
centrum ratione pressionibus aptis agitans, versat eam 
aniplissimis et inmanibus mercis et penus ponderibus one- 
ratam. eiusque vela cum sunt per altitudinem mediam(5; 
mali pendentia, non potest habere navis celerem cursum, 5 
cum autem in summo cacumine antemnae subductae sunt, 
tunc vehementiore progreditur impetu, quod non proxime 
calcem mali, quod est loco centri, sed in summo longius 

6 et ab eo progressa recipiunt in se vela ventum. itaque(J 
uti vectis sub onere subiectus, si per medium premitur, k 
durior est neque incumbit, cum autem caput eius summum 
deducitur, faciliter onus extoUit, similiter vela, cum sunt 
per medium temperata, minorem habent virtutem, quae 
autem in capite mali summo conlocantur discedentia (i 
longius a centro, non acriore sed eodem flatu, pressione t 
cacuminis vehementius cogunt progredi navem. etiam 
remi circa scalmos strophis religati, cum manibus inpel- 
luntur et reducuntur, extremis progredientibus a centro 
f parmis maris undis spumam inpulsu vehementi protrudunt (5 

7 porrectam navem, secante prora liquoris raritatem. onerum 1 
vero maxima pondera, cum feruntur a phalangariis hexa- 
phoris et tetraphoris, examinantur per ipsa media centra 
phalangarum, uti diviso oneris solido pondere certa qua- 
dam divisionis ratione aequas partes coUis singuli ferant(: 
operarii. mediae enim partes phalangarum, quibus lora i 
tetraphororum invehuntur, clavis sunt finitae, ne labantur 
in unam partem. cum enim extra finem centri promo- 
ventur, premunt eum locum, ad quem propius accesserunt, 
quemadmodum in statera pondus, cum examine progredi- 

8 tur ad fines ponderationum. eadem ratione iumenta, cum ! 

1 oiaH Joc: nox x 2 aptis Kr: artis x Z penus ed: 

pinus X 4 mediam mali Joc: media ali J?, media mali GS 
9 vela ventum Joc: velamentu x 17 struppis G'^ 21 exapho- 
ris et raphoris x 23 diviso JRo: indiviso {cum in add.) x 
24 partis HS 25 mediae G^: media x 26 tetrapho^^ cum 
ras. S ne labantur Joc: nec labuntur x 28 proprius H et 
a. c. S 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 3. 4 235 

(5) iuga eorum subiugiis loris per mediura temperantur, aequa- 
liter trahunt onera. cum autem inpares sunt eorum vir- 
tutes et unum plus valendo premit alterum, loro traiecto 
fit tina pars iugi longior, quae inbecilliori auxiliatur 
5 iumento. ita in plialangis et iugis cum in medio lora non 
sunt conlocata sed in una parte, qua progreditur lorum 

;io) ab medio, unam breviorem, alteram efficit partem longio- 
rem. ea ratione si per id centrum, quo loci perductum 
est lorum, utraque capita circumaguntur, longior pars 

10 ampliorem, brevior minorem agit circinationem. quem- 9 
admodum vero minores rotae duriores et difficiliores ha- 

i5)bent motus, sic phalangae et iuga, in quibus partibus 
habent minora a centro ad capita intervalla, premunt 
duriter colla, qua autem longiora habent ab eodem centro 

15 spatia, levant oneribus et trahentes et ferentes. cum haec 
ita ad centrum porrectionibus et circinationibus reciperent 

20)motus, tunc vero etiam plostra, raedae, tympana, rotae, 
cocleae, scorpiones, ballistae, prela ceteraeque machinae 
eisdem rationibus per porrectum centrum et rotationem 

20 circum versantem faciunt ad propositum effectus. 

Nunc de organis, quae ad hauriendam aquam inventa IV 

25)sunt, quemadmodum variis generibus comparentur, ex- 

i6 ponam. et primum dicam de tympano. id autem non 
alte tollit aquam, sed exhaurit expeditissime multitudinem 

25 magnam. ad tornum aut circinum fabricatus <(axis,)> capi- 
tibus lamna ferratis, habens in medio circa se tympanum 

(5) ex tabulis inter se coagmentatis, conlocatur in stipitibus 
habentibus in se sub capita axis ferreas lamminas. in eius 

1 subiugiis Ro (cf Cato 63, 135): subiugiorum x 4 in- 

becilliori G'^: -lior x 6 phalangis S: palangis HG 6 pro- 
gieditur G et a. ras. S: progredit HS^ 7 ad medio H ct a. 
ras S, a medio GS^ alteram G om. HS 9 circumaguntur 
(-gentur Joc): -gentes HG^ -gantes S ll rotae ed: notae x 
14 colla, qua Schn: collaq»^; 15 et trahentes Mar: extrahen- 
tes X 16 reciperent x \cf. 203, 5) 17 motos H 18 scor- 
pionis HS 1» isdem H 20 circum versantem Kr: circini 
versantu HS., circiui versantur tu G 25 add. Joc 26 la- 

mina S se om. G 28 laminas S 



236 viTRUvn 

tympani cavo interponuntur octo tabulae transversae tan- 
gentes axem et extremam tympani circumitionem , quae 

2 dividunt aequalia in tympano spatia. circa frontem eius 
figuntur tabulae, relictis semipedalibus aperturis ad aquam (lo) 
intra concipiendam. item secundum axem columbaria 5 
fiunt excavata in singulis spatiis ex una parte. id autem 
cum est navali ratione picatum, hominibus calcantibus 
versatur et hauriendo per aperturas, quae sunt in fronti- 
bus tympani, reddit per columbaria secundum axem sup- (15) 
posito labro ligneo habente una secum coniunctum cana- 10 
lem. ita hortis ad inrigandum vel salinis ad temperandum 

3 praebetur aquae multitudo. cum autem altius extollendum 
erit, eadem ratio communicabitur sic. rota fiet circum axem 
eadem magnitudine , ut ad altitudinem , quae opus fuerit, (20) 
convenire possit. circum extremum latus rotae figentur 15 
modioli quadrati pice et cera solidati. ita cum rota a cal- 
cantibus versabitur, modioli pleni ad summum elati rursus 
ad imum revertentes infundent in castellum ipsi per se 

4 quod extulerint. sin autem magis altis locis erit prae- 
bendum, in eiusdem rotae axe involuta duplex ferrea 
catena demissaque ad imum libramentum conlocabitur, 
habens situlos pendentes aereos congiales. ita versatio 26< 
rotae catenam in axem involvendo efferet situlos in sum- ^ 
mum, qui <^cum^ super axem pervehuntur, cogentur in- 
verti et infundere in castellum aquae quod extulerint. 25 

V Fiunt etiam in fluminibus rotae eisdem rationibus, qui- (5) 
bus supra scriptum est. circa earum frontes adfiguntur 
pinnae, quae, cum percutiuntur ab impetu fluminis, cogunt 
progredientes versari rotam, et ita modiolis haurientes et 
in summum referentes sine operarum calcatura ipsius 30 



8 aeqnali H et a. c. S 9 reddit et (&) x (et del. Schn) 
11 salinis Kr: adsahnas {cum ad add.) x 13 cominicabitur S 
14 ad orn. G 17 elati rec: &lati J^^^, adlati G, allati G*^ 

10 extulerint S: extullerint H {it. v. 25), extulerunt G altis 
Joc: aliis X 20 voluta G 24 add. Joc 26 iisdem G'^: 

eiusde x 27 sup G 28 ab impetu foraminis fluminis S 
29 haurientes G: -tis HS 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 4. 5. 6 237 

(lo)fluminis inpulsu versatae praestant, quod opus est ad 

usum. 

Eadem ratione etiam versantur hydraletae, in quibus 2 

eadem sunt omnia, praeterquam quod in uno capite axis 
5 tympanum dentatum est inclusum. id autem ad perpen- 

diculum conlocatum in cultrum versatur cum rota pariter. 
<i5) secundum id tympanum maius <(minus)> item dentatum 

planum est conlocatum, quo continetur * * ♦ * ita den- 

tes tympani eius, quod est in axe inclusum, inpellendo 
10 dentes tympani plani cogunt fieri molarum circinationem. 

in qua machina inpendens infundibulum subministrat molis 
(20) frumentum et eadem versatione subigitur farina. 

Est autem etiam cocleae ratio, quae magnam vim haurit vi 

aquae, sed non tam alte tollit quam rota. eius autem ratio 
15 sic expeditur. tignum sumitur, cuius tigni quanta paratur 

pedum longitudo, tanta digitorum expeditur crassitudo. 
(»)id ad circinum rotundatur. in capitibus circino dividentur 

circumitiones eorum tetrantibus et octantibus in partes 
58 octo, eaeque lineae ita conlocentur, ut plano posito tigno 
80 utriusque capitis ad libellam lineae inter se respondeant, 

et quam magna pars sit octava circinationis tigni, tam 

magna spatia decidantur in longitudinem. item tigno 
(5)plano conlocato lineae ab capite ad alterum caput per- 

ducantur ad libellam convenientes. sic et in rotundatione 
25 et in longitudine aequalia spatia fient. ita quo loci de- 

scribuntur lineae, quae sunt in longitudinem spectantes, 

facient decusationes et in decusationibus finita puncta. 
io)his ita emendate descriptis sumitur salignea tenuis aut 2 

de vitice secta regula, quae uncta liquida pice figitur in 

8 hydraletae Schn: hydraulae (ydr. S} x 6 eat Silm: et 
{&) X 7 add. JRo 8 lacunam sic expl.Joc: quo continetur axis 
habens in summo capite subscudem ferream, qua mola conti- 
netur 10 plani Joc: plane x molarum S: malarum HG 
11 infunibulu x 15 paratur Kr: ratur HG, ratus S 

18 partes Joc: pedes x 20 utriusque — [crassitudo {pag.267, 
21) om. S 21 octava Joc: -vae x 22 dicidantur HG\ 

dividantur G 25 quo G: quod H 20 longitudinem Schn: 
-ne x 28 aut G: ut H 



238 VITRUVII 

primo decusis puncto. deinde traicitur oblique ad inse- 
quentis longitudinis et circumitionis decusis, item ex or- 
dine progrediens singula puncta praetereundo et circum 
involvendo conlocatur in singulis decusationibus, et ita(if)) 
pervenit et figitur ad eam lineam recedens a primo in 5 
octavum punctum, in qua prima pars est eius fixa. eo 
modo quantum progreditur oblique spatium et per octo 
puncta, tantundem et longitudine procedit ad octavum 
punctum. eadem ratione per omne spatium longitudinis 
et rotunditatis singulis decusationibus oblique fixae re- 10 
gulae per octo crassitudinis divisiones involutos faciunt 

3 canales et iustam cocleae naturalemque imitationem. ita 
per id vestigium aliae super alias figuntur unctae pice 
liquida, et exaggerantur ad id, uti longitudinis octava pars 
fiat summa crassitudo. supra eas circumdantur et figuntur 15 
tabulae, quae pertegant eam involutionem. tunc eae 25 
tabulae pice saturantur et lamminis ferreis conHgantur, 
ut ab aquae vi ne dissolvantur. capita tigni ferrea. dextra 
autem ac sinistra cocleam tigna conlocantur in capitibus 
utraque parte habentia transversaria confixa. in his fora- 2 
mina ferrea sunt inclusa inque ea inducuntur styli, et ita 

4 cocleae hominibus calcantibus faciunt versationes. erectio 
autem eius ad inclinationem sic erit conlocanda, uti, quem- 4 
admodumPythagoricum trigonum orthogonium describitur, 
sic id habeat responsum, id est uti dividatur longitudo 25 
in partes v, earum trium extollatur caput cocleae; ita erit 
ab perpendiculo ad imas naris spatium earum partium iiii. 
qua ratione autem oporteat id esse, in extremo Ubro eius 
forma descripta est in ipso tempore. 

Quae de materia fiunt organa ad hauriendam aquam, ::o 
quibus rationibus perficiantur quibusque rebus motus reci- 



LO 

I 



( 



1 insequentis {Kr) longitudinis et circumitionis Mar: inse- 
quentes longitudiues et circumitiones x 2 decussis G 

8 singula ed: -li x puncto G 6 in prima qua G {corr. 

i. m. G^) 21 ferrea Bo: ferret x 27 a perpendiculo Joc: 
adppendiculu x partium Mar: pedes x 2» in ipso tempore x 
{cf. Morgan, Harvard Studies vol. XXI (1910) pag. 18) 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 6. 7 239 

pientia praestent versationibus infinitas utilitates, ut essent 

notiora, quam apertissime potui, perscripta sunt in illo VII 

tempore. insequitur nunc de Ctesibica machina, quae in 

)) altitudinem aquam educit, monstrare. ea fit ex aere. cuius 

s in radicibus modioli fiunt gemelli paulum distantes, ha- 

bentes fistulas furcillae figura similiter cohaerentes, in 

medium catinum concurrentes. in quo catino fiunt asses 

in superioribus naribus fistularum coagmentatione subtili 

)Conlocati, qui praeobturantes foramina narium non pa- 

) tiuntur <^redire)>, quod spiritu in catinum est expressum. 

supra catinum paenula ut infundibulum inversum est 2 
p attemperata et per fibulam cum catino cuneo traiecto 
continetur, ne vis inflationis aquae eam cogat elevari. 
insuper fistula, quae tuba dicitur, coagmentata in altitu- 
dine fit erecta. modioli autem habent infra nares inferiores 
)fistularum asses interpositos supra foramina eorum, quae 
sunt in fundis. ita de supernis in modiolis emboli masculi 3 
torno politi et oleo subacti conclusique regulis et vectibus 
cum molientur qui erit aer ibi cum aqua, assibus obtu- 
rantibus foramina cogent et trudent inflando pressionibus 
per fistularum nares aquam in catinum, e quo recipiens 
paenula spiritu exprimit per fistulam in altitudinem, et 
ita ex inferiore loco castello conlocato ad saliendum aqua 
subministratur. 

Nec tamen haec sola ratio Ctesibii fertur exquisita, 4 
sed etiam plures et variis generibus ab eo liquore pres- 
sionibus coactae spiritus efferre ab natura mutuatos 
effectus ostenduntur, uti merularum [quae motu] voces 

1 infinitas Phil: adinfinitas (cuni ad add.) x 4 fit rec: 

sit X 5 gemelli G'^: gememelli x 6 furcillae sunt figura x 
(sunt del. Ro) l fiunt Schn: fiant x 9 praeobdurantes x 
tbraminariu H 10 add. Ro spiritu Joc: -tus x 

11 infudibulu x 13 elevari Schn: -le x 14 altitudine G 
!• cum molienturAV: conmoluntur x obdurantibus x 

20 et trudent: extrudent x 22 spiritu Perr- spiritus x 

28 inferiore Joc: interiore x 25 &besibi H, et h§ sibi G 
28 ostenduntur ed: -dentur x merularum (aquae) Tum: meru- 
leruque (quae G) x del. Kr vocis G 



240 VITRUVn 

atque acrobatae bibentiaque et eadem moventia <^se^ sigilla 
ceteraque, quae delectationibus oculorum et aurium usu 

6 sensus eblandiantur. e quibus quae maxime utilia et ne- 
cessaria iudicavi selegi, et in priore volumine de horologiis, (• 
in hoc de expressionibus aquae dicendum putavi. reliqua, 
quae non sunt ad necessitatem sed ad deliciarum volup- 
tatem, qui cupidiores erunt eius subtilitatis, ex ipsius 
Ctesibii commentariis poterunt invenire. 
VIII De hydraulis autem, quas habeant ratiocinationes, quam ! 
brevissime proximeque attingere potero et scriptura con- 1 
sequi, non praetermittam. de materia compacta basi, ara 
in ea ex aere fabricata conlocatur. supra basim eriguntur 
regulae dextra ac sinistra scalari forma compactae, qui- (! 
bus includuntur aerei modioli, fundulis ambulatilibus ex 
torno subtiliter subactis habentibus fixos in medio ferreos :i 
ancones et verticulis cum vectibus coniunctos, pellibusque 
lanatis involutis. item in summa planitia foramina cir- 
citer digitorum ternum. quibus foraminibus proxime in( 
verticulis conlocati aerei delphini pendentia habent catenis 

2 cymbala ex ore infra foramina modiolorum calata. intra 
aram, quo loci aqua sustinetur, inest pnigeus uti infundi- 
bulum inversum, quem subter taxilli alti circiter digitorum 
ternum suppositi librant spatium imum ima inter labra pni- 
geos et arae fundum. supra autem cerviculam eius coag- 
mentata arcula sustinet caput machinae, qui graece xavujv • 
jLiouciKoc appellatur. in cuius longitudine canales, si tetra- 



1 acrobatae Kr: angubatae J3, angabat§ G moventia Mar: 
movent ea x add. Kr 4 iudica uis elegi H, iudicabis elegi G 
6 voluptatem Joc: voluntatem x 8 ethesibi H^ et h^s ibi G 
9 hydraulis Mar: hydraulicis x 11 ara Degering: arca (r, 

aerea HG^ 13 scalari form§ G^ scalarii forma G'^ 

14 modioli ed moduli H, modoli G 16 angones x 17 in- 
voluts Mar: -tos x 19 dulpini x 20 cymbala Jbc: -li x 
modiolorum Joc: modiorum x 21 quodloci H pnigeus 

Turn: inid genus x 22 subter Joc: sup x 23 ima Ro: 

una X pnigeos: phiga eos x 24 cerviculam ed: -la x 

25 qui Bo: quae x canon musicus x 26 canales, si Joc: 

sicauales H, si canalis G 



DE ARCHITECTURA LLB. X, 7. 8 241 

chordos est, fiunt quattuor, si hexachordos, sex, si octo- 
))chordos, octo. singulis autem canalibus singula epitonia a 

sunt ^nclusa, manubriis ferreis conligata. quae manubria, 

5 cum torquentur, ex arca patefaciunt nares in canales. ex 

5 canalibus autem canon habet ordinata in transverso fora- 

mina respondentia naribus, quae sunt in tabula summa, 

quae tabula graece TiivaH dicitur. inter tabulam et ca- 

) nona regulae sunt interpositae ad eundem modum foratae 

et oleo subactae, ut faciliter inpellantur et rursus introrsus 

reducantur, quae obturant ea foramina plinthidesque ap- 

pellantur. quarum itus et reditus alias obturat alias aperit 

terebrationes. haec regulae habent ferrea choragia fixa et 4 

i)iuncta cum pinnis, quarum pinnarum tactus motiones 

efficit regularum continenter. supra tabulam foramina- 

i^que, per)> quae ex canalibus habent egressum spiritus, 

sunt anuli adglutinati, quibus lingulae omnium includuntur 

organorum. e modiolis autem fistulae sunt continentes 

coniunctae pnigeos cervicibus pertinentesque ad nares, 

) quae sunt in arcula. in quibus asses sunt ex torno subacti 

( et ibi conlocati, <^ubi fistulae modiolis sunt coniunctae,)> 

qui, cum recepit arcula animam, spiritum non patientur 

obturantes foramina rursus redire. ita cum vectes ex- 5 

tolluntur, ancones deducunt fundos modiolorum ad imum 

delphinique, qui sunt in verticulis inclusi, calantes in eos 

cymbala, aere implent spatia modiolorum, atque ancones 

extollentes fundos intra modiolos vehementi pulsus cre- 

britate et obturantes foramina cymbalis superiora, aera, 

qui est ibi inclusus, pressionibus coactum in fistulas cogunt, 

per quas in pnigea concurrit et per eius cervices in 

1 exachordos 2 Canalib; aute singulis G S con- 

ligata Degering: conlocata x l pinax x 9 et oleo Joc: 

ex oleo X n aperit Joc: operit x 12 liae reg. G 14 con- 
tinenter Jio: -tur (-1) x 15 add. Degering 18 pnigeos 

Turn: ligneis x cirvicibua H 20 add. Degering 21 reci- 
pit X patientur ed: patietur x 23 deducunt Joc: dedu- 

cunt X 24 calcantes G 25 cymbala, aere Bode: cym- 

baliare x 28 inclusus Ho: clusus x 29 pnigea Turn: 

lignea x 

ViTBuv. de arohitedt. ed. K r o h n. 16 



2( 

I 



242 VITRUVII ™ 

arcani. motione vero vectium vehementiore spiritus fre- (25 
quens compressus epitoniorum aperturis influit et replet 
6 animae canales. itaque cum pinnae manibus tactae pro- 
pellunt et reducunt continenter regulas alternis obturando 21 
foramina alternis aperiundo, e musicis artibus multiplici- 
bus modulorum varietatibus sonantes excitant voces. 

Quantum potui niti, ut obscura res per scripturam 
dilucide pronuntiaretur, contendi, sed haec non est facilis 
ratio neque omnibus expedita ad intellegendum praeter(6) 
eos, qui in his generibus habent exercitationem. quodsi 10 1 
^ui parum intellexerit ex scriptis, cum ipsam rem cogno- ' 
scet, profecto inveniet curiose et subtiliter omnia ordinata. 
IX Transfertur nunc cogitatio scripturae ad rationem non 
inutilem sed summa sollertia a maioribus traditam, qua(i{ 
in via raeda sedentes vel mari navigantes scire possimus, i^ 
quot milia numero itineris fecerimus. hoc autem erit sic. 1 
rotae, quae erunt in raeda, sint latae per medium dia- 
metrum pedum quaternum [et sextantes], ut, cum finitum 
locum habeat in se rota ab eoque incipiat progrediens in (u 
solo viae facere versationem, perveniendo ad eam finitio- 201 
nem, a qua coeperit versari, certum modum spatii habeat 
2 peractum pedes xii s. his ita praeparatis tunc in rotae 
modiolo ad partem interiorem tympanum stabiliter inclur 
datur habens extra frontem suae rotundationis extantem (8( 
denticulum unum. insuper autem ad capsum raedae locu- 251 
lamentum firmiter figatur habens tympanum versatile in 
cultro conlocatum et in axiculo conclusum, in cuius tym- 
pani fronte denticuli perficiantur aequaliter divisi numero > 
quadringenti convenientes denticulo tympani inferioris. 
praeterea superiori tympano ad latus figatur alter den- 30 



1 vehementiore Joc: -res x 4 obturanrlo Phil: opturant 
H^ obdurant G 6 aperiendo G 8 delucide x 18 inter- 
polationem intrusam ex lectione corrupta et male intellecta 
pag. 264, 25 del Ferrault 22 xv. s E in om. E 23 in- 
teriorem Joc: inferiorem x 26 versatile ed: -lem HE^ 

-le G 28 fronte Sthn: frontem (-te G) x 29 denticulo 

rec: -los x 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 8. 9 243 

ticulus prominens extra dentes. super autem <^tympanum^ 3 

\ planum eadem ratione dentatum inclusum in altero locu- 
lamento conlocetur, convenientibus dentibus denticulo, qui 
in secundi tympani latere fuerit fixus, in eoque tympano 

i foramina fiant, quantum diurni itineris miliariorum numero 

) cursus raedae possit exire. minus plusve rem nihil inpedit. 
et in his foraminibus omnibus calculi rotundi conlocentur, 
inque eius tympani theca, sive id loculamentum est, fiat 
foramen unum habens canaliculum, qua calculi, qui in eo 
tympano inpositi fuerint, cum ad eum locum venerint, in 

) raedae capsum et vas aeneum, quod erit suppositum, sin- 

guli cadere possint. ita cum rota progrediens secum agat 4 

tympanum imum et denticulum eius singulis versationibus 

tympani superioris denticulos inpulsu cogat praeterire, 

efficiet, <(ut,)> cum cccc imum versatum fuerit, superius tym- 

)panum semel circumagatur et denticulus, qui est ad latus 
eius fixus, unum denticulum tympani plani producat. cum 
ergo cccc versationibus imi tympani semel superius ver- 
sabitur, progressus efficiet spatia pedum milia quinque 
id est passus mille. ex eo quot calculi deciderint, sonando 
singula milia exisse monebunt. numerus vero calculorum 

)ex imo collectus summa diurni <(itineris)> miliariorum 
numerum indicabit. 

Navigationibus vero similiter paucis rebus commutatis 5 
eadem ratione <(eadem)> efficiuntur. namque traicitur per la- 
tera parietum axis habens extra navem prominentia capita, 

iin quae includuntur rotae diametro pedum quaternum, 
extantes habentes circa frontes adfixas pinnas aquam tan- 
gentes. item medius axis in media navi <^habet)> tym- 

1 add. Joc 2 in alteru loculamentu H 6 diurni ed. 

Fl: diuturni x 6 cursus Praun: cum x 7 et H: om. EG 
8 est om. E foramen e fiat G 11 singula EG 14 tym- 
panis E et a. c. G denticulas E et a. c. G 15 add. Joc 
cccc rec: ecce x 16 circumagatur Joc: -gitur x 18 imi 

tympani H: intympani EG semel rec: simul x 20 deci- 
derit E 22 imo ed: uno x simma G'^ add. Bo 

25 add. Kr 28 extantes Kr: & (et) sextantae (-t§ EG) x 
2» add. Joc 

16* 



244 VITEUVn 



*^l 



panum cum uno denticulo extanti extra suam rotunditatei 
ad eum locum conlocatur loculamentum habens inclusum 
in se tympanum, peraequatis dentibus cccc convenientibus (5 
■denticulo tympani, quod est in axe inclusum, praeterea 
ad latus adfixum extantem extra rotunditatem alterum den- 5 
tem unum. insuper in altero loculamento cum eo confixo 
inclusum tympanum planum ad eundem modum dentatum, 
quibus dentibus <(convenit)> denticulus, qui est ad latus fixus (n 
tympano, quod est in cultro conlocatum, ut eos dentes, 
qui sunt plani tympani, singulis versationibus singulos ic 
dens inpellendo in orbem planum tympanum verset. in 
plano autem tympano foramina fiant, in quibus foramini- 
bus conlocabuntur calculi rotundi. in theca eius tympani, (i! 
sive loculamentum est, unum foramen excavetur habens 
canaliculum, qua calculus liberatus ab obstantia cum ce- u 
ciderit in vas aereum, sonitu significet. ita navis cum 
habuerit impetum aut remorum aut ventorum flatu, pinnae, 
quae erunt in rotis, tangentes aquam adversam vehementi 
retrorsus inpulsu coactae versabunt rotas ; eae autem in- (2 
volvendo se agent axem, axis vero tympanum, cuius dens sti 
circumactus singulis versationibus singulos secundi tym- 
pani dentes inpellendo modicas efficiet circumitiones. ita i 
cum cccc ab pinnis rotae fuerint versatae, semel tym- j 
panum circumactum inpellet dente, qui est ad latus fixus, (sl 
plani tympani dentem. igitur circumitio tympani plani 21 1 
quotienscumque ad foramen perducet calculos, emittet 
per canaliculum. ita et sonitu et numero indicabit miliaria 1 
spatia navigationis. 

Quae pacatis et sine metu temporibus ad utilitatem 2 
et delectationem paranda, quemadmodum debeant fieri, S" 



8 add. Kr » (ita) ut eos Schn: in eos x 11 dens 

iJo (denticulus Mar): dentes x planum Joc: plenum x 
13 techa G tympano JE et a. c. G 16 sonitu JRo : -tu G, 

-tum HE \9 involvendo x {fort. volvendo eum in add.) 

22 efficiet Kr: efficit x circuitiones x 28 ab | inpinnis E 
24 circumpell& dente {om. actum in) E 25 circuitio x 

26 calculo E 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 9 10. 245 

peregi [esse futurum]. nunc vero quae ad praesidia pe- X 
riculi et necessitatem salutis sunt inventa , id est scorpio- 

i) num et ballistarum rationes, quibus symmetriis comparari 
possint, exponam. 

Omnes proportiones eorum organorum ratiocinandorum 
<(sumuntur)>ex proposita sagittae longitudine, quam id orga- 
num mittere debet, eiusque nonae partis fit f oraminis in capi- 
tulis magnitudo, per quae tenduntur nervi torti, quibracchia 

j) continere debent. ipsum tamen eorum foraminum capituli 2 

<(e magnitudine omnis)> deformatur altitudo et latitudo. 
tabulae, quae sunt in summo et in imo capituli, peritretoe 
quae vocantur, fiant crassitudine unius foraminis, latitudine 
unius et eius dodrantis, in extremis foraminis unius et 
eius <^s^. parastaticae dextra ac sinistra praeter cardines 

6 altae foraminum iiii, crassae foraminumf quinum; car- 
dines foraminis dimidia. <^a^ parastatica ad foramen spa- 
tium foraminis SQ, a foramine ad medianam parastaticam 
item foraminis SQ. latitudo parastados mediae unius fora- 
minis et eius tk, crassitudo foraminis unius. intervallum, 3 

9 ubi sagitta conlocatur in media parastade, foraminis par- 
tis quartae. anguli quattuor, qui sunt circa, in lateribus 
et frontibus lamnis ferreis aut stylis aereis et clavis con- 
figantur. canaliculi, qui graece cupiYH dicitur, longitudo 
foraminum xviiii. regularum, quas nonnulli bucculas ap- 
pellant, quae dextra ac sinistra canalem figuntur, <(longi- 
tudo)> foraminum xviiii, altitudo foraminis unius et crassi- 

)tudo. et adfiguntur regulae duae, in quas inditur sucula, 
habentes longitudinem foraminum trium, latitudinem di- 

1 peregi esse futurum x; esse futurum del. Ro {cf. 218,4) 
6 ratiocinandornm <^sumuntur)> Kr: ratiocinatorum x 6 ex 

Joc: & (et) X 7 foraminis x {cf. 196, 14; 266, 12; 270, 5) 
8 quae ed-. quas x 9 debent. ipsum tamen additis ceteris 

Kr: ipsum tamen debent x 11 peritretoe quae Ro: operae 

reliq; H, opere reliqu^ G 12 latitudine G: om. H 13 fora- 
minibus unius et eius parastatice (parastice G) x 15 qui- 

num X (quincuDcis Hultsch) cardinis x 16 parastatica x 
18 medius x 22 lamminis G 23 graece strix x 25 add. 
Mar S8 habentes Phil: habens x 



I 

(U 
10 

I 



246 VITRUVn 

midium foraminis. crassitudo bucculae, quae adfigitur 
(vocitatur scamiilum seu, quemadmodum nonnulli, locula- 
mentum) securiclatis cardinibus fixa, foraminis i, altitudo 
foraminis s . suculae longitudo foraminum : :, crassitudo 

4 suculae foraminis viiii. epitoxidos longitudo foraminis s , 
crassitudo : — . item chelonii. cheles, sive manucla dicitur, 
longitudo foraminum trium, latitudo et crassitudo s-.-. 
canalis fundi longitudo foraminum xvi, crassitudo fora- 
minisG, altitudo s^. columellae basis in soloforaminum viir, (u 
latitudo in plinthide, in qua statuitur columella, foraminis lo 
s— , crassitudo fz, columellae longitudo ad cardinem fora- 
minum xii, latitudo foraminis s-i-, crassitudo ccQ. eius 
capreoli tres, quorum longitudo foraminum viiii, latitudo 
dimidium foraminis, crassitudo z. cardines longitudinis (2( 
foraminis; columellae capitis longitudo isk; antefixi lati- 16 

5 tudo foraminis ^s), crassitudo i. posterior minor columna, 
quae graece dicitur avripacic, foraminum viii, latitudo 
foraminis si, crassitudinis fz. subiectio foraminum xii, 
latitudinis et crassitudinis eiusdem, cuius minor columna(2{ 
illa. supra minorem columnam chelonium, sive pulvinus 2< 
dicitur, foraminum iis, altitudinis iis, latitudinis si • . 21 
cherolabae sucularum foraminum 11 s , crassitudo fora- 
minis sn, latitudo is. transversariis cum cardinibus longi- 
tudo foraminum O, latitudo is et crassitudo. bracchii lon- (6 
gitudo [is] foraminum vii, crassitudo ab radice foraminis 2S 
Fz, in summo foraminis ccz; curvaturae foraminis viii. 

6 haec his proportionibus aut adiectionibus aut detractioni- 
bus comparantur. nam si capitula altiora, quam erit lati- 
tudo, facta fuerint, quae anatona dicuntur, de bracchiis 

1 bucul^ G 2 camillu x 3 fixa (-am G) x 4 .s~ H\ 
7$. G suc|cul§ G crassitudo scutulae foraminum .viiii. x 
6 foraminum .s~t" ic 6 crassitudo : — (crassitudo. G) itei 

chelo. item geloni sive manucla d. x 8 foraminis .xvi x 

9 latitudo .s v" X columella & (et G) basis x 10 inplen- 
thide G 14 cardinis x 16 antefixa x 17 ante basis 

18 subiectio Turn: -to x 22 cherolabae Kochly: carchebi 

.iis.T (1 G^ om.S) X 25 del.Mar 28 capitula G^: -li x 

29 fuerint ed: fuerit x 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 10. 11 247 

0; demetur, ut, quo mollior est tonus propter altitudinem 
capituli, bracchii brevitas faciat plagam vehementiorem. 
<(si)> minus altum capitulum fuerit, quod catatonum dici- 
tur, propter vehementiam bracchia paulo longiora con- 

5 stituentur, uti facile ducantur. namque quemadmodum 

5) vectis, cum est longitudine pedum quinque, quod onus 
iiii hominibus extollit, id, qui est x, duobus elevat, eodem 
uiodo bracchia, quo longiora sunt, mollius, quo breviora, 
durius ducuntur. 

Catapultarum rationes, e quibus membris ex portio- 
nibus componantur, dixi. ballistarum autem rationes va- XI 

oj riae sunt et differentes unius effectus causa comparatae. 
aliae enim vectibus suculis, nonnullae polyspastis, aliae 
ergatis, quaedam etiam tympanorum torquentur rationibus. 

5 sed tamen nulla ballista perficitur nisi ad propositam 
il) magnitudinem ponderis saxi, quod id organum mittere 
debet. igitur de ratione earuni non est omnibus expeditum, 
nisi qui geometricis rationibus numeros et multiplicationes 
habent notas. nam quae fiunt in capitibus foramina, per 2 
) quorum spatia contenduntur capillo maxime muliebri vel 
nervo funes, magnitudine ponderis lapidis, quem debet 
ea ballista mittere, ex ratione gravitatis proportiones 
sumuntur, quemadmodum catapultis de longitudinibus 

11 sagittarum. itaque ut etiam qui geometricen non noverunt, 
h habeant expeditum, ne in periculo bellico cogitationibus 
0) detineantur, quae ipse faciundo certa cognovi quaeque ex 
parte accepi a praeceptoribus, finita exponam, et quibus 
<^pondeXibus Graecorum pensiones ad modulos habeant ra- 
tionem, ad eamut etiam nostris ponderibus respondeant, tra- 
dam explicata. nam quae ballista duo pondo saxum mittere 3 



3 add. ed catatonuin ed: catonum x 6 quinque . . . 

iui Kochly: iiii . . quinque x 7 id, qui Kr: idque x 

X, duobus elevat Kochly: ex duobus elevatum x 8 bracchii 
aquo G^ quo brev. G*^: quod brev. x 13 succulis G 

14 ergastis x 15 j:)positu S 19 iiamq> x 22 proportiones 
Kr: -ne x 24 geometricen ScJi: -c^ x 25 habeant cd: ha- 
bent X 27 accepta praec. x 28 ponderibus Kr: rebus x 



248 VITRUVII 

debet, foramen erit in eius capitulo digitorum v; si pondo(i5 
iiii, digitorum sex et * * * * digitorum vii ; decem pondo 
digitorum viii; viginti pondo digitorum x; xl pondo i 
digitorum xii sk; lx pondo digitorum xiii et digiti octava 
parte; lxxx pondo digitorum xv; cxx pondo i pedis et 5 
sesquidigiti ; c et lx pedis 19; c et lxxx pedis et digitorum (2( I 
v; cc pondo pedis et digitorum vi; cc et x<(l pondo) 
pedis i et digitorum vii; ccclx * * * * pedis is. cum 
ergo foraminis magnitudo fuerit instituta, describatur 
scutula, quae graece TTepiTpr|T0C appellatur, cuius longi- 10 
tudo foraminum fvel, latitudo duo et sextae partis. divi- 2' 
datur medium lineae descriptae et, cum divisum erit, 
contrahantur extremae partes eius formae, ut obliquam 
deformationem habeat longitudinis sexta parte, latitudinis, , 
ubi est versura, quarta parte. in qua parte autem est 15 
curvatura, in quibus procurrunt cacumina angulorum, eo 
foramina convertantur, et contractura latitudinis redeat 
introrsus sexta parte, foramen autem oblongius sit tanto, 
quantam epizygis habet crassitudinem. cum deformatum 
fuerit, circum levigatur, extremam ut habeat curvaturam 20 
molliter circumactam. crassitudo eius foraminis si con-(i( 
stituatur. modioli foraminum duo, latitudo iso, crassitudo 
praeterquam quod in foramine inditur foraminis sv , ad 
extremum autem latitudo foraminis 11 ~. parastatarum lon- 
gitudo foraminis vsf; curvatura foraminis pars dimidia; 25 
crassitudo foraminis cc et partis lx. adicitur autem ad(u 
mediam latitudinem, quantum est prope foramen factum 
in descriptione, latitudine et crassitudine foraminis v,^ 

2 sex H: Yi GS 6 pondo is et sesq. x 6 c et lx *| 

pedes II- X (c et lxxx) pes & et digiti 0/ JT, pedes & digiti 
cv S, pedes et digiti v G 7 pedes x ccx G 8 ped -i- s & 
digitorum vi HS, pedes .is. et digitorum vi G ccclx • is SS^ * 
cccLx pedes .1 s- 6^ {corr. Hultsdi) 10 peritr&os H, peri- 

treos GS 12 descripta HS., dissciipta G IS contrahatur x 
15 quartam (-ta G) partem (-te GS) x 16 eo Kochly. et x 
17 convertuntur x redeant x 1» opytigis HS, opizigiis G 
20 levigatur (laevigentur Turn): dividatur x 21 crassitudo — 
[pars VIII K {271f 3) om. G 24 parastatorum x 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 11 249 

altitudo parte iiii. regulae, quae est in mensa, longitudo 6 

foraminum viii; latitudo et crassitudo dimidium foraminis. 
o)cardines iiz, crassitudo foraminis Iqq. curvatura regulae 

FCk. exterioris regulae latitudo et crassitudo tantundem; 
slongitudo, quam dederit ipsa versura deformationis et 

parastaticae latitudo ad suam curvaturam k. superiores 

autem regulae aequales erunt inferioribus k. mensae trans- 
1 versarii foraminis ccc k. climacidos scapi longitudo fora- 7 

minum xiii, crassitudo Tk, intervallum medium latitudo 
foraminis et parte quarta, crassitudo pars viiik. clima- 

cidos superioris pars quae est proxima bracchiis, quae 
5) coniuncta est mensae, tota longitudine dividatur in partes 

V. ex his dentur duae partes ei membro, quod Graeci 

XrjXrjv vocant, latitudo r, crassitudo Q, longitudo fora- 
6 minum iii et semis k; extantia cheles foraminis s; fplenti- 

gomatos foraminis z et sicilicus. quod autem est ad axona, 

quod appellatur frons transversarius , foraminum trium. 
))interiorum regularum latitudo foraminis r, crassitudo 8 

5k. chelonii replum, quod est operimentum, securiculae 
includitur k. scaporum climacidos latitudo :^ Q , crassi- 

tudo foraminis xii k. crassitudo quadrati, quod est ad 

chmacida, foraminis fc, in extremis k, rotundi autem 
))axis diametros aequaliter erit cheles, ad claviculas autem 

minus parte sexta decuma k. anteridon longitudo forami- 9 
5 num •j' eius, latitudo in imo f oraminis f , in summo crassi- 

tudo FK. basis, quae appellatur ecxapa, longitudo fora- 

minum::::, antibasis foraminum iiii, utriusque crassitudo 
)) et latitudo f oraminis *.*.* . compingitur autem dimidia altitu- 

dinis K. columna, latitudo et crassitudo i s. altitudo autem 
non habet foraminis proportionem, sed erit quod opus 

erit ad usum. bracchii longitudo f oraminum vi, crassitudo 

in radice foraminis, in extremis f. 



1 .iiii H: .111. S 8 curvatur^ S 6 & suam x lo et 
Kochly: ex x partis H et a. c. G 14 x^l^^iv Turn: chelon x 
16 pterjgomatos ci. Turn 19 cheloni HG^ Echeroni S 

20 scapos X 21 foraminum x 26 schara x 27 ante 

basis X 80 proportione x 



250 VITRUVII 

De ballistis et catapultis symmetrias , quas maxirae ex- 
peditas putavi, exposui. quemadmodum autem contentio- (2; 
nibus eae temperentur e nervo capilloque tortis ruden- 2 
tibus, quantum comprehendere scriptis potuero, non prae- 
XII termittam. sumuntur tigna amplissima longitudine; supra 5 
figuntur chelonia, in quibus includuntur suculae. per media 
autem spatia tignorum insecantur <(et^ exciduntur formae, (5 
in quibus excisionibus includuntur capitula catapultarum, 
cuneisque distinentur, ne in contentionibus moveantur. 
tum vero modioli aerei in ea capitula includuntur et in ic 
eos cuneoli ferrei, quas eTTiIuTibac Graeci vocant, conlo- 
2 cantur. deinde ansae rudentum induntur per foramina(ii 
capitulorum, in alteram partem traiciuntur, deinde in su- 
culas coiciuntur <(et)> involvuntur, uti vectibus per eas 
ext^enti^ rudentes, cum manibus sunt tacti, aequalem i{ 
utrique sonitus habeant responsum. tunc autem cuneis 
ad foramina concluduntur, ut non possint se remittere. 
ita traiecti in alteram partem eadem ratione vectibus per (i 
suculas extenduntur, donec aequaliter sonent. ita cune 
orura conclusionibus ad sonitum musicis auditionibus cata- 
pultae temperantur. 

De his rebus quae potui dixi. restat mihi de oppugna- 
toriis rebus, queraadraodura machinationibus et duces(2 
Xni victores et civitates defensae esse possint. primura ad 
oppugnationes aries sic inventus raeraoratur esse. Car- 21 
thaginienses ad Gadis oppugnandas castra posuerunt. cura 
autem castellum ante cepissent, id demoliri sunt conati. 
posteaquam non habuerunt ad demolitionera f erraraenta, (2 
sumpserunt tignum idque manibus sustinentes capiteque 2 

1 De ballistas H 3 rudentibus rec: rutundentibus HG, 
rotundationibus S 6 cheloniae x includuntur ^: cludun- 
tur X 7 add. Joc 9 clistenentur x 11 6Tri2uTibcic Turn: 
epysycidas HG, epistylias S 13 pari&e H suculas Joc: 
-lam X 14 add. rec 15 extenti rudentes Joc : extrudentes x 
aequale G 16 utrique Kr: inutroque {ciim in add.) x 

habeant Joc : habent x 20 catapulta x 25 oppugnationis HS'^ 
chartaginienes H, -nenses GS"^, -nensis S 21 gades G'^ 

27 coepissent x demolliri H^ emoliri G 



1 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 11. 12. 13 251 

eius summum murum continenter pulsantes summos lapi- 
dum ordines deiciebant, et ita gradatim ex ordine totam 
communitionem dissipaverunt. postea quidam faber Tyrius 2 
5) nomine Pephrasmenos hac ratione et inventione inductus 
6 malo statuto ex eo alterum transversum uti trutinam 
suspendit et reducendo et inpellendo vementibus plagis 
deiecit Gaditanorum murum. Geras autem Chalcedonius 
de materia primum basim subiectis rotis fecit supraque 
0) compegit arrectariis et iugis varas et in his suspendit 
10 arietem coriisque bubulis texit, uti tutiores essent, qui * 
in ea machinatione ad pulsandum murum essent conlo- 
cati. is autem, quod tardos conatus habuerat, testudinem 
arietariam appellare coepit. his tunc primis gradibus 3 
5)positis ad id genus machinationis, postea cum Philippus, 
5 Amyntae filius, Byzantios oppugnaret, Polyidos Thettalos 
pluribus generibus et facilioribus explicavit, a quo re- 
ceperunt doctrinam Diades et Charias, qui cum Alexandro 
militaverunt. 

Itaque Diades scriptis suis ostendit se invenisse turres 
ambulatorias , quas etiam dissolutas in exercitu circum- 
ferre solebat, praeterea terebram etascendentemmachinam, 
qua ad murum plano pede transitus esse posset, etiam 
corvum demolitorem, quem nonnuUi gruem appellant. non 4 
minus utebatur ariete subrotato, cuius rationes scriptas 
5 reliquit. turrem autem minimam ait oportere fieri ne 
minus altam cubitorum lx, latitudinem xvii, contracturam 
( autem summam imae partis quintam, arrectaria turris in 
imo dodrantalia, in summo semipedalia. fieri autem ait 



4 phephrasmenos G hac G: ac HS 6 reducendo Kr: 
inreducendo {cum in add.) x vementibus Lachm : veuientibus x 
1 fripac Ath: caeteras x chalchedonius x (Kapxribovioc Ath) 
» et varias G, et iugis variis G'^ 12 is Kr {cf. Ath): id x 
14 machinationes HS 15 Byzantios JRo (BuZ^avxiouc Ath): by- 
zantio H, bizantio GS pholjdos H, pholidos GS thethalos 
HS, thetalos G 17 carias x 25 turrim G'^ 26 alta G 

Lx Joc (I Ath): novem x 27 turris Kr: inturris {cum in 

add.) X 



252 VITRUVII 

oportere eam turrem tabulatorum decem, singulis partibus 
6 in ea fenestratis. maiorem vero turrem altam cubitorum 
cxx, latam cubitorum xxiii <(s^, contracturam item quinta (6) 
parte, arrectaria pedalia in imo, in summo sedigitalia. 
hanc magnitudinem turris faciebat tabulatorum xx, cum 5 
haberent singula tabulata circumitionem cubitorum ternum. 
tegebat autem coriis crudis, ut ab omni plaga essent 

6 tutae. testudinis arietariae comparatio eadem ratione(io 
perficiebatur. habuerat autem intervallum cubitorum xxx, 
altitudinem praeter fastigium xiii s, fastigii autem altitudo lo 
ab strato ad summum cubita xvi. exibat autem in altum 
et supra medium tectum fastigium non minus cubita duo, 
et supra extollebatur turricula iii tabulatorum, inque^Uj 
tabulato summo statuebantur scorpiones et catapultae, in- 
ferioribus congerebatur aquae magna multitudo ad ex- li 
tinguendum, si qua vis ignis inmitteretur. constituebatur 
autem in ea arietaria machina, quae graece dicitur Kpio- 
boKic, in qua conlocabatur torus perfectus in torno, in 
quo insuper constitutus aries rudentium ductionibus et(2f 
reductionibus efficiebat magnos operis effectus. tegebatur 20 

7 autem is coriis crudis quemadmodum turris. de terebra 
has explicuit scriptis rationes. ipsam machinam uti testu- 
dinem in medio habentem conlocatum in orthostatis cana- 
lem, quemadmodum in catapultis aut ballistis fieri solet, 
longitudine cubitorum l, altitudine cubiti, in quo con- 
stituebatur transversa sucula. in capite autem dextra ac 
sinistra trocleae duae, per quas movebatur quod inerat 



i 

ii| 

i 



1 tabulatorum ed. Fl: tabularum x 3 cxxx et xiii a.c. G 
add. ex Ath. contracturam ed: contra fracturam JBG^ c. fac- 
turam SG^ 4 sedigitalia Bo (Ath) : Bemipedalia x 10 xiii sj 
(Ath): XVI X 11 ab strato ed: abstracto x xvi (ig .Ai/^):l 
VII x exibat SG^: exhibat H^ exibit G 18 turricula cubi-l 
torum (cubitum G) x (cubitorum del. Schn) trium tabula-l 

torum Bo (•mjpYiov TpiCT€YOv Aih): quattuor (iiii GS) tabula-j 
torum X inque Kr: inquo x 14 scorpionis ^^S* 16 magnae x 
16 si qua rec: fiq; H^ siq^ S: si qu§ G 17 autem om. G 

varietaria HG criodocis x 19 rudentium Joci pruden-j 

tium X 27 trocliae x 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 13. 14 253 

in eo canali capite ferrato tignum. sub eo autem in ipso 
canali inclusi tori crebriter celeriores et vehementiores ef- 

0) ficiebant eius motus. supra autem tignum, quod inibi erat, 
arcus tegebantur ad canalem crebriter, uti sustinerent corium 

5 crudum, quo ea machina erat involuta. de corace nihil 8 
putavi scribendum, quod animadverterest eam machinam 
nullam habere virtutem. de accessu, quae eTTipaBpa graece 

:,) dicitur, et de marinis machinationibus, f quae per navium 
aditus habere posse scripsit, tantum pollicitum esse vehe- 

menter animadverti neque rationes eorum eum explicavisse. 

Quae sunt ab Diade de machinis scripta, quibus sint 

comparationibus, exposui. nunc quemadmodum a praecep- 

))toribus accepi et utilia mihi videntur, exponam. 

Testudo, quae ad congestionem fossarum paratur (eaque XIV 

) etiam accessus ad murum potest habere), sic erit facienda. 
basis compingatur, quae graece ecxapa dicitur, quadrata 
habens quoqueversus latera singula pedum xxi et trans- 

)versaria iiii. haec autem contineantur ab alteris duobus 
crassis fs, latis s; distent autem transversaria inter se 
circiter pedes in s. supponanturque in singulis intervallis 
eorum arbusculae, quae graece ajuaHoTrobec dicuntur, in 
quibus versantur rotarum axes conclusi lamnis ferreis. 

)eaeque arbusculae ita sint temperatae, ut habeant car- 
dines et foramina, quo vectes traiecti versationes earum 
expediant, uti ante et post et ad dextrum seu sinistrum 
latus, sive oblique ad angulos opus fuerit, ad id per 
arbusculas versatis progredi possint. conlocentur autem 2 
insuper basim tigna duo in utramque partem proiecta 
pedes senos, quorum circa proiecturas figantur altera pro- 

2 inclusi tori Laet: inclusit uti {\it S) x 3 tignum Kr: 
adtignum {cum ad add.) x 6 quo G'^: quod x ($ putavi 

(ou qpriiLii AiK): putavit x animadverterest (c/". 57,17) Kr: anim- 
adverteret x 7 epibathra HS, epithra G 9 aditv 5 posse 
G: poss& HS 10 earum »S' 11 a Diade Joc: ademade x 
18 accepi et S^G'^: accipiet x 16 ^cxapa Joc (^cxdpiov Ath) 
thera x 17 xxi (TrrixObv ib Ath): xxv x 18 contineantur Joc 
-atur X 20 pedes m s {bvo -nrweic Kai TraXaicxi^v gva Ath) 
pede & s X 21 anaxopodes x 



254 VITRUVIl 

iecta duo tigna ante frontes pedes xii, crassa et lata uti 
in basi sunt scripta. insuper hanc compactionem erigantur 
postes compactiles praeter cardines pedum viiii, crassitu- 
dine quoquoversus palmopedales, intervalla habentes inter(i6j 
se sesquipedis. ea concludantur superne intercardinatis 5 
trabibus. supra trabes conlocentur capreoli cardinibus 
alius in alium conclusi, in altitudine excitati pedes xii. 
supra capreolos conlocetur quadratum tignum, quo capreoli 
3 coniungantur. ipsi autem laterariis circa fixis continean- 
tur teganturque tabulis maxime palmeis, si non, ex cetera 10 
materia, quae maxime habere potest virtutem, praeter pi- ^^^ 
num aut alnum; haec enim sunt fragilia et faciliter re- 
cipiunt ignem. circum tabulata conlocentur crates ex 
tenuibus virgis creberrime textae maximeque recentibus. 
percrudis coriis duplicibus consutis, fartis alga aut paleis 25 
in aceto maceratis, circa tegatur machina tota. ita ab his le , 
reicientur plagae ballistarum et impetus incendiorum. 
XV Est autem et aliud genus testudinis, quod reliqua omnia 
habet, quemadmodum quae supra scripta sunt, praeter(5) 
capreolos, sed habet circa pluteum et pinnas ex tabulis 20 
et superne subgrundas proclinatas, supraque tabulis et 
coriis firmiter fixis continentur. insuper vero argilla cum 
capillo subacta ad eam crassitudinem inducatur, ut ignis 
omnino non possit ei machinae nocere. possunt autem, si(i( 
opus fuerit, eae machinae ex viii rotis esse, si ad loci 25 
naturam ita opus fuerit temperare. quae autem testudines 
ad fodiendum comparantur (opuKiibec graece dicuntur), 
cetera omnia habent, uti supra scriptum est, frontes vero 
earum fiunt quemadmodum anguli trigoniorum, uti a muro (i{ 
tela cum in eas mittantur, non planis frontibus excipiant so 



1 XII (Trrixeic y\ Ath): vii x 2 erigantur Joc: exigantur x 
5 sesquipedes x intercardinatis HSG: interordinatis GS*^ 
7 alius an alium x xii (Trrix^ic fj Atli): viiii x 10 palmeis 
ed (qpoiviKivaic Ath): primis x 13 crates S^^G'^: grates x 

14 textae rec: texta x rectentibus G 15 salga G 17 re- 
iciantur GS 25 h§ mach. G si ad Joc: sed ad x 

27 opuKTibec JRo: origines x gr(a)eci HS 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 14. 15 255 

plagas sed ab lateribus labentes, sine periculoque fodientes, 
qui intus sunt, tueantur. 

Non mihi etiam videtur esse alienum de testudine, 2 
quam Hegetor Byzantius fecit, quibus rationibus sit facta, 
exponere. fuerat enim eius baseos longitudo pedum lxiii, 
atitudo xLii. arrectaria, quae supra compactionem erant 
quattuor conlocata, ex binis tignis fuerant compacta, in 
altitudinibus singula pedum xxxvi, crassitudine palmope- 
dali, latitudine sesquipedali. basis eius habuerat rotas 
VIII, quibus agebatur. fuerat autem earum altitudo pedum 
VI s I , crassitudo pedum iii, ita fabricata triplici materia: 
alternis se contra subscudibus inter se coagmentatae 
lamnisque ferreis ex frigido ductis alligatae, eae in ar- 3 
busculis, sive amaxopodes dicuntur, habuerant versationes. 
ita supra transtrorum planitiem, quae supra basim fuerat, 
postes erant erecti pedes xviii -fr, latitudine s -f--, crassitu- 
dine fz, distantes inter se is : . supra eos trabes circum- 
clusae continebant totam compactionem latae pede i —, 
crassae s 4— . supra eam capreoli extollebantur altitudine 
pedum XII ; supra capreolos tignum conlocatum coniungebat 
capreolorum compactiones. item fixa habuerant lateraria 
in transverso, quibus insuper contabulatio circumdata con- 
tegebat inferiora. habuerat autem mediam contabulationem 4 
supra trabiculas, ubi scorpiones et catapultae conloca- 
bantur. erigebantur et arrectaria duo compacta pedum 
xxxxv, crassitu(}ine sesquipedali, latitudine Pll, coniuncta 
capitibus transversario cardinato tigno et altero mediano 

2 tueantur Jbc: intuentur {cum in add.) x 4 Hegetor {Ath) 
Schn: hector x 5 longitudo G: -dine HS lxiii (iTrixOuv ju^ 
Ath): Lx ic 6 xLii (Rri Ath): xiii x 8 singula rec: smgulo 
HS'^, singulorum GS 11 triplici S: tripliei HG 12 subsu- 
dibus X coagmentata elamnisque x 18 eae HS: he G 
14 amaxopodes G, amoxopedes HS 16 xviii Joc {bwbeKam-]xtic 
th): xxviiii. HS, xxviii G latitudine {Ro) s-f- Joc i^ira- 

\aiCTdc T ^^/0- la-titudinis ~- x 17 eas G 21 babue- 

nint G 25 'et erigebantur x (et del Joc) 26 xxxxv (xpid- 
Kovxa Turixeic Ath): xxxv x P II i7, pil- GS (TpiiraXaiCTiaiov 
Ath = palmus niaior?) 



256 YITRUVII 

inter duos scapos cardinato et lamnis ferreis religato. 
quo insuper conlocata erat alternis materies inter scapos 
et transversarium traiecta e cheloniis et anconibus firmiter 
inclusa. in ea materia fuerunt ex torno facti axiculi duo, (2( 
6 e quibus funes alligati retinebant arietem. supra caput 5 
eorum, qui continebant arietem, conlocatum erat pluteum 
turriculae similitudine ornatum, uti sine periculo duo 
milites tuto stantes prospicere possent et renuntiare, quas , 
res adversarii conarentur. aries autem eius habuerat lon- 
gitudinem pedum clxxx, latitudine in imo palmopedali, lo 
crassitudine <(bi)>pedali, contracto capite in latitudine fpes, 2 

6 crassitudine s ">. is autem aries habuerat de ferro duro 
rostrum, ita uti naves longae solent habere, et ex ipso 
rostro lamminae f erreae iiii circiter pedum xv fixae f uerant 
in materia. a capite autem ad imam calcem tigni con- u 
tenti f uerunt funes iii crassitudine digitorum viii, ita reli- 
gati, quemadmodum naves a puppi ad proram continentur, , 
eique funes praecinctura e transversis erant religati ha- 
bentes inter se palmipedalia spatia. insuper coriis crudis 
totus aries erat involutus. ex quibus autem funibus pende- aci 
bat, eorum capita fuerunt ex ferro factae quadruplices ! 

7 catenae, et ipsae coriis crudis erant involutae. itemhabuerat 
proiectura eius ex tabulis arcam compactam et confixam, 
in qua * * * * rudentibus maioribus extentis, per quarum 
asperitates non labentibus pedibus faciliter ad murum per- n 
veniebatur. atque ea machina sex modis movebatur: pro-(i 
gressu, <(regressu,)> item latere dextra et sinistra, porrec- 
tiones non minus in altitudinem extollebantur et in imum 



1 duas S laminis SG° 8 traiectae chelonis et an- 

gonibus X 10 clxxx (irrix^i*^ P^ Ath): civ x 11 bipedah 

(TTobiuv p Ath): pedali x contracto Kr: -tu x latitudine Joc: 
altitudine x pes • • (Q S) x (TpnraXaiCTiaTov Ath; fort, P II 
jpag. 278, 15. irdxoc irobiaiov Ath) 16 in Ro (Tpici Ath): iiii x 
17 navis x 18 praecincturae (-§ GS) transv. x ligati G 
20 pendebat Mar: -bant x 21 ex fact§ ferro S 22 erant 
SG'^: erat HG 23 proiectura rec: protectura x 24 rete 

(biKTUOv Ath) add. Ro 25 labentibus Joc: habentibus x 
26 progresso x 27 regressu (elc t6 otticuj Ath) add. Bo 



}c: 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 15. 16 257 

inclinatione demittebantur. erigebatur autem machina in 
altitudinem ad disiciendum murum circiter pedes c, item 
20) a latere dextra ac sinistra procurrendo praestringebat 

non minus pedes c. gubernabant eam homines c haben- 
5 tem pondus talentum quattuor milium, quod fit cccolxxx 

pondo. 

De scorpionibus et catapultis et ballistis etiamque testu- XVI 
;0 dinibus et turribus, quae maxime mihi videbantur idonea 

et a quibus essent inventa et quemadmodum fieri de- 
10 berent, explicui. scalarum autem et carchesiorum et eorum, 

quorum rationes sunt inbecilliores , non necesse habui 
(5) scribere. haec etiam milites per se solent facere. neque 

ea ipsa omnibus locis neque eisdem rationibus possunt 

utilia esse, quod differentes sunt munitiones munitionibus 
15 nationumque fortitudines. namque alia ratione ad audaces 

et temerarios, alia ad diligentes, aliter ad timidos machi- 
0) nationes debent comparari. itaque his praescriptionibus 2 

si qui attendere voluerit <(et)> ex varietate eorum eligendo 

in unam comparationem conferre, non indigebit auxiliis, 
)o sed quascumque res ex rationibus aut locis opus fuerit, 

sine dubitatione poterit explicare. de repugnatoriis vero 
5) non est scriptis explicandum. non enim ad nostra scripta 

hostes comparant res oppugnatorias, sed machinationes 

eorum ex tempore sollerti consiliorum celeritate sine ma- 
i6 chinis saepius evertuntur. quod etiam Rhodiensibus memo- 

ratur usu venisse. Diognetus enim fuerat Rhodius archi- 3 

tectus, et ei de publico quotannis certa merces pro artis 
0) dignitate tribuebatur ad honorem. eo tempore quidam 

architectus ab Arado nomine Callias Rhodum cum venisset, 
« acroasin fecit exemplarque protulit muri et supra id ma- 

1 eligebatiir S 2 pedes c: p. c H, p. c. G, pedu c S 

(item V 4) 3 a latere Joc: altera x procurrenda G 

5 poudoB HS 7 cataplutis S 13 ea om. S nec eisdem G 
14 monitiones monitionibus HS 18 quis S add. Degering 
elegendo G 20 ex Ro: & (et) x 22 scriptura S 26 dio- 
genes x 27 artis G'^: arti HES, arte S'^ 28 diguitate EG: 
om. HS 30 exemplarque Bode: exemplaq; x 

YiTKUv. de architect. ed. Krohn. 17 



I 



258 YITRUVII 

chinam in carchesio versatili constituit, quae helepolim 
ad moenia accedentem corripuit et transtulit intra murum. 
hoc exemplar Rhodii cum vidissent, admirati ademerunt (25; 
Diogneto, quod fuerat quotannis constitutum, et eum 
honorem ad Calliam transtulerunt. interea rex Deme- 281 
trius, qui propter animi pertinaciam Poliorcetes est appel- g 
latus, contra Rhodum bellum comparando Epimachum 
Atheniensem nobilem architectum secum adduxit. is autem 
comparavit helepolim sumptibus inmanibus industria labo- (5) 
reque summo, cuius altitudo fuerat pedum cxxxv, latitudo 10 
pedum LX. ita eam ciliciis et coriis crudis confirmavit, ut 
posset pati plagam lapidis ballista inmissi pondo ccclx; 
ipsa autem machina fuerat milia pondo ccclx. cum autem 
Callias rogaretur ab Rhodiis, contra eam helepolim ma-(io) 
chinam pararet, ut illam, uti pollicitus erat, transferret i5 
intra murum, negavit posse. non enim omnia eisdem 
rationibus agi possunt, sed sunt alia, quae exemplaribus 
non magnis similiter magna facta habent effectus; alia 
autem exemplaria non possunt habere, sed per se consti- 
tuuntur; nonnulla vero sunt, quae in exemplaribus viden- 20 (i! 
tur veri similia, cum autem crescere coeperunt, dilabantur. 
ut etiam possumus sic animum advertere. terebratur 
terebra foramen semidigitale, digitale, sesquidigitale. si 
eadem ratione voluerimus palmare facere, non habet ex- 
plicationem, semipedale autem <(aut^ maius ne cogitandum 25 (2C 
quidem videtur omnino. sic item in nonnullis exemplaribus 



1 carchesio ed: carceso x quae (qua) helepolim Joc: 

quem lepidohm (lempidoli S) x 3 adimer S 4 diogeui x 
constitutum et S: et constitutum HEG 5 galliam x 

6 pertinaciem a. c. H pollorcetes x 9 heliopolim (elio- 

poli S) X 10 pedu S: P. H, p EG cxxxv Ro (irrixeic 

Q Ath): cxxv X 11 pedu HS: ^. EG 12 pondo: P H, 

-p EG, inmersi pedu S 18 pondo: P HS^ ped EG 

14 gallias X heliopoliam x ib ut EG: ei ut HSG^ (ex 

dupl. lecL) 17 alia quae Ho: aliqua qn^ S^ alique H, ali- 

qug EG 18 magna facta HSG'': magnificata EG alia HS: 
alii EG 22 sic Kr: hic x anim^advertere S^ animo ad- 
vertere G'^ 23 si E^S*^: sic x 25 add. Kr 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 16 259 

2 videntur, quae admodum in minimis fieri videntur, absque 

eodem modo in maioribus. ideo eodem modo Rhodii ea 

de ratione decepti iniuriam cum contumelia Diogneto 

fecerunt. itaque posteaquam viderunt hostem pertinaciter 

5 infestum, machinationem ad capiendam urbem comparatam, 

periculum servitutis, vastitatem civitatis expectandam, pro- 

cubuerunt Diogneto rogantes, ut auxiliaretur patriae. is 

primo negavit se facturum. posteaquam ingenuae virgines 

et ephebi cum sacerdotibus venerunt ad deprecandum, 

tunc est pollicitus his legibus, uti, si eam machinam ce- 

(1) pisset, sua esset. his ita constitutis, qua machina accessura 

erat, ea regione murum pertudit et iussit omnes publice 

et privatim quod quisque habuisset aquae, stercoris, luti 

per eam fenestram per canales progredientes effundere 

;, ante murum. cum ibi magna vis aquae, luti, stercoris 

,) nocte profusa fuisset, postero die helepolis accedens, ante- 

quam adpropinquaret ad murum, in umido voragine facta 

consedit nec progredi nec egredi postea potuit. itaque 

Demetrius, cum vidisset sapientia Diogneti se deceptum 

esse, cum classe sua discessit. tunc Rhodii Diogneti sol- 

)) lertia liberati bello publice gratias egerunt honoribusque 

omnibus eum et ornamentis exornaverunt. Diognetus eam 

helepolim reduxit in urbem et in publico conlocavit et 

2» inscripsit ^Diognetus e manubiis id populo dedit munus'. 

, ita in repugnatoriis rebus non tantum machinae, sed etiam 

maxime consilia sunt comparanda. 

Non minus Chio cum supra naves sambucarum machi- 
nas hostes comparavissent, noctu Chii terram, harenam, 



i 



1 quae Kr: quem x absque Kr: atq- x 2 ideo Bo: 
id X ea de Kr: eade (-em) x 8 diof^nito x 4 fecerunt 
ES': fecerint HGS postea quam HSE^G'^: ptea qua G, 

preterea qua E 6 periculum servitutis post infestum (v. 5) 
cxh.x 7 patriaeis H, patria.eis EGS 8 se HSG'^: sed EG 
postea quam HSE^G'^: ptea aqua G, preterea qua E 10 uti 
his legibus S coepisset H, 8U8cepis8& S 11 Is H 12 ptulit S 
13 aqu§ S: aqua HEG 16 heHopolis x 23 heliopolim (-li) x 
24 manibus ES 28 Chii ed: hii H^G'', hi EG 

17* 



i 



260 VITRUVII 

lapides progesserunt in mare ante murum. ita illi postero (s) 
die cum accedere voluissent, naves supra aggerationem, 
quae fuerat sub aqua, sederunt nec ad murum accedere 
nec retrorsus se recipere potuerunt, sed ibi malleolis con- 
iixae incendio sunt conflagratae. Apollonia quoque cum 5 
circumsederetur et specus hostes fodiendo cogitarent sine (i^ 
suspicione intra moenia penetrare, id autem a speculato- 
ribus esset Apolloniatibus renuntiatum, perturbati nuntio 
propter timorem consiliis indigentes animis deficiebant, 
quod neque tempus neque certum locum scire poterant, 10 

10 quo emersum facturi fuissent hostes. tum vero Trypho (15) 
Alexandrinus ibi fuerat architectus. (isy intra murum plu- 
res specus designavit et fodiendo terram progrediebatur 
extra murum dumtaxat extra sagittae missionem et in 
omnibus vasa aenea suspendit. ex his in una fossura, quae 15 
contra hostium specus fuerat, vasa pendentia ad plagas(2o; 
ferramentorum sonare coeperunt. ita ex eo intellectum 
est, qua regione adversarii specus agentes intra penetrare 
cogitabant. sic lineatione cognita temperavit aenea aquae 
ferventis et picis de superne contra capita hostium et 20 
stercoris humani et harenae coctae candentis. dein noctu 
pertudit crebra foramina et per ea repente perfundendo (25; 

11 qui in eo opere fuerunt hostes omnes necavit. item 
Massilia cum oppugnaretur et numero supra xxx specus 
tum agerent, Massilitani suspicati totam quae fuerat ante 2^ 
murum fossam altiore fossura depresserunt. ita specus 26 
omnes exitus in fossam habuerunt. quibus autem locis 
fossa non potuerat fieri, intra murum barathrum amplissima 



1 ^gresserunt S et a. ras. E postero die — accedere 

nec [retrorsus {v. 4) om. S 8 fuerat rec -rant x 4 malleonis 
E et a. c. G 5 appolonia i?, appoUonia S 8 nuntio HS: 
nuntii EG 11 tunc EG 12 add. Bo 13 specus HSG^: 
species E, speties G, speciis in marg. S'^ 14 sagittg missione 
S: sagitta • emissionem jff, sagitt^ emissionem EG 19 linia- 
tione X temperavit EG: temperaret HS 20 desupnae H^ 
-n§ 5*, -na EG 22 pertuditerebra H", ptiidit terebra S 

pfundendo HG^: pfudendo EGS 24 specus tum Joc: spe- 
culatti (-tum; x 25 masilitani EG et a. c. H 



DE ARCHITECTURA LIB. X, 16 261 

(5) longitudine et amplitudine uti piscinam fecerunt contra 

eum locum, qua specus agebantur, eamque e puteis et e 

portu impleverunt. itaque cum specus esset repente nari- 

bus apertis, vehemens aquae vis inmissa supplantavit ful- 

5 turas, quique intra fuerunt, et ab aquae multitudine et ab 

(lo)ruina specus omnes sunt oppressi. etiam cum agger ad 12 

murum contra eos compararetur et arboribus excisis eoque 

conlocatis locus operibus exaggeraretur, ballistis vectes 

ferreos candentes in id mittendo totam munitionem coege- 

10 runt conflagrare. testudo autem arietaria cum ad murum 

(15) pulsandum accessisset, permiserunt laqueum et eo ariete 
constricto, per tympanum ergata circumagentes suspenso 
capite eius non sunt passi tangi murum. denique totam 
machinam malleolis candentibus et ballistarum plagis dissi- 

16 paverunt. ita eae [victoriae civitatum] <^civitates)> non 
machinis, sed contra machinarum rationem architectorum 

(20) sollertia sunt liberatae. 

Quas potui de machinis expedire rationes pacis belli- 
que temporibus et utilissimas putavi, in hoc volumine 
20 perfeci. in prioribus vero novem de singulis generibus et 
partibus comparavi, uti totum corpus omnia architecturae 

:25)membra in decem voluminibus haberet explicata. 



1 ut E 7 comparetur S 10 conflagrare E^^S: con- 

flagare HEG 12 cscripto S 18 deinque G*^ 15 hae EG 
civitate S tit. del. lac. expl. Kr 22 in om. S 



M. CETI PAVENTINI 

LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE 

De artis architectonicae peritia multa oratione Vitruvius 28 
Polio aliique auctores scientissime scripsere. verum ne 
longa eorum disertaque facundia humilioribus ingeniis 5 
alienum faceret studium, pauca ex his mediocri licet ser- l| 
mone privatis usibus ordinare fuit consilium. quae partes (5) 
itaque caeli et regiones ventorum salubres aedificiis vide- ji 
antur, et qua subtilitate nocivi flatus avertantur, aditusque » 
ianuarum et lumina fenestris utiliter tribuantur, quibusve 10 
mensuris aedificiorum membra disponantur, quibus signis jt 
tenuis abundansque aqua inveniatur, alia etiam quae aedi- (lo) 
ficandi gratia scire oportet, brevi succinctaque narratione 
cognosces. 
I. De Primo erffo quae principia ad architecturam pertinere 15 

principns !• 1 • • -11 

artis archi- debeaut, studiosc attcndere convemt. omnia enim pulchro 



I 



tectonicae. 



I 



decore ac venusta utilitate fieri poterunt, si ante huius 
" artis peritus ordo discatur. nam architecturae partes(i5) 
sunt octo, quae sunt ordinatio, dispositio, venustas, men- 
sura, distributio, aedificatio, conlocatio, machinatio. ex 20 
his Graeci quinque vocabulis studium architecturae esse 
docuerunt. nam ordinationem xaHiv, dispositionem bia- 
Geciv, venustatem et decorem eupuBjuiav, modulorum men- (20) 
suras cujUjuexpiav, distributionem oiKOVOjLiiav appellaverunt. 
ordinatio est ergo membrorum dispositio, et constat ex 2 
quantitate, quam Graeci TrocoTriTa vocant. quantitas est i 
modus singulorum membrorum universo respondens operi. 
dispositio est apta rebus conclavium institutio, et operis 
futuri forma tribus figuris divisa, quae a Graecis ibea 

7 ordinare S: ornare codd. 22 taxin S: ac codd. 



I 



LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE 263 

(5) appellatur. liaec sunt ergo tres figurae : ichnographia, 

orthographia, scenographia. ichnographia est areae vel 

soli et fundamentorum descriptio. orthographia est laterum 

et altitudinis extructio. scenographia est frontis et totius 

5 operis per picturam ostensio. 

Ferunt quidam philosophorum Eratosthenen mathe- ^^- ^® 

;io) maticis rationibus et geometncis methodis aequmoctiali ^^4^. ^ g 
tempore per gnomonicas umbras orbis terrae spatia esse 
metitura et sic certos ventorum didicisse flatus. tenere 

10 ergo orientem aequinoctialem <(subsolanum, meridiem 
austrum, occidentem aequinoctialem)> favonium, <(septen- 

16) trionale)> septentrionem. inter ceteros tamen Andronicus 
Cyrrestes, cum octo ventis orbem terrae regi adseverasset, 
exempli causa Athenis turrem marmoream octagonam in- 

16 stituit, in qua imagines ventorum sculptas contra suos 
cuiusque flatus ordinavit, supraque ipsam turrem metam 

20) marmoream posuit et Tritonem aeneum conlocavit et ita 
est modulatus, ut, cum ventus aliquis adspirasset, quodam 
momento in gyro ageretur et supra caput eius resisteret 

20 et dextera manu virgam tenens ipsum esse flantem mon- 
straret. itaque esse inter subsolanum et austrum ad orien- 

ib) tem hibernum eurum, inter austrum et favonium ad occi- 
dentem hibernum africum, inter favonium et septentrionem 
caurum, quem quidam corum vocant, inter septentrionem 

25 et subsolanum aquilonem. hoc modo et nomina et partes et 

9 numeros ventorum scire coeptum est. sed plerique duode- 
cim ventos esse adseverant, ut est in urbe Roma Triton 
aeneus cum totidem thoracibus ventorum factus ad exem- 
plum Andronici Cyrrestae. is simili modo supra caput venti 

jo virgam tenens eundem esse flantem ostendit. observabis 

5) ergo, ne ianuas aut fenestras contra nocivos flatus facias. 
nocivi enim sunt flatus, ubi aut nimis incumbunt aut acer- 



10 (sub)8olanum — aequinoctialem. S: om. codd. 11 sep- 
tentrionale S: om. codd. 12 androgeus cyrenensis codd. (S) 
21 ab oriente hiberoo S 22 ab occidente hiberno S 28 ad 
exemplum S: ad templum codd. 29 A. Cyrrestae. is: androgei 
cyrenensis codd. (S) simili indo S: similitudo codd. 



I 



264 M. CETI FAVENTINI 

rima frigora faciunt, ut et homines et animalia laedant. 
frigorosis ergo regionibus a meridie aut ab occasu hiberno 
ianuas et fenestras facies, aestuosis vero a borea et septen- 
trione fieri ordinabis. (lo) 

III. De Quoniam usibus omnium maxime necessariae aquae 5 

aquae in- . , . ^ ^ 

ventione. videutur, primo quae genera terrae tenues aut abundantes 
Ji*jM venas emittant, quibus etiam signis altius depressae in- _, 
'veniantur, quomodo ex fontibus vel puteis ducantur, quae H 
nocivos aut salubres habeant liquores, studiose scire (15) 
oportet. aquae ergo fontanae aut sponte profluunt aut 10 
saepe de puteis abundant. quodsi tales copiae non erunt, 
signis infra scriptis quaerenda sunt sub terra capita aqua- 
rum et proxima fontibus, altiora puteis colligenda. ante 
solis itaque ortum in locis, quibus aqua quaeritur, aequa- (2^ 
liter in terra procumbatur et mento deposito per eam pro- 15 
spiciatur. mox videbis, in quibuscumque locis aqua latebit, 
umores in aere supra terram crispantes et in modum 
tenuis nebulae rorem spargentes, quod in siccis et aridis 
locis fieri non potest. quaerentibus ergo aquam diligenter (25) 
erit considerandum, quales terrae sint. certa enim genera 2 
sunt, in quibus aut abundans aut tenuis aqua nascatur. 
in creta tenuis et exilis nec optimi saporis invenitur. in 
sablone soluto tenuis, limosa et insuavis, altioribus locis 
mersa. in terra nigra stillarum umores exiles magis ex 
hibernis liquoribus collecti saporis optimi spissis et solidis 
locis subsidentes. glareae vero mediocres et incertas venas 
habent sed egregia suavitate. in sabulone masculo et 
harena carbunculo certiores et salubriores et abundantiores 
sunt copiae aquarum. in rubro saxo et copiosae et bonae 
inveniuntur, sed providendum erit, ne inter rimas saxorum, 30 
quoniam suspensae sunt, decurrant. sub radicibus montium 
et in saxis silicibus uberiores et salubriores et frigidiores 
aquae inveniuntur. campestribus autem fontibus salsae 
et graves et tepidae et non suaves erunt, sed si sapor 



11 quodsi: cuius si codd. (S), si om. g 16 latebit S: 

latebat (lateat g) codd. 26 subsistentes pg 



LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE 265 

bonus invenitur, scito eas de montibus sub terra venire 
(10) in medios campos, ibique umbris arborum contectae prae- 

stabunt montanorum fontium suavitatem. 

Signa autem investigandae aquae alia huiusmodi in- 
5 venientur, tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, 

hedera, alia quoque, quae sine umore nasci non possunt. 
(15) quoniam autem in lacunis similia nascuntur, facile his 

credendum non est. itaque sic inventiones aquae probabis. 

fodiatur ergo, ubi haec signa fuerint inventa, ne minus in 
10 latitudinem pedes iii, in altitudinem pedes v, et circa solis 

occasum vas plumbeum aut aeneum mundum intrinsecus 
(20) perunctum oleo in imam fossuram inversum conlocetur, 

supraque fossuram frondibus vel harundinibus missis terra 

inducatur. item alia die aperiatur, et si sudores aut 
15 stillae in vaso invenientur, is locus sine dubitatione aquam 

habebit. item si vas ex creta siccum non coctum eadem 
25)ratione positum et opertum fuerit, si is locus aquam 

habebit, alio die vas umore solutum invenietur. vellus 

lanae similiter in eo loco positum si tantum umoris colle- 
20 gerit, ut alia die exprimi possit, magnam copiam aquae 

locum habere significat. lucerna plena oleo incensa si 
30) in eodem loco similiter adoperta alia die lucens fuerit 

inventa, indicabit eum locum aquam habere, propterea 
)1 quod omnis calor ad se trahit umorem. item in eodem 
25 loco si focum feceris et vaporata terra umidum nebulo- 

sumque fumum suscitaverit, ostendit locum aquam habere. 

cum haec ita fuerint reperta certis signis, in altitudinem 

putei defodiendi erunt, quousque caput aquae inveniatur, 
(5)aut si plura fuerint, in unum colligantur. maxime tamen 
so sub radicibus montium in regione septentrionali signa 

aquae sunt quaerenda. in his enim locis suaves et salu- 

bres et abundantiores inveniuntur, quoniam naturae bene- 

ficio a solis cursu separantur et arborum aut montium 
0) umbris velatae f rigida gratia aestate, hiberno tepida sua- 
J5 vitate profluent. 



12 collocetur S: -catur codd. 22 in alia {cum in add.) codd. 



266 M. CETI FAVENTINI 

lV. De pu- in puteorum autem fossionibus diligenter est caven- 
iionrb^s^Tt dum, ne fodientibus periculum fiat, quoniam ex terra 
itruoturia. g^ipi^m.^ alumcn et bitumen nascitur, quae res cum in 
(PaiL9,'9). se convenerint pestiferos spiritus emittunt. et primo(i5) 
occupatis naribus tetro odore reprimunt animas corpori- 5 
bus, et si non inde cito fugerint, celerius moriuntur. hoc 
autem malum ubicumque fuerit, hac ratione vitabis. lu- 
cerna accensa in eolocodemittatur. quaesiardensremanserit 
sine periculo descendes. quod si ereptum ei lumen f uerit, (20) 
cavendum erit, ne in eo loco descendatur. sed si alio 10 
loco aqua non invenietur, dextra ac sinistra usque ad 
libramentum aquae putei fodiantur et per structuram fora- 
mina quasi nares intus in puteum demittantur, qua noci- 
vus spiritus evaporet. sed cum aqua inventa fuerit, [signi- (25) 
nis operibus] parietes struantur ita, ne venarum capita 15 ' 
excludantur. in signinis autem operibus haec servare 
debebis. primo ut harena aspera paretur et caementum 
de silice vel lapide toficio calcisque proxime extinctae 
duae partes ad quinque harenae mortario misceantur. 29^ 
puteum ergo fodere debebis latum pedibus octo, ut a binis 20 i 
pedibus structura in circuitu surgat et quattuor cavo re- 
linquat. structuram vero cum facere coeperis, vectibus 
ligneis densabis, sic ut nitorem frontis non laedas. sic (5) 
enim solidata structura adversus umorem fortior erit. 
quodsi limosa aqua fuerit, salem ei miscebis et insua- 25 '• 
vitatem saporis mutabit. [sed licet auctores ad quinque 
partes harenae duas partes calcis mitti docuerint, isdem 
mensuris et redivivas inpensas fieri monstraverint, melius (lo) 
tamen inventum est, ut ad duas harenae una calcis miscea- 
tur, quo pinguior inpensa fortius caementa ligaret. simi- :jo 
liter et in testaceis operibus facies.] puteum autem cum 
fodere coeperis, si terra solida non fuerit aut harena 
lubrica aut sabulo fluidus aut exsudans umor f ossionem (i5) 



25 miscebis: misces codd. (immittes S) insuavitatem sa- 
pore mutabit S: suavitate (-te vp) sapores (-re pg) mutabit 
(sutabit p, suscitabit /) codd. 28 impensas S: & pensas 

codd. 33 lubrica S: rub(r)ica codd. 



LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE 267 

resolvet, tabulas axium directas fodiendo submittes et eas 
vectibus ligneis transversis destinabis, ne labens terra ruina 
ponderis periculum fodientibus faciat. 

Quoniam ersfo ante omnia aquae usus necessarius ha- ^'- ^® ^^^^- 

, , . . . .,. . 11 • • ^'■^^^ aquae 

5 betur, nis experimentis utihtas eius probanda erit. ita- probanda. 
())Que si naturaliter fontes profluent, considerandum erit ,^^jt'"- ^» * 
prms, quaies nommes et quam salubri corpore circa 
eos fontes habitent. itaque si corporibus valentibus, cruri- 
bus non vitiosis, coloribus nitidis, non lippientibus oculis, 
purgatos salubresque fontes probabis. quodsi novi fontes 
5)aut putei fossi fuerint, aquam eximes, in vas aeneum 
nitidum sparges, et si maculam non fecerit, optima et 
probabilis erit. missa etiam in vaso aeneo nitido si de- 
cocta fuerit et limum vel harenam in fundo non reliquerit, 
i legumen in ea si cito coquatur, bona erit. non minus si 
G perlucidi fontes fuerint et sine musco aut quibusdam in- 
quinamenti signis, mundam, salubrem perpetuamque aquam 
futuram significabit. 

Ductus autem aquae quattuor ^eneribus fiunt, aut ^^ ^® 

■'■■'• , . aquae in- 

D forma structili aut fistulis plumbeis aut tubis vel cana- ductione. 
libus ligneis aut tubis fictilibus. si per formam aqua ^^itr-8,6 
ducetur, structura eius diligenter solidari debet, ne per 
rimas pereat. canaliculus formae iuxta magnitudinem aquae 
dirigatur. si planus locus fuerit, infra caput aquae struc- 
tura conlocetur et, si longior planitia fuerit, pede semis 
inter centenos vel lx pedes structura submittatur, ut 
animata aqua non pigro impetu decurrat. nam si inter- 
valla montium fuerint, ad libramentum capitis aquae specus 
sub terra erit <(fodiendus et)> structura aut roboreis cana- 
libus aquae ductus componatur. quodsi concavae vallium 
demissiones inpedient, structura solida vel arcuatili ad 



1 resolvet S: -vit codd. summittes S: -tis codd. 12 op- 
tima et S: optime codd. 17 inquinameDtis ignem monitam 

(non ita p) codd. inquinamenti siguis munitam S 22 ducetur 
5: ducitur codd. 24.fuerit pede semis intra c. codd. f. pede 
& semis infra a capite S (pede semis post alterum fuerit v. 25 
posuit Mar) 31 structuras solidas vel arcuatiles codd. 



268 M. CETI FAVENTINI 

libramentum aquae occurratur, aut fistulis plumbeis aut 
canalibus librate cursus dirigatur. verum si altior locus 
fuerit, unde aqua ducitur, aliquanto inferius planitia in- 
flexa libretur, ut veniens aqua fracto impetu lenius de- 
currat. quodsi longius de monte ducitur, saepius flexuosas 5 (jo 
planities facies. minori etiam sumptu et utilius tubis fic- 
tilibus inducitur. cum a figulo ergo fient, ne minus duorum 
digitorum grossitudine corium habeant. sed ipsi tubuli 
ex una parte angustiores fiant, ut alter in alterum per 
ordinem ad palmum ingrediantur. iuncturae autem eorum 10 (s 
calce viva oleo subacta inliniantur. et antequam a capite 
aqua demittatur, favilla per eos cum parvo liquore laxetur, 
ut, si qua vitia tubuli habuerint, excludantur. salubrior 294 
enim gustus tubulorum materia invenitur. ex plumbo 
enim cerussa nascitur, quae corporibus humanis nociva 15 
est. exemplum autem huius plumbariorum deformitas 
probat, qui tractando plumbum exsucati sanguine foedo(5) 
pallore mutantur. nam cum fere omnes structas vasorum 
argenteorum vel aeneorum habeant mensas, tamen prop- 
ter saporis integritatem fictilibus vasculis utuntur. non ^ 
alienum videtur etiam conceptacula locis oportunis facere, 
ut, si aquae exhaustae solis ardoribus fuerint aut venas 
sitiens terra consumpserit, nihilominus de receptaculis 
aqua ministretur. canalium vero et tubulorum ligneorum 
facilis et usitata aquae inductio videtur. 
VII. De Fistulae ergo plumbeae pro magnitudine aquae hanc 

^oTdTe^fi- soliditatem et mensuram accipere debebunt. si cente- 
stuiarum. ^^j.^g^Q fundeutur denum pedum, m et cc lib. fusurae 

(pIiiai2). accipiant. octogenariae denum pedum, dcccclx lib. ac- 
cipiant. quinquagenariae denum pedum, dc lib. accipiant. 
quadragenariae denum pedum, cccclxxx lib. tricenariae 
x pedum, ccclx lib. vicenariae x pedum, ccxl lib. octo- 
nariae c lib. 

2 libr(a)e codd. 5 quodsi S: aut si codd. lO^ad S\ 

vel codd. 14 gustus: uscos codd. 28 cc {om. pg) & cc codd. 
2» DccccxL codd. 30 DCLxxx codd. (quinquagenariae — accipiant 
om. g) 31 DC codd. 32 ccclx: ccccl codd. 



LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE 269 

Harenae fossiciae genera sunt tria: nigra, rubra, car- j^^^^" ^ 



De 



nu- 



bunculus. ex his quae manu comprehensa stridorem f ecerit, tura pro- 
optima et purgata erit. quae autem terrosa fuerit, ^non ^^^^"^- 
habebit asperitatem)>. etiamque in vestimentum candi- (Pau i,'io). 

r, dum si miseris et effusa si nihil sordis reliquerit, idonea, 

5 erit. si vero non fuerit, unde harenae fodiantur, tunc de 
fluminibus aut de glareis excernenda erit aut de litore 
marino. sed marina harena in structuris hoc vitium habet: 
tarde siccat; unde onerari se continenter non patitur. nisi 

intermissionibus requieverit opus, pondere gravata struc- 
tura rumpetur. cameris etiam salsum umorem remittendo 
tectorium opus saepe resolvit. fossiciae vero celeriter 
siccescunt et tectoria non laedunt et concamarationes uti- 
liter obligant. sed fossiciae recentes statim in structuras 

5 mitti debent; fortius enim comprehendunt caementa. nam 
si sub sole diutius fuerint aut imbribus pruinisque solutae, 
et terrosae et evanidae fiunt. f ossiciae itaque cum recentes 
sunt, tectorio operi propter pinguedinem<(non)> conveniunt. 
fluviaticae autem propter macritatem signino operi incon- 

gruentes sunt, sed liaculorum subactionibus in tectorio 
opere recipiunt solididatem. in caementicias autem struc- 
turas pura harena mittatur. 

Calx itaque de albo saxo vel tiburtino aut columbino ^^ ^® ^^^- 

_ . p • . cis utilitate 

nuviatih coquatur aut rubro aut srungia. quae enim probanda. 
5 erit ex spisso et duro saxo, utiliter structuris conveniet. ^^^^- ^, 5 
0) quae autem ex fistuloso aut exiliore lapide fuerit, con- 
veniet operi tectorio. in commixtione ad duas partes ha- 
renae una calcis mittatur. in fluviatili autem harena si 
tertiam partem testae cretae addideris, miram soliditatem 
operis praestabit. 

Faciendi autem lateres sunt ex terra alba vel creta ^-.i^e late- 
s) vel rubrica aut sablone masculo. haec genera terrae ciendia. 
propter levitatem fortiora sunt operi. cetera genera ^'^^^.2, s 
4 quoniam aut gravia sunt aut paleas non continent aut 
) umore sparsa cito solvuntur, propterea fabricis inutilia 

3 muta erit add. S 9 siccant codd. 17 vanidae codd. 
(humidae S) 20 iaculorum codd. 



270 M CETl FAVENTINI 

videntur. ducendi autem sunt lateres vemo tempore, ut 
ex lento siccescant. qui enim solstitiali tempore parantur, 
vitiosi fiunt, quoniam calor solis torridus corium in summo 
cito desiccat, et quasi integri videntur; postea umor (5) 
interaneus dum siccatur, contrahit frontes et scissuris 5 
dividit et inutiles operi lateres facit. maxime tamen 
tectorio operi inutiles erunt, si ante biennium inducantur. 
non enim possunt ante penitus siccari. fiunt autem laterum 
genera tria. unum, quod graece Lydium appellatur, lon- 
gum sesquipede, latum pede, quo nostri utuntur. sunt et 10 
alia duo laterum genera, unum TrevTabuupov et alterum 
TeTpabujpov. bu)pov autem Graeci palmum appellant. ita- 
que artifices quinque palmorum publica opera extruere 
consuerunt et iiii privatorum. fieri debebunt et semilateria, 
remissis quae laterum iuncturis interposita reparent. ita 15 
enim fiet, ut, cum alter alterius protegit coniunctionem, 
firma structurae soliditas surgat. 

XI. De pa- Latericii parietes tribus inductionibus prius soliden- 
tericiia tec- tur, ut opus tectorium siue vitio accipiant. nam si re- 

* p"randis" ccntcs structurac et inductiones fuerint et non ante 20 
vitr.2,8 siccaverint, cum arescere coeperint, scissuris venustatem 

(Paii. 1,11). Qpgj.jg corrumpent. in urbe autem propter multitu- 
dinem hominum parietes caementicii altius struuntur, ne 
latius soli magnitudinem occupent. merito ergo lateri- 
ciam habere non potuit, ne pondere cito corrupta fabrica 26 
laberetur. latericiis ergo parietibus vitia quae solent 
accidere, ne fiant, hoc modo erit providendum. in summi- 
tate parietum structura testacea cum prominentibus coronis 
altitudine sesquipedali extruatur, ut, si corruptae tegulae 
aut imbrices erunt, parietes tamen solidi permaneant. 30 

XII. Dege- Caesio arborum, quae ad utilitatem fabricae para- 21 

ueribus ar- ' ^ .. . . ^. . 

bomm et bitur, autumui tempore, antequam lavonii ilare incipiant, 

caeJi^lI utiliter caeditur. prius tamen usque ad medullam secu- 

vitr.2,9 ribus circumcisae stantes intermittantur, ut inutilis 

(Pau.12,15). ^j^Qj. (Jecurrat et venarum raritas exsiccata solidetur. 86 



9 lidon codd. 14 ex simili lateria r. qui 1. i. interpositis 
repararent codd. 21 venustatem S: vetustatem codd. 






LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE 271 

sed genera arborum has inter se vires et differentias habent. 
abies ergo habens aeris plurimum et ignis, minimum ter- 
reni<(et)>umoris, merito non est ponderosa et naturali rigore 
non cito flectitur a pondere. laricis vero materia in omni 
fabrica maximas habet utilitates, primo quod ex ea ad- 
fixae tabulae sub grunda ignis violentiam prohibent, ne- 
que enim fiammam recipiunt neque carbonem faciunt. 
larix vero a castello Laricino est dicta. quercus terrenis 
satietatibus abundans, parum habens umoris, cum in ter- 
renis operibus obruitur, perpetuam servat utilitatem. aescu- 
lus apta aedificiis materies, et <(nisi est)> in umore posita, 
perpetuam exhibet utilitatem. fagus, quod aequalem habet 
mixtionem umoris et ignis, in umore cito marcescit, siccis 
locis utilis est. populus alba et nigra, salix et tilia ignis 
et aeris habent satietatem; in fabrica inutiles, in sculp- 
turis gratae inveniuntur. alnus, qui proximus aquae nasci- 
tur, tener et mollis materia extra aquam fabricae inutilis 
est, sed hoc mirum in se habet, quod in umore palationes 
spisse defixae structuram supra se factam sine vitio ser- 
vant. ulmus et fraxinus in omni opere cito flectuntur, sed 
cum aruerint, rigidae sunt, lentoris causa catenis utiles. 
carpinus in omni opere tractabilis et utilis invenitur. 
cupressus et pinus admirandas habent virtutes, quod non 
cito pondere curvantur; durant enim integrae semper. 
cedrus, si umore non corrumpatur, eandem habet virtutem. 
sed quomodo de pino resina decurrit, sic et ex ea oleum, 
quod cedria dicitur. si libri aut •fclusa eo inungantur, 
numquara tineis aut carie solventur. multis itaque tem- 
plis propter aeternitatem ex ea lacunaria sunt facta. nam 
folia eius cupresso similia sunt. nascitur maxime in Creta 
et in Africa et in Syriae regionibus. quaecumque ergo 
ex parte meridiana caeduntur, utiliores erunt, ex parte 
autem septentrionali proceriores sunt arbores, sed cito 
vitiantur. 



2 habens: habet codd. (S) 10 aesculus S: ex {om. pg) 

cuius codd. 






272 M. CETI FAVENTINI 

XIII. De Primo ita cortes et culinae calidis locis designentur. (i( 
iae"u8tille bubiUa in parte meridiana, ita ut ad ortum aut ad focum 
disponenda. j^Qygg spccteut ; nitidiorcm enim cultum recipiunt, si ad 
(PaiLMi. lumen attendant. latitudo xv pedibus disponatur et 

18—20). gjjigulis paribus viii pedes relinquantur. equilia calidis 5 
locis ordinentur et obscuriora fiant, ut securi equi pabu-(is 
lentur. ovilia et caprilia pro magnitudine agri disponan- 
tur. cella vinaria contra frigidissimas caeli plagas conlo- 
cetur. lumen f enestris a septentrione tribuatur, ut undique 
frigidus aer vina incolumia servet. vapore enim omnia lo 
corrumpuntur. torcular huius in septentrione ponatur. (20 
cella autem olearis in meridie constituenda est. fenestrae 
ab eadem parte tribuantur, ne frigore oleum cum sordi- 
bus stringatur et suavitas saporis pereat. torcular huius 
in meridie statuatur. magnitudo pro abundantia rei fiat. i5 
granaria ad septentrionem vel aquilonem spectent, ut(25 
aere gelidiori fruges tutius serventur. vaporatae enim 21 
regiones curculiones et alia genera bestiolarum nutriunt, 
quae fruges corrumpunt. horrea, fenilia, pistrina extra 
villam sunt constituenda, ut ab ignis periculo villae sint 20 
tutiores. si quid vero melius et nitidius facere volueris, (5) 
exempla de urbanis fabricis sumes. 

XIV. De Urbani itaque operis gratiam luminosam esse oportet, 
^opwifur praesertim cum nulli vicini parietes inpediant. dispo- 

.^*""'' nendum erit tamen ante, ut certa genera aedificiorum 25 
^^^^' ^'*' caeli regiones apte possint spectare. hiberna ergo triclinia 

hibernum occidentem spectare debent, quoniam vesper-(io 
tino lumine opus est. nam sol occidens non solum in- 
luminat, sed pro vi caloris tepidas facit regiones. cubi- 
cula et bibliothecae ad orientem spectare debent; usus 30 
enim matutinum postulat lumen. nam quaecumque loca 
africum spectant, umore vitiantur, quoniam venti umidi (15 
spirantes madidos flatus omnia pallore corrumpunt. tri- 

3 spectent S: expectent codd. 5 insingulis (cum in add.) 
codd. paribus S: parietibus codd. 14 stringatur Bo: retinea- 
tur codd. (congeletur S) 19 pistrina: hic desinit S 29 pro vi: 
pioximi codd. 32 frigida spectantur umorem videantur codd. 



LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE 273 

clinia verna <(et)> autumnalia ad orientem spectare debent, 

ut gratiora sint, quando his uti solitum est. aestiva tri- 

clinia ad septentrionem spectare debent, quod ea regio 

praeter ceteras frigidior est et solstitiali tempore iocun- 

. 5 dam sanitatis voluptatem corporibus praestat. pinacothecae 

(25) et plumariorum officinae in parte septentrionali sunt con- 

stituendae, ut colores et purpurae sine vitio reserventur; 

de vaporatis enim regionibus corruptelae nascuntur. 

(21) Tricliniorum et conclavium quanta latitudo et lonei- ^^. De 

. ^ . ^ mensuris 

10 tudo fuerit m uno computata mensura , ex ea medietas aedificio- 
altitudini tribuatur. si autem exedrae aut oeci quadrati yitrTs 4 
fuerint, media pars mensurae in altitudinem struatur. (rau. i,i2). 
(2.S) Balneis locus eliffendus est contra occasum hibernum „^T^- ^® 
aut partem meridianam, ut sole decedente vaporem usque uearum. 
;00 ad vesperum habeat, quod tempus ad lavandum tribu- /pani'^^ 

16 tum est. suspensurae calidarum cellarum ita sunt fa- 
ciendae, ut primum area sesquipedalibus tegulis conster- 
natur, inclinata ad fornacem, ut pila missa intro resistere 

(5) non possit, sed redeat ad praefurnium. flamma enim sur- 

20 sum adsurgens calidiores efficit cellas. supraque laterculis 

bessalibus [vel rotundis] pilae struantur ex capillo argilla 

subacta, in privato pedibus binis semis, in publico ternis. 

tegulae bipedales super constituantur, quae pavimentum 

(10) dirigant. plumbeum vas, quod patenam aeream habet, 

25 supra fornacem conlocetur, alterum simile frigidarium se- 
cus, ut quantum caldae ex eo in solio admittatur, tantum 
frigidae infundatur. magnitudines autem balnearum pro 
hominum copia aut voluntatis gratia fieri debebunt, dum- 
modo cellae sic disponantur, ut, quanta longitudo fuerit, 
) 30 tertia dempta latitudo disponatur; melius enim ignis per 
angustiora latitudinis cellarum operabitur. lumen fenestris 
ab hibernis aut meridianis partibus tribuatur aestivis bal- 

2 quando: quod codd. 5 pinacothecae — nascuutur in 
fine inseq. cap. {post struatur) exh. codd. 14 vaporetur codd. 
{corr. g^) 20 calidiores: calores eius codd. 21 struantur: in- 
struantur {ciim in add) codd. capillo et argilla codd. 25 for- 
nace codd. 2(» calda codd. 

ViTKUv. do areliitect. ed. Krohn. 18 



274 M. CETI FAVENTINI 

neis. hypocausteria pro loci magnitudine cum piscinis 
in septentrione vel aquilone constituantur, et ab eadem 
parte maxime lumen f enestris admittatur, ut salubriorem (20) 
et corporibus iocundiorem gratiam praestet. in villa ru- 
stica balneum culinae coniungatur, ut facilius a rusticis 5 
ministerium exhiberi possit. 
XVII. De Camerae structiles fortiores erunt. fiffulinae autem 

cameris , . . , . . 

bainearum ad contignatiouem suspendantur, ita ut catenis anco- (25) 
vitr.5,10 ratis fixae tegulas Fvel paliolal quae cameram circinent, 

(Pall.1,40). ^. . j ,' I 1 j. • 

sustmeant. eadem ratione et planas cameras facies. 301 
utilius autem disponetur, si regulae vel arcus ferrei fiant 11 
et uncis ferreis ad contignationem suspendantur, ita ut 
tegularum iuncturae super regulas vel arcus recumbant. 
superiores ergo iuncturae ex capillo argilla subacta linan- (5) 
tur. inferior autem pars iuncturae, quae ad pavimentum 15 
spectabit, primo calce cum testa temperata trullizetur, 
deinde albario sive tectorio opere inducatur. maior tamen 
et diligentiae et utilitatis ratio videtur, si duplices bal- 
nearum camerae fiant, inferior caementicia et superior(io) 
suspensa; inter duas enim cameras umor retentus num- 20 
quam vitiabit contignationes. sudationes etiam praesta- 
buntur meliores. 

^^'Y-^: ^9 Considerandum erit, ut solum firmum sit et aequale. 

bus pavi- tunc rudus inducatur et vectibus ligneis contusum cal- 

mentorum. (jg^^j.^ supra iupensa testacea crassior inducatur et ite- 25 (15; 
rum vectibus contusa solidetur. tertio nucleus, id est in- 
pensa mollior, inducatur, et politionibus insistas, ne rimas 
inutiles operi relinquat. 

xix. De in contie^nationibus dilie^enter respiciendum est, ut 

pavimentia ,.,.. . , -. 

supra con- aequalitas soli dirigatur. item danda est opera, ne axes 30 
*ficie*ndis.'^ quercci cum aesculinis commisceantur. nam quercus (20) 
vitr. 7, 1 cum accepto umore siccescere coeperit, arcuatur et ri- 
(Pau. 1, 9). ^^g inutiles operi efficiet, aesculus diligenter composita 
ad perpetuitatem durabit. verum si inopia loci aesculus 



14 capillo et argilla codd. {cf. 300, 7) 27 insistat codd. 
34 perpetuitatem operis durabit 'pg 



LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE 275 

defuerit, in tenuissimos axes quercus secetur, et primum 

(25) in directo iactatis axibus, sequentibus in transverso stratis, 

binis clavis crebro ad contignationem confixis utiliter operi 

subicientur. de cerro aut fago seu farno coaxationes haut 

5 ad vetustatem poterunt permanere. iactatis in ordinem 

\02 et compositis axibus filix aut paleae aequaliter superster- 

nantur, ut calcis umor ad axes pervenire non possit. tunc 

insuper statuminetur saxo ne minori, quam qui possit ma- 

nuni implere. statuminibus <(inductis)> ruderi seu novo 

) 10 sive redivivo ad duas partes una calcis misceatur. rudus 

[est maiores lapides contusi cum calce mixtij inpensa 

crassiori induci debebit ne minus crassitudine digitos vi. 

exacto pavimento ad regulam et libellam supra inpensa 

testacea mollior inducatur et siccet. tum aut marmor 

15 sectile aut tesserae aut scutula aut trigona aut favi super- 

(io)inponantur, et usque eo fricetur, ut iuncturae vel anguli 

inter se conveniant; tunc erit perfecta fricatura. quodsi 

facultas non erit, unde superfigatur, ne aut lacunae aut 

cumuli sint, ad regulam fricatura extendatur et supra 

20 marmor tunsum incernatur aut harena cum calce inducta 

(15) poliatur. sub divo maxime vitanda sunt finita pavimenta, 

quoniam frigore et umore saepe corrumpuntur. sed si 

necessitas aut voluntas facere hortatur, hanc operis sub- 

tilitatem servabis. missas in ordinem tabulas et alias in 

25 transversum, sicut supra monstratum est, ad tignationem 

(20) configes et paieam aut filicem super aequaliter sternes et 

loricabis de saxo, qui manum possit implere. super rudus 

pedaneum induces et vectibus ligneis frequenter densabis 

et, antequam rudus siccescat, tegulas quadratas bipedales, 

30 quae per omnia latera canaliculos habent digitales. calce 

(25)viva ex oleo temperata frontes tegularum, qua canaliculi 

erunt, implebis et sic iunctas supra rudus compones, ut 

margines tegularum cum calce comprehendere possint. 



4 haut: aut codd. 8 statumineiitur codd. 12 crassior 
codd. 18 superfigantur codd. 21 finita om. vg (pavimento g) 
26 sternens et ludicabis codd. 

18* 



1 



276 M. CETI FAVENTINI 

quae res cum siccaverit, quasi unum corpus facit et nulium 303 
umorem ad inferiora admittet. postea nucleum sex digi- 
torum induces, et frequenter fricabis, ne setas faciat, et 
tesseram duorum aut trium digitorum latam supra in- 
primes aut tabulas quamniagnascumque marmoreas, ut 5 
nullo modo fabrica vitiari possit. si quis autem diligen- (5) 
tius facere volet, omnibus annis ante hiemem iuncturas 
saxum faecibus perungui faciat. testacea spicata tiburtina 
pari modo fricaturis et politionibus exerceantur. 

XX. De in albario opere calcem sic probare debebis. in fossa lo 

calce pro- ^ •■• 

banda operi calcem , quac multo ante tempore fuerit macerata, de (lO) 
VitrT^ ^^^^^ quasi lignum dolabis, et aciem si nusquam in- 

,(Pau. 1, 14). pegeris atque adhaerens asciae viscosa videbitur, optima 
erit operi albario. recenter extincta et calculosa si fuerit, 
dum siccescere coeperit, calculi crepant et inutiles rimae i5 
operi efficientur. unde proxime extinctam in opus albarium (i5) 
mittere non oportet. 

XXI. De Camerae ergo canniciae sic erunt disponendae. asse- 
camiiciis. resf abstiuci ad lineam aut regulam aequaliter diri- 
vitr.7,3 gantur. ne plus habeant grossitudinis quam digitos 20 

tres. hos inter se sesquipedali mensura divisos ordinabis 
et catenis ad contignationem suspendes, ita ut binae per- (20) 
ticae graciliores inter eos sint missae et faciant tomices 
ligaturas. catenae autem parentur aut de iunipero aut 
oliva aut buxo aut cupresso. camerae ex harundine graeca 25 
vel palustri vel grossiori rasa et contusa sic contexantur, >. 
ut fasciculi aequaUs admodum grossitudinis et longitu- (25) , 
dinis ante ligentur, qui possint aequalem nitorem osten- 304 
dere, aut si quam cultiorem gratiam emutare volueris, 
fasciculi mollioris cannae facilius flexi ducantur. postea 30 
primo manu inducatur inpensa pumicea, <(et)> trullizetur, ut 
canna subligetur; deinde harena et calce dirigatur; tertio (5) 
marmor tunsum super calce inducatur et poliatur. sic et 
nitorem gratum et virtutem solidam facies. si quid autem 

8 axium codd. 12 impigeres codd. 23 sint missae et: 
simissales codd. 27 hiscirculi quales codd. 29 aut: ut codd. 
31 prima codd. 32 sublig& codd. 34 gratum : gram (gramen v) codd. 



LIBER ARTIS AReHITECTONICAE 277 

urbanius cameris addere volueris, fasciculos de canna 
facies et laquearis operis [vel delicatae] aut arcuatilis 
camerae exemplis uteris. 
(10) Parietes uno corio tenui et alio ^rossiori <^si^ fuerint ^^^- P^ 

^ ' . . . " . ^ '^ politionibus 

5 inducti et politi, macritate mpensae cito corrumpentur. parietum 
exemplum huius ex speculis sumere debemus, quorum '^ciwum.^' 
tenues lamminae falsas et deformes exprimunt imagines, vitr. 7, 3 
solidae autem lamminae veras et suae pulchritudinis ^^^^^' ^' ^'^'' 
(i5)formas designant. prima ergo inductione trullizata, cum 
10 arescere coeperit, iterum ac tertio loricationes dirigantur. 
cum tribus coriis opus fuerit def ormatum, tunc ex marmore 
granio trullizationes sunt subigendae. sed ipsa species sic 
paretur, ut ante inductiones tamdiu subigatur, ut rutrum 
(20) ex ea mundum levetur. inarescente inductione alterum 
15 corium subtilius inducatur, ut marmoris candore et poli- 
tionibus fundata soliditas nitidum culturae faciat decorem. 
omnia ergo, quae diligenti studio componuntur, neque 
305 vetustatibus obsolescunt, neque cum purgari coeperint, 
gratiam coloris amittunt. umidi enim parietes cum pic- 
i!0 turis ornantur, desudescent, et operi obligatus color elui 
non potest. 

Operi <(coronario)> subtilior inpensa necessaria est, xxm. De 

T„. riTT' c- opere coro- 

(.-.) ut amplius fricata LmoIIiusJ nitorem gratum faciat. ob- nario. 

servandum tamen erit, ne gypsmn inpensae adiungatur. ^^itr. 7,.8. 
25 siticulosa enim materia dum cito arescit, vitiat coro- 

n^rium opus, politionibus parietum et camerarum cum 

superinducitur [nam corrumpit]. 

Parietes vero umidis locis sic erunt solidandi. si per- xxiv. De 

1 . parietibus 

(lO)petuus umor manabit, tribus pedibus ab nno, testaceo caementiciis 
30 paries vestiatur et vestitura calcetur et poliatur, ne "g™iidandiT 
umorem admittere possit. quodsi maior umor perpe- vitr. 7,4. 
tuus manabit, canaliculum brevem extrues aliquantum a 

2 arquatiles codd. 3 uteres codd. 6 exhispeculis codd. 
10 ludicationes codd. 11 depuratum codd. 13 subigantur 
codd. 15 marmoris et candoris politionibus codd. {corr. Xohlj 
20 oblegatur codd. 28 gratum: grati(a)e codd. 24 adiun- 
gantur codd. 25 vicinam (-nu g) codd. 



278 M. CETI FAVENTINI 

pavimento altius, qua collectus umor sine vitio parietis 
exeat. si autem affluens umor abundabit, tegulas bipe-(i5) 
dales ex ea parte, qua umor inriguus erumpet, diligenter 
picabis, ne vis umoris ad parietem transeat. ex altera 
parte, qua structurae iungentur, tegula calce liquida linie- 5 
tur, ut facilius operi adhaerere possit. 

XXV. Tri- Triclinia hiberna non convenit ffrandibus picturis (20) 

clinia hi- . . , ., . •■, p . , . 

berna mino- ornari , quoniam nibernis temporibus frequenti lumme 
ris^esse^or- cercorum aut lucernarum fumante obsolescunt. prop- 

nanda. tcrea ct camcrac eorum planae fiunt, ut detersa fuligine 10 

vitr.<,4. g^g^i^jjjj inluminatus splendor appareat. 

XXVI. Pa- Etiam pavimentorum utilis dispositio inventa vide-(25) 

vunenta ut ^ 

inhiemete- tur. itaquc cxcavatis in altum duobus pedibus, fistu- 
peant. ^^^^^ g^j^ iuducatur aut rudus aut testaceum pavimentum, 306 

(Pau.'i,'9). deinde congestis et calcatis spisse carbonibus inducatur 15 
ex sablone et favilla et calce mixta inpensa crassitudine 
unciarum vi. ad regulam exaequata planities reddit spe- 
ciem nigri pavimenti. hieme ergo non recipit frigus et(5) 
ministros licet nudis pedibus vapore delectabit. sic enim J 
erit pavimentum, ut etiam bibentium pocula si fusa fue- 20 
rint, momento siccescant. 

XXVII. De Colores vero alii certis locis procreantur, alii ex com- 
coiorum. mixtiouibus componuntur. rubricae itaque multis locis 

vitr.7,6— 14 generantur, sed optimae in Ponto et in Hispania na-(io) 
' scuntur. paraetonium ex ipso loco, unde foditur, habet 25 
nomen. eadem ratione et melinum: quod eius metalli, 
per insulas cycladas Melo dicitur <(esse)>. creta viridis 
pluribus locis nascitur, sed optima creta Smyrnae tantum 
procreatur, quae graece GeoboTeiov dicitur a Theodoto(i5) 
quodam, in cuius solo primum est inventa. auripigmentum, 30 
quod apceviKOV graece appellatur, in Ponto nascitur. san- 
daraca plurimis locis generatur, sed optima in Ponto 
et iuxta flumen Hypanim. minii autem natura primum 
a Graecis Ephesiorum solo reperta memoratur, deinceps in (20) 

14 pavimento codd. 15 congesti sed codd. 16 ex: & 

codd. impens(a)e codd. 19 delectauit codd. 22 cap. 

XXVII — XXIX om.g. 28 creta Smyraae: in creta cirina codd. 



LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE 2t9 

Hispania. cuius natura has admirationes habet. glebae 
itaque, cum ex metallis primum exciduntur, argenti vivi 
guttas exprimunt, quas artifices ad plures usus colligunt. 
neque enim argentum neque aes sine his inaurari potest. 
5 nam confusae in unum, ita ut quattuor sextariorum men- 

(25) suram habeant, centum librarum pondus efficient. supra 
cuius liquorem centenarium saxi pondus si posueris, susti- 

07 nebit; scripulum auri super si posueris, in liquore de- 
scendet. unde intelleges non ponderis sed naturae esse 
10 discretionem. itaque si aurum ex pannis textile vis soli- 
dari, adustum rudi vaso fictili pulverem prius lavaveris, 
(5) postea mixtum argento vivo vel in panno vel in linteolo 
comprimes, ut liquor argenti expressus emanet et aurum 
solidum intrinsecus remaneat. verum probatio minii sic 

15 erit observanda. in lammina ferrea mittatur et super ig- 
nem ponatur tamdiu, donec lammina rubescat; tunc re- 
tractum refrigescat. si colorem non mutaverit, optimum 

(lo)erit; si mutaverit, vitiatum erit. colores autem omnes 
calcis mixtione corrumpi manifestum est. chrysocolla a 

20 Macedonia venit; foditur autem ex metallis aerariis. ar- 
menium et indicum ab ipsis ostenditur, quibus in locis na- 
scitur. atramenti vero compositio sic erit observanda, quae 

(15) non solum ad usum picturae necessaria videtur sed etiam 
ad cotidianas scripturas. lacusculus curva camera struatur. 

25 huic fornacula sic componitur, ut nares in lacusculo habeat, 
qua fumus possit intrare. taedae in eadem fornace incendan- 
tur, super taedas ardentes resina mittatur, ut omnem 

(20)fumum et fuliginem per nares in lacuscukim exprimat. 
postea fuliginem diligenter conteres et aquam ad modum 

;)0 mittes et atramentum facies nitidum. pictores autem glu- 
tinum miscent, ut nitidius esse videatur. sed ad celeri- 
tatem operis etiam taedarum carbones cum glutino attriti 

(25) parietibus praestabunt atramenti suavitatem, nec minus 

10 aurifex p. textilibus ad. r. v. f. solidari pulverem (-ris jp) 
p. lavaberit (laverit p) codd. 18 comprimis (conpmis) codd. 
•20 fodiatur codd. armenium: argentum codd. 29 conteris 
codd. 31 ut: & codd. 



280 M. CETI FAVENTINI 

sarmenta exusta et contrita atramenti colorem imitabun- I 
tur. sed <(et^ sarmenta uvae nigrioris si in optimo vino 
mersa aruerint et postea exusta fuerint, addito glutino 308 
imitata indici suavitatem monstrabunt. usta vero, quae 
plurimum necessaria in operibus picturae videtur, <(sic 5 
temperatur)>. glebae silis boni in igne coquuntur, tunc 
acerrimo aceto perfuso extinguuntur, et reddunt pur- 
pureum colorem. caerulei temperationes Alexandriae primo (5) 
sunt inventae, nunc autem Puteolis ex harenae pulvere 
et nitri ilore temperatur, sed cyprium adustum * * * *. ^q 
cerussa [quam nostri aerucam vocant] sic erit conficienda. 
sarmenta [vitiosa mineae] infuso aceto in dolio coiciantur, 
super tabulae plumbeae deponantur et dolium cludatur, (lo) 
et pluribus mensibus transactis aperiatur. et cerussa <(si)> in 
f ornace coquatur, [quae] mutato colore meliorem efficiet san- 15 
daracam. ostrum autem, quod pro colore purpurae tem- 
peratur, plurimis locis nascitur, sed optimum insula Cypro 
et ceteris, quae proxime sub solis cursu habentur. con-(i5) 
chylia itaque, cum circumcisa ferro fuerint, lacrimas pur- 
purei coloris remittunt, quibus coUectis purpureus color 20 
temperatur. ideo autem ostrum est appellatum, quod ex 
testis umor elicitur. qui cito ex salsugine inarescit, nisi 
temperatus umor melle circumfusus habeatur. fiunt etiam 
purpurei colores infecta creta rubiae radice. similiter ex(20) 
fioribus alii colores inficiuntur. itaque pictores cum volu- 25 
erint sil atticum imitari, violam aridam in vaso cum aqua 
ad ignem adponunt, ut ferveat, et decoctam in linteolo 30^ 
exprimunt et in rnortario cum creta conterunt et faciunt 
silis attici colorem. eadem ratione vaccinium cum lacte 
temperantes purpuram faciunt elegantem. qui non possunt 30 
chrysocolla propter caritatem uti, herbae quae lutear(5) 
appellatur sucum caeruleo inficiunt et utuntur viridissimo 
colore. haec autem infectiva appellantur. propter inopiam 

3 arderent codd. 6 silices bonse codd. 11 afrug(r)uirL 
codd. 12 conficitur codd. 18 coucula codd. 19 lacrimis 
codd. 20 colori codd. 24 rubra radices codd. 32 cero- 
leum codd. 



LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE 281 

coloris simili modo cretam selinusiam sive anulariam vitro 
miscentes, quod Graeci icaiiv [sive rationibus] vocant, 
efficiunt indici colorem. 
(10) Quoniam ad omnes usus normae ratio subtiliter in- xxvm.De 

, . .,.,.,. r» • normae m- 

5 venta videtur, sme qua nihil utiliter neri potest, noc ventione. 
modo erit disponenda. sumantur itaque tres regulae, "^'^^^-^praef. 
ita ut duae smt pedibus bmis et tertia nabeat pedes 
duo uncias x, ac regulae aequali crassitudine compositae 
(15) extremis cacuminibus iungantur schema facientes trigoni. 
10 sic fiet perite norma composita. 

Multa variaque genera sunt horologiorum, sed pele- xxix. De 

cini et hemicyclii magis aperta et sequenda ratio vide- institutione. 

tur. pelecinum enim horologium dicitur, quod ex duabus ^^^i. f. 

(20) tabulis marmoreis vel lapideis superiore parte latioribus, 

15 inferiore angustioribus componitur, sed haec tabulae 

aequali mensura liunt et quinis lineis directis notantur, 

ut angulum faciant, qui sextam horam signabit. semis 

ergo ante primam et semis post undecimam supplebunt 

(2.5) XII numeros horarum. sed iunctis aequaliter ante et ex- 

20 tensis tabulis, in angulo summo iuncturae circinum figes 

BIO et angulo proximum circulum facies, a quo primum lineae 

horarum partitae aequaliter notantur. item alium maiorem 

circulum ab eodem puncto angulari facies, qui prope oram 

tabularum attingat, ad quem aestivis temporibus gno- 

':>) 25 monis umbra pervenit. subtilitas ergo disparis mensurae 

de spatio horarum expectanda non est, quando aliud 

maius et aliud minus horologium poni solitum videatur, 

et non amplius paene ab omnibus nisi, quota sit, solum 

inquiri festinetur. gnomon itaque in angulo summo iunc- 

30 turae paululum inclinis ponitur, qui umbra sua horas de- 

(10) signet. constitues autem horologii partem, qua decimam 

horam notabit, contra orientem aequinoctialem, sicut de 

1 selinusiam (cf. Vitr.): fomosa t?, formasam p anulariam 
(Vitr.): angu(o ?;)lariam codd. 2 ^raeci staen siverationibus 

vocant inficiunt codd. 9 cacuminibus (Vitr.): acuminibus 

codd. 10 periti codd. 11 pelecini {Vitr.): peligni {it. v. 13) 
codd. 23 oram: horarum codd. 27 pones codd. 



282 M. CETI FAVENTINI 

exemplis multifariam cognoscitur. horologium autem, quod 
hemicyclion appellatur, simili modo de lapide vel de mar- 
more uno, quattuor partibus susum latioribus, infra angu- 
stioribus componatur, ita ut ab ante et a tergo latiores(i5) 
partes habeat, sed frons aliquantum promineat atque um- 5 
bram faciat maiorem. sub hac fronte rotunditas ad cir- i 
cinum notatur, quae cavata introrsus hemicyclion faciat 
schema. in hac cavatura tres circuli fiunt: unus prope 
summitatem horologii, alius per mediam cavaturam, tertius (20) 
prope oram signetur. a minore ergo circulo usque ad 10 
maiorem circulum horalem una et x lineae directae aequali 
partitione ducantur, quae horas demonstrent. per medium 
vero hemicyclium supra minorem circulum planitia aequa- 
lis subtiliori crassitudine fiat, ut aperta rotunditate digi- (25) 
tali facilius solis radius infusus per numeros linearum 15 
horas demonstret. hiemis ergo tempore per minorem 
circulum horarum numeros servabit, aequinoctiali tempore 
medium circulum sequetur, aestivo tempore per maioris 311 
circuli spatia gradietur. sed ne error in construendo 
horologio cuiquam videatur, libero loco alto vel plano sic 20 
ponatur, ut angulus huius, qui occiduas horas notabit, 
contra aequinoctialem vernum spectet, unde sol nono kal. (5) 
apriles oriatur. fit etiam <(in)> uno horologio duplex ele- 
gantiae subtilitas. nam dextra ac sinistra extrinsecus in 
lateribus eius quinae lineae directae notantur, et ternae 25 
partes circulorum aequali intervallo sic fiunt, ut una 
proxima sit angulis posterioribus, ubi stili ponentur, qui(io) 
umbra sua horas designent, altera mediam planitiem de- 
tineat, tertia prope oram contingat. has enim partes cir- 
culum hieme, vere et aestate sic ut interius gnomonis 30 
umbra sequitur. in angulis ergo posterioribus stilos modice 
obliquos figes, qui umbra sua horas designent. oriens enim (15) 
sol in primo latere sex horas notabit, occidens alias sex in 



i muititaria codd. 6 faciant . . . frontes codd. 7 emi- 
cyclio codd. 18 sequitur . . . maiores codd. 21 angulos . . . 
occidebas codd. 28 design& _p, -nat v alter codd. 



LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE 283 

sinistro latere percurret. legitur etiam horas sic comparari 
debere, primam, sextam, septimam et duodecimam uno spa- 
tio mensuraque disponendas; secundam, quintam, octavam 

(20 et undecimam pari aequalitate ordinandas; tertiam, quar- 
5 tam, nonam <et decimam^ simili ratione edendas. est 
et alia de modo et mensuris horarum comparatio, quam 
prolixitatis causa praetereundam aestimavi, quoniam haec 
diligentia ad paucos prudentes pertinet. nam omnes fere, 
sicut supra memoratum est, quota sit, solum requirunt. 

10 Quantum ergo ad privatum usum spectat, necessaria 
huic libello ordinavimus. civitatum sane et ceterarum 
rerum institutiones praestanti sapientiae memorandas re- 
liquimus. 



5 dedendas codd. 10 expectat codd. 11 civitatum — 
reliquimus om. p. 



Index nominiiin. 

Numeri remittunt ad paginas editionis prioris JRosianae. 



Abderitae 174, 15. 

Accius 218, 1. 

Achaia 43, 27. 84, 19. 22. 86, 16. 

Adriaticuin mare 43, 26. 

Aeoryptus 32, 16. 18. 96, 11. 

134,14. 176,15. 191,7. 195,7. 

232, 1, 
Aegyptii 185,3. aegyptii oeci 

143,11. 14. 18. 
Aequiculi 200, 25. 
Aeschylus 158, 20. 
Aesculapius 13, 25. 
Aesculapium 159, 10. 
Aethiopes 191, 2. 
Aethiopia 195, 15. 
Aetna 43, 2. 

Afri 203,2. Afri campi 191, 14. 
Africa 59, 3. 203, 6. 
Agatharchus 158, 20. 
Agesilas 4, 23 
Agesistratos 160, 4. 
Agger 190, 20. 
Alabandes 174, 8. 15. 
Albanae lapidicinae 44,21. 45, 

15. 
Albula 192,23. 
Alexander 31, 8 sqq. 155, 16. 

199, 20. 273, 18. 
Alexandria 32,20. 156,11. 157, 

18. 180,25. 218,21. <233,13>. 

237, 8. 
Alexis 132, 15. 
Alpes 59, 19. 61, 5. 190, 16. 199, 

21. 200, 25. 
Altinum 20, 3. 



Amiterninae lapidicinae 44,21. 
Ammon 195, 7. 
Amyntas 273, 15. 
Anaxagoras 155, 13. 158, 22. 

183, 15. Clazomenius 232, 19. 
Ancona 60, 11. 
Andreas 236, 19. 
Androcydes Cyzicenus 63, 23. 
Andronicus Cyrrestes 25, 2. 
Anicianae lapidicinae 45, 14. 
Antimachides 160, 14. 
Antiochus 160, 18. 
Antipater 199, 19. — (Stoicus) 

232, 16. 
Antistates 160, 13. 
Apaturius Alabandeus 173, 

23sqq. 
Apelles 8, 11. 
Apollo 156,4. 217,2. Delpbicus 

62,16. 84,24. Panionius 85,15. 

Apollinis aedes 30, 10. 70, 1. 

71, 12. 161,8. 251,3. 
Apollonia 195, 19. 283, 9. 
Apolloniates 283, 11. 
Apollonius 236, 16. 20. Per- 

gaeus 10, 16. 
Appenninus mons 43, 24, 25. 

61,4. 
Apulia 20, 9. 
Aquileia 20, 3. 

(Julia) Aquiliana basilica 106, 1. 
Aquitania 34, 24. 
Arabia 196, 2. 197, 20. 
Aradus 280, 21. 
Aratus 232, 24. 



INDEX NOMINUM 



285 



Arcadia 199, 13. 200, 27. 
Arcesius architectus 90, 22, 

159, 9. 

Archimedes 5, 27. 160, 2. 206, 

9. 215. 8. 19. ab Syracusis 

10, 17. 

Archytas Tarentinus 10, 15. 

160, 2. 216, 21. 217, 5. 
Ardeatinus (ager) 192, 23. 
Areopagus 35, 19. 
Areuanias 50, 12. 

Argi 50, 13. 84, 20. 
Ariobarzanes 122, 7. 
Aristarchus grammaticus 8, 10. 

Samius 10,15. 225,19. 236,15. 
Aristides 204, 8. 
Aristippus philosophus Socra- 

ticus 131, 14. 
Aristomenes Thasius 63, 22. 
Aristophanes 132, 14. (gram- 

maticus) 156, 21sqq. 
Aristoteles 155, 15. 212, 21. 
Aristoxenus 8, 11. 110, 20. 

116, 3. 
Arretium 49, 8. 
Arsinoe 85, 11. 
Artemisia 51, 6sqq. 
Asia 39, 15. 43, 27. 72, 15. 84, 

26. 85, 3. 190, 14. 224, 23. 
A8ta(n)sobas (Hastansobas) 

191, 4. 
Astoboas 191, 4. 
Athenae 25, 3. 35, 19. 49, 5. 

70, 11. 101, 21. 158, 20. 159, 

5. 160, 13. 161, 13. 176, 10. 

17. 183, 16. 194, 17. 218, 21. 

233, 11. 
Athenienses 84,24. 87,2. 132, 

15. 22. 176, 17. 
Athenodorus (?Stoicus) 232, 16. 
Athos mons 31, 24. 
Atlantides 151, 12. 
Atlas 151, 7. 190, 17. 191, 9. 
Attalus 85, 11. Attalici reges 

49, 9. 156, 7. 
Attica 101, 21. atticum mel 60, 



20. siI176,9. 182,19. 24. atti- 
curges77,ll. 19. 96,18. 98,24. 

Aventinus mons 178, 20. 

Augusti aedis 107, 3. 

M. Aurelius 2, 3. 

Babylon 23, 7. 195, 21. 196,2. 
Baianae regiones 42, 8. Baiani 

montes 42, 23. 
Baleares 176, 16. 203, 10. 
Berosus Chaldaeus 224, 22. 

232, 14. 236, 14. 
Boedas Byzantius 63, 21. 
Boeotia 198, 8. 
Borysthenes 190, 14. 
Bryaxis 159, 17. 
Byzantii 273, 15. 

Caecubum vinum 197, 13. 

Caeli aedes 12, 27. 

Caesar 1, 1. 11, 1. 83,18. 104, 
22. 133,6. 158,8. 218,13, (di- 
vus) Caesar 59, 18. 60, 4. Cae- 
sar (pater) 203, 13. Caesaris 
forum 70, 19. 

Callaeschros 160, 14. 

Callet 39, 15. 

Callias architectus 280, 21sqq. 

Callimachus 87, 1. 

Callippus 232, 24. 

Camenae 192, 12. 

Campana via 199, 23, 

Campania 44, 8. 23. 61, 9. 197, 
12. 200, 2. 

Capitolium 35, 20. 71, 20. 

Cappadocia 196, 8. 

Cares 50, 14. 85, 12. 

Caria 49, 21. 51, 7. 85, 4. 

Carpion 159, 5. 

Carthagiuienses 272, 22. 

Carthago 195, 17. 

Carya civitas Peloponnensis 
4, 11. 

Caryates 4, 14. 22. 

Casius 195, 7. 



286 



INDEX NOMINUM 



Castoris aedis 101, 18. 21. 

Caucasus mons 190, 13. 

Celtica 190, 16. 

Centauri 173, 26. 

Cephisos 198, 8. 

Cereris aedes 30, 21. 71, 19. 

161, 10. 
Chaldaei 224, 22. 232. 9. 14. 

Chaldaica disciplina 224, 23. 
Charias 160, 4. 273, 17. 
Chersiphron 70, 5. 159, 3. 249, 

26. 250, 12. Gnosius 161, 5. 
Chion Corinthius 63, 20. 
Chionides 132, 14. 
Chios 85, 7. 158, 4. 283, 3. 

Chii 283, 4. 
Chropes (Cychropes) 199, 3. 
Cia 202, 3. 
Cibdeli 194,22. 
Cicero 218, 6. 

Cilbiani agri Ephesiorum 177,2. 
Cilicia 194, 24. 195, 13. 
Circus Flaminius 101, 18. (21.) 

236, 17. Maximus 71, 19. 
Clazomenae 85, 8. Clazomenii 

198, 9. 
Clitor 200, 28. 
Colchi 34, 25. 190, 15. 
Collina porta 69, 7. 
Colophon 85, 7. 
Coos 232, 15. 
Corinthii 87, 6. 116, 20. 
Corinthia virgo 86, 21. corin- 

thiae aedes 13,6. passim l.IV. 

corinthii oeci 143, 10. corin- 

thium vas 205, 4. 
Cn. Cornelius 2, 4. 
Cornetus campus 199, 23. 
Cossutius civis Eomanus 160, 

22. 161, 18. 19. 
Cottius 199, 21. 
Crates (?) 132, 14. 
Crathis 198, 9. 
Creta 19, 8. 59, 3. 
Cretenses 19, 7. 15. 
Creusa 85, 2. 



Croesus 49, 14. 155, 16. 
Ctesibius 5, 27. 160, 3. 260, 13. 

23. Alexandrinus 237, 5sqq. 

Ctesibica machina 259, 19. 
Cumae 129, 15. Cumanorum 

montes 42, 23. 
Cutiliae 194, 3. 
Cyclas (insula) 176, 20. 
Cydnos 194, 24. 
Cyrenae 197, 22. 
cyziceni oeci 143, 27. cyzicena 

triclinia 149, 26. 

Daphnis Milesius 161, 9. 
Darius 155, 17. 
Delos 217, 2. 
Delphi 85, 2. 159, 6. 
Demetrius 161, 7. 
Demetrius Phalereus 161, 12. 
Demetrius Poliorcetes 281, 2. 

282, 17. 
Democles 160, 3. 
Democritus 37, 17. 21. 155, 13. 

158, 22. 212, 21. 217, 9. phy- 
sicus 231, 18. Abderites 232, 
20. 

Demophilos 159, 21. 

Diades 160, 2. 273, 17. 19. 

275, 18. 
Dianae aedes 13, 9. 59, 70, 1. 

1. 4. 71, 13. 86, 1. 101, 19. 

159, 2. 8. 161, 5. 7. 249, 28. 
251, 22. 

Dinocrates architectus 31,7 sqq. 
Diognetus Rhodius architectus 

280, 18 sqq. 
Diomedes 20, 10. 
Dionysodorus 236,20. 
Diphilos 160, 3. 
Doricae aedes 13, 3. passim l. 

IV. (85,16). fores 96,19. 142, 

14. peristyla 142, 24. 
Dorieon civitates 85, 17. 
Dorus 84, 19. 
Dyris 190, 18. 
Dyrrachium 195, 19. 



INDEX NOMINUM 



287 



Elephantis 191,6. 

Eleusis 161,9. 

Elpias Rhodius 20, 11. 

Empedocles 184, 1. 

Ennius 218, 1. 

Ephesus 58, 24. 70, 4. 85,5. 159, 
2. 161,5. 176,24. 242,5. 249, 
28.252,3. Ephesii 177,2. 179, 

8. 251,21. 
Epicharmus 184, 2. 
Epicurus 37,18. 132,9. 155,15. 
Epimachus Atheniensis archi- 

tectus 281, 3. 
Eptagonus , Eptabolus lacus 

190,19. 20. 
Eratosthenes Cyrenaeus 10, 16. 

27,2. 28,6. 216,21. 217,5. 
Erythrae 85, 8. Erythraei 198, 

10. 
Etruria 43,14. 24. 44,9. 61,5. 

9. 195,4. 

Etrusci haruspices 30, 13. 
Euangelus 252, 6. 
Eucrates (Crates?) 132, 14. 
Euctemon 232,24. 
Eudoxus 232, 23. 236, 16. 
Eumenicae porticus 122, 3. 
Euphranor 160, 1. 
Euphrates 190, 14. 
Euripides 183, 15. 199, 9. 223, 6. 
eius fabula Phaethon 223, 9. 

Faberius scriba 178, 20. 
Falernum vinum 197, 13. 
Faliscus ager 199, 23. 
colonia Fanestris 60, 10. c.Iulia 

Fanestris 106,12. 
Fauni aedis 69, 11. 
Ferenti municipium 45, 24. 
Fidenates lapidicinae 44, 20. 
Flaminiuscircus 101, 18. 236,17. 
Florae aedes 13,6. 179,12. 
Fortunae Klquestris aedis 71,3. 

ad Tres Fortunas 09, 6. 
Fuficius 160,8. 
Fundi 197,13. 



Gades 272,23. 

Gaditani 273,8. 

Gallia 34, 24. 182, 4. 190, 15. 

Gallicae paludes 20, 2. 
Ganges 190, 13. 
Geras Chalcedonius 273, 8. 
Gnosus 19, 9. 10. 
Gortyna 19,9. 11. 
Graeci passim. 
Graecia 4, 12. 136, 7. 
Graia statio 52, 3. 

Hadrianum mare 59, 5. 61, 7. 

Halicarnassus 49, 16. 24. 

Hegesias 204, 8. 

Hegetor Byzantius 277, 19. 

Hegias Athen. 63, 20. 

Hellas 84, 25. 

Hellen 84, 19. 

Heraclea 251. 23. 

Heraclitus Ephesius 37, 16. 183", 

14. 
Herculis aedes 13,3. 30,11. 49, 

6. 71,20. 
Hermodorus 69, 19. 
Hermogenes 70, 1. 72,16. 73,6. 

90,23. 159,7. 
Herodotus 204, 8. 
Hierapolis 196, 13. 
Hiero 215, 10. 18. 
Himeras 195, 2. 
Hipparchus 232,24. 
Hippocrates 8, 14. 
Hi8pania34,24. 134,14. 176,16. 

179, 10. ulterior 39, 14. 
Homeromastix 167, 18. 
Homerus 167, 25. 
Honoris et Virtutis aedi8 69, 19. 

161, 21. 
M. Hostiliu.s 20, 13. 
Hymettus mons 49, 6. 
Hypanis 176, 25. 190, 15. 196, 24. 

Ictinos 169,5. 161, 10. 
llias 157, 19. 
Ilienses 198, 18. 



288 



INDEX NOMINUM 



India 190, 13. 195, 16. 

Indus 190, 13. 

lollas 199/20. 

lon 85, 1. 13. lones 85, 6. 11. 

86, 15. lonia 85, 13. 
lonicae aedes 13, 10. passim. 

l. III. IV. (86, 16). fores 97, 

21. 142, 15. 
lope 196,2. 
lovis aedes 30, 7. 49, 6. 69, 11. 

107, 5. lovis Fulguris 12, 27. 

lovis Statoris 69, 19. lovis 

Olympii 70, 11. 160, 15. 161, 

16. arae 102,22. stella 138, 

4. 220, 7 sqq. 
Isidis aedes 30, 10. 
Ismuc 203,4. 
Isthmia 212,5. 
Italia 43,24. 49,8. 105, 2. 116, 

18. 138, 4. 6. 176, 8. 190, 16. 
'200, 2. 25. Italica consuetudo 
127, 1. 143, 27. (mos) 151,-17. 

luba rex 203, 2. 

lulia Aquiliana basilica 106, 1. 

divi lulii aedis 70, 18. 

C lulius Masinissae filius 203, 

11. 
lunonis aedes 13, 9. 30, 7. 84, 

21. 159, 1. 

Lacedaemon 49, 11. 
Lacones 4, 22. 
Laodicenses 198, 10. 
Larignum castellum 59, 20. 

60, 9. 
Latinum theatrum 120, 1. 121, 

23. Latinae appellationes 110, 

19. (150,21.) 
Lebedos 85, 8, 
Leleges 50, 14. 85, 12. 
Lemnos 176, 16. 
Leochares 50, 4. 5. 159, 17. 
Leonides 160, 1, 

Lesbos 23, 19. 197,11. 
Liberi Patris aedes 13, 9. 30, 
10. 72,15. 90,25. 122,3. 159,9. 



Licymnius mathematicus 174, 

7. 24. 
Liparis 195, 13. 
Lucani 198, 9. 
Lucretius 218, 5. 
Lunae aedes 12,27. 116,21. 
Lusitania 34, 24. 
Lydia 197, 12. Lydium genus 

laterum 38, 27. 
Lyncestus 200, 1. 
Lysippus 63, 13. 

Macedonia 31, 8. 157, 17. 179, 

22. 199,8. 
Maeonia 197, 11. 
Magi 183,14. 
Magnesia 70, 1. 159, 8. 175, 24. i 

203, 1. ^ 

Mamertinum vinum 197, 12. 
Mariana aedes 69, 19. 162, 1. 
Marcia aqua 192, 12. 
Martis aedes 13, 3. 30, 12. 15. 

19. 50, 3. stella 138, 5. 220, 

7sqq. 
Masinissa 203, 11. 
Massilia 35, 18. 283, 26. 
Massilitani 284, 1. 
Mauretania 190, 17. 191, 7. 
Maurusia 190, 17. 
Mausoleum 50, 1. 159, 11. 
Mausolus 49, 16. 50, 27. 51, 5. 
Maxilua 39, 14. 
Mazaca 196, 9. 
MeduUorum natio 200, 26. 
Melampus 160, 1. 201, 4. 
Melas 50, 12. M. fluvius 198, 8. 
Melite 85, 8. 9. 
Melos 176, 20. 
Menesthes 70, 2. 
Mercurii aedes 30, 9. 50, 6. stella 

220, 6sqq. 
Meroe 191, 2. 
Metagenes 159, 3. 161, 6. 250, 

12. 251, 8. 
Metelli porticus 69, 19. 
Meto 232, 24. 



INDEX NOMINUM 



289 



Metrodorus 204, 8. 
Milesii 85, 6. 
Miletus 85, 5. 161, 8. 
Milo Crotoniates 212, 18. 
Minervae aedes 8, 4. 13, 3. 30, 

7. 101, 22. 159, 3. 4. promun- 

turium 129, 16. 
P. Minidius 2, 4. 
Mithridaticum bellum 122, 6. 
C. Mucius 69, 20. 161, 21. 
L. Mummius 116, 19. 
Murena 49, 13. 
Musae 156, 14. 214, 20. 
Myagrus Phocaeus 63, 21. 
Mylasa 49, 23. 
Myron 8, 13. 63, 12. 
Mysia KaTaK€Kau|U€vri 43, 2. 
Mytilenae 23, 20. 
Myus 85, 5. 

Nemea 212, 5. 
Nemus 101, 19. 
Neptunius fons 199, 2. 
Nexaris 159, 21. 
Nilus 32, 19. 96, 11. 191,7. 8. 
Nomades (Numidae) 196, 2. 
Nonacris 199, 14. 
Nympharum aedes 13, 5. 
Nymphodorus 160, 3. 

OceanuB 191, 10. 
Odyssea 157, 19. 
Olympia 212, 5. 

Paconius 251,6sqq. 
Padus 59, 5. 60, 10. 190, 16. 
PaeoniuB Ephesius 161, 7. 9. 
Pallas Minerva 101, 22. 
Pallenses lapidicinae 44, 20. 

46, 8. 
Paphlagonia 200, 24. 
Paraetoniiim 195, 7. 
Parmenion 236, 18. 
ParoB 251, 23. 
Patrae 49, 6 
Patrocles 236, 19. 

YiTRUT. de architect. ed. Krohn. 



Pausanias 4, 22. 
Peloponnesus 84, 19. 
Pentelensis raons 49, 6. 
Pephrasmenos Tyrius 273, 5. 

Pergamus 156, 8. 
Persae 4, l^sqq. 202, 9. 
Persica porticus 5, 3. spolia 

122, 6. 
Phaethon 223, 9. 
Pharax Ephesius 63, 21. 
Phasis 190, 15. 
Phidias 63, 13. 
Philippus 232, 24. 
Philippus Amyntae filius 273, 

15. 
Philo 159, 6. 161, 13. 
Philo Byzantius 160, 3. 
Philolaus Tarentinus 10, 15. 
Phocaea 85, 8. 
Phryges 35, 7. 
Phrygia 196, 14. 
Picenum 44, 24. 
Pinna Vestina 194, 3. 
Piraeus portus 159, 7. 194, 18. 
Pisaurum 60, 11. 
Pisistratus 160, 15. 
Pitane 39, 15. 
Pixodarus 251, ^Osqq. 
Placentia 218,22. 
Plataicum proelium 4, 23. 
Plato 66, 24. 155, 14. 212, 21. 213, 

12 214, 4. 
Pollis 160, 1. 

Polycles Cyzicenus 63, 23. 
Polyclitus 8, 13. (Polycletus) 63, 

13. 
Polyidos 160,4. Thettalos 273, 

16. 
Pompeianus pumex 42, 30. 
PompeianiHerculisaedis71,'20. 

Pompeianae porticus 122, 2. 
Pomptinae paludes 20, 7. 
Pontus 34, 25. 134, 15. 176, 15. 

24. 25. 182, 3. 196, 24. 
Porinos 160, 14. 
Posidonios 204, 8. 

19 



290 



INDEX NOMINUM 



Pothereum flumen 19, 8. 
Praxiteles 159, 17. 
Priene 8, 4. 85, 7. 159, 3. 
Proconnesos 251, 23. 
Proconnesium marmor 49, 17. 
Proetus 201, 5. 

Proserpinae aedes 13,5. 161,10. 
Pthia nympha 84, 20. 
Ptolomaeus rex 156, 9. 157, 19. 
Philadelphus 158, 3. 
Pateoli 180, 26. 
Pyrros 160, 4. 
Pjthagoras 104, 1. 184, 1. 212, 

21. 214,6. 19. Samius 232,19. 
Pythagorei 37, 19. (104, 1). Py- 

thagoricum trigonum 259, 8. 
Pytheos architectus 8, 4. 9, 7, 

90, 23. 159, 4. 12. 
Pythia 62, 16. 212, 5. 

Quirini aedis 70, 4. 179, 13. 

Ravenna 20, 3. 57, 18. 60, 10. 
Rhenus 190, 16. 
Rhodanus 190, 15. 
Rhodiacum peristylum 149,21. 
Rhodienses 131, 15. 280, 17. 
Rhodii 51, 6sqq. 280, 25sqq. 
Rhodos 51, 20. 22. 23. 131, 18. 
181,11. 182,9. 233,13. 280,21. 
Roma 69,26. 70,11. 72,15. 116, 

17. 20. 134,15. 179,9. 12.218, 

22. 233,11. 18. (urbs 44,20. 46, 
9.) Romanus populus 1, 5. 20, 

18. 52,11. 27. 138. 1. 10. 176, 
17. 242, 16. 

Romuli casa 35, 21. 

Rubrae lapidicinae 44,20. 46,8. 

Salmacidis fons 50, 6. 
Salpia 20, 9. 
Salpini 20, 21. 
Salutis aedes 13, 25. 
Samiramis 196, 1. 
Samos 85, 7. 159, 2. 
Sardiani 49, 14. 



Sarnacus 160, 1. 

Saturni stella 138,5. 220,7 8qq. 

Satyrus 159, 11. 

Scopas 159, 17. 

Scopinas ab Syracusis 10, 17. Sy- 

racusius 236, 18. 
P. Septimius 160, 10. 
Serapis aedes 30, 10. 
Sicilia 195, 2. 197, 12. 
Silanion 160, 1. 
Silenus 158, 28. 
Sinope 176, 15. 
Smyrna 122,7. 158,4. 176,21. 

Smyrnaeorum civitas 85, 11. 
Socrates 62, 16. G4, 6. 155, 14. 
Soli 195, 13. 
Solis aedes 12, 27. 
Soractinae lapidicinae 44, 21. 
Statonensis praefectura 45, 16. 
Stratoniceum 122, 7. 
Styx 199, 16. 
Sunion 101, 22. 
Susa 202, 9. 
Syene 191,6. 
Syracusae 215, 10. 
Syria 59,3. 190,14. 196,2.197, 

20. 

Tanais 190, 15. 
Tarentum 233, 13. 
Tarquinienses 45, 14. 
Tarsos 194, 24. 203, 1. 
Teanum 200,2. 
Teos 72, 15. 85,7. 159,9. 
Terracina 197, 13. 199, 1. 
Terrae (matris) ara 102, 23. 
Thales 37,15. 155,13. Milesius 

183, 13. 232, 18. 
Thasos 251,23. 
Thebaici campi 191,6. 
Themistocles 122,4. 
Theo Magnes 63, 23. 
Theocydes 159,21. 
Theodorusl59,2. Th.Phocaeus 

159,5. 
Theodosius 236, 19. 



INDEX NOMINUM 



291 



Theodotus 176,22. 

Theophrastus 132, 1. 204, 7. 

Thessalia 199, 5. 

Thracia 199, 4. 

Tiberina insula 69,11. 

Tiberis 190,16. 

Tiburtina via 192,23. Tibur- 

tinae lapidicinae 44,21. Ti- 

burtina saxa 45, 4. testacea 

164,4. 
Tigris 190,14. 
Timaeus 204,8. 
TimavuB 190, 16. 
Timotheus 50, 5. 159, 18. 
Tmolites 197, 12. 
Tralles 49, 9. 122, 8. 159, 10. 

17;i, 23. 
Triton aereus 25, 7. 
Troezen 50, 13. 194, 21. 
Troia 20, 10. 155, U. 198, 9. 
Troiani campi 198, 16. Troia- 

nae pugnae 172, 20. 
Trypho Alexandrinus archi- 

tectus 283, 15. 
Tyana 196, 9. 
Tuscanicae aedes 71, 19. 99, 

17sqq. Tuscanica cava ae- 

dium 140, 8. 
Tyrrenicum mare 61, 4. 



Ulixes 172,20. 
Umbria 44, 24. 
Uticenses 38, 23. 

Yarro 49, 13. 218, 7. Terentius 

Varro 160, 9. 
Veiovis aedis 101, 18. 
Velinus 200,2 
Veneris aedes 13, 5. 30, 13. 15. 

50, 6. 26. 70, 19. stella 220, 

6 sqq. 
Venetia 44, 24. 
Vestae ara 102, 23. 
Vestorius 180, 26. 
Vesuvius mons 42, 9. 28. 
Volcani aedea 30, 15. 17. 
Volsiniensis lacus 45, 16. 

Xanthus 198, 9. 18. 
Xenophanes 155, 13. Colopho- 

nius 232, 19. 
Xuthus 85, 1. 

Zacynthus 195, 19. 
Zama 203, 2 
Zenon 155, 15. 
Zmyrna v. Smyrna. 
Zoilus 157, 17. 



i 



UniversityofToronto 
Library 



DONOT 

REMOVE 

THE 

CARD 

FROM 

THIS 

POCKET 




Acme Library Card Pocket 
LOWE-MARTIN CO. LIMITED 






-^**. 



1 


^ 


^ — 




111 

> 


—2° 


(/) 




> 


— _i 


D 


II 1 

3AYSI- 
19 04 


< = 

_J 

1- 
:3== 


— — UJ 

-* 


-' ^^ 


Q co 



^«'.